همهٔ ما در طول روز با موقعیتهای گوناگونی روبرو میشویم؛ بعضی خوشایند و بعضی نهچندان. اما شاید مهمترین عاملی که تعیین میکند یک موقعیت برای ما چگونه باشد، خود آن موقعیت نیست، بلکه نگاه ما به آن است. دیدگاه ما مانند عکسی است که با دوربین میگیریم؛ با تنظیم نور، زاویه و فاصله، میتوانیم از یک صحنهٔ واحد، تصویرهایی کاملاً متفاوت خلق کنیم. این توانایی، یعنی انتخاب نگاه خودمان، یکی از کلیدیترین مهارتهایی است که میتوانیم در زندگی روزمره پرورش دهیم.
دیدگاه؛ ساختهٔ تجربه، نه یک هدیهٔ مادرزاد
خیلی از ما فکر میکنیم دیدگاهمان چیزی است که از کودکی با خود داشتهایم و تغییر دادنش سخت یا غیرممکن است. در حالی که دیدگاه ما مدام در حال تغییر و رشد است. هر تجربهٔ جدید، هر گفتوگویی که با دیگران داریم، هر کتابی که میخوانیم و حتی هر اشتباهی که مرتکب میشویم، لنز نگاه ما را کمی تنظیم میکند. مثلاً کسی که سالها در شهر شلوغی زندگی کرده، نگاهش به ترافیک با کسی که تازه از یک شهر کوچک آمده، فرق دارد. این تفاوت نه به خاطر ذات ترافیک، که به خاطر تجربهٔ زیستهٔ هر کس است.
خبر خوب این است که میتوانیم این فرایند را از حالت منفعلانه خارج کنیم و خودمان آگاهانه روی دیدگاهمان کار کنیم. با کمی کنجکاوی، وقتی با اتفاقی ناخوشایند روبرو میشویم به جای قضاوت سریع، از خودمان بپرسیم: «آیا ممکن است این موضوع را طور دیگری هم دید؟» یا در پایان روز، چند دقیقه تأمل کنیم که چه چیزهایی را امروز میتوانستم متفاوت ببینم. حتی تمرینهای کوچکی مثل نوشتن سه نکتهٔ مثبت در روز، میتواند به مرور زمان، لنز نگاه ما را به سمت روشنتری تنظیم کند.
وقتی یک موقعیت، چند معنا پیدا میکند
شاید ملموسترین نمونهٔ قدرت دیدگاه، تجربهٔ ترافیک باشد. فرض کنید پشت چراغ قرمز ایستادهاید. این صحنه برای یک نفر میتواند نماد اتلاف وقت، استرس و تهدید باشد؛ برای نفر دیگر، فرصتی غنیمتی برای چند نفس عمیق، گوش دادن به یک پادکست یا حتی تمرین آرامش. خود چراغ قرمز عوض نشده، ماشینها همان ماشینها هستند و خیابان همان خیابان است؛ فقط نگاهِ درونِ شما فرق کرده است. این تفاوتِ ساده نشان میدهد که بخش بزرگی از لذت یا رنجی که در زندگی حس میکنیم، در خود وقایع نیست، بلکه در چارچوبی است که برای تفسیر آن وقایع انتخاب میکنیم.
یک همکار یا دوست، جملهای میگوید که ما را آزرده میکند. میتوانیم با خود بگوییم «او عمداً میخواست به من بیاحترامی کند» و تمام روز را با ناراحتی بگذرانیم. یا میتوانیم بپذیریم که شاید او روز سختی داشته، یا اصلاً متوجه کلامش نشده، یا نیت دیگری داشته که ما نفهمیدیم. در اینجا هم، اتفاق عوض نشده، اما انتخاب ما در نحوهٔ دیدن آن، تجربهمان را به کلی دگرگون میکند.
لنز را عوض کنیم، نه واقعیت را
یک تصویر ساده اما گویا به درک این موضوع کمک میکند: اگر یک عکس را با لنز تار ببینیم، میگوییم عکس بد است، در حالی که خود عکس همان عکس است و مشکل از لنز است. اگر از لنز رنگی استفاده کنیم، همه چیز را به آن رنگ میبینیم و اگر لنز وسیعتری داشته باشیم، جزئیات بیشتری در تصویر میگنجد. دیدگاه ما در زندگی نیز چنین نقشی دارد. این که نگاهمان را تغییر دهیم، به معنای نادیده گرفتن واقعیت یا تحریف آن نیست؛ بلکه یعنی شفافیت و گسترهٔ دیدمان را تنظیم کنیم تا بتوانیم تصویر کاملتر و دقیقتری ببینیم.
خیلی وقتها درگیریهای ما با دیگران یا حتی با خودمان، ریشه در این دارد که فکر میکنیم فقط یک راه برای دیدن مسائل وجود دارد و آن هم راه خودمان است. در حالی که اگر بتوانیم چند قدم عقبتر برویم و از زاویهای دیگر نگاه کنیم، اغلب متوجه میشویم که حقایقِ چندلایهای وجود دارد که از دید ما پنهان مانده بودند. پذیرش این نکته که دیگران هم میتوانند درست ببینند، هرچند متفاوت از ما، نه تنها روابطمان را بهبود میبخشد، بلکه خود ما را از بسیاری تنشهای بینتیجه نجات میدهد.
اهمیت و ارزش
وقتی به زندگی روزمره نگاه میکنیم، هر چیزی که برایمان اهمیت دارد، در اصل به خاطر ارزشی است که خودمان به آن دادهایم. مثلاً یک پیام ساده از یک دوست قدیمی، شاید در نگاه اول فقط چند خط روی صفحهٔ گوشی باشد، اما برای ما میتواند یادآور خاطراتی شیرین و حس تعلق باشد. خودِ پیام اهمیت ذاتی ندارد؛ این ما هستیم که با دیدگاه خود، به آن معنا و وزن میدهیم. این یعنی ما نه فقط بینندهٔ زندگی، بلکه معنابخشِ آن هستیم. هر روز با انتخابهایی که در نگاهمان داریم، اولویتهایمان را تعیین میکنیم و مشخص میکنیم چه چیزهایی شایستهٔ توجه و زمان ما هستند.
پیام نهایی این است که ما نمیتوانیم همیشه جلوی اتفاقات ناخوشایند را بگیریم؛ نه میتوانیم آب و هوا را تغییر دهیم، نه رفتار همهٔ مردم را کنترل کنیم و نه از چالشهای زندگی فرار کنیم. اما همیشه این توانایی را داریم که انتخاب کنیم هر اتفاقی را چطور ببینیم و به آن چه معنایی بدهیم. همین انتخاب ساده، مرز بزرگی است میان کسی که در برابر زندگی منفعلانه واکنش نشان میدهد و کسی که آگاهانه به موقعیتها پاسخ میدهد. پس هر روز، چند لحظه مکث کنیم و از خود بپرسیم: «امروز میخواهم با چه لنزی به زندگی نگاه کنم؟» پاسخ به این پرسش، میتواند مسیر کل روزمان را تغییر دهد.
● مجموعه انتشارات روان تنظیم ●
مجله اینترنتی روان تنظیم (تخصصی) - پژوهشی-نظریه پردازی
اندیشکده روان تنظیم - ایده پردازی
مجله اینترنتی یادگیری و آموزش (روان تنظیم) - یادگیری و آموزش
مجله اینترنتی خلاقیت (روان تنظیم) - خلاقیت
مجله اینترنتی کسب و کار (روان تنظیم) - کسب و کار
مجله اینترنتی آموزش و پرورش مدرن - کاربردی - پرورشی
مجله اینترنتی تجربه لذت بخش زندگی - روانشناسی عمومی و توسعه فردی
● مقالات جدید ●
شناخت، ارزیابی و کاربست خلاقیت
مروری نظاممند بر فراتحلیلهای خودتنظیمی
باور به خودکارامدی در جستجوی موفقیت
تعریف یادگیری از دیدگاه ریچارد مایر
رویاهای شبانه: آرزوهای خفته یا تحلیل اطلاعات
سازندهگرایی و عاملیت فراشناختی
ضرورت توجه علمی به خواندن آموزشگاهی
نقدی درونپارادایمی بر رویکرد آموزشی سازندهگرایانه
گونهشناسیهای نوین، ساختارهای تازه و مسیرهای پژوهشی رو به رشد خلاقیت