اگر از میان تمام دستاوردهای بشر، دو پدیده را برگزینیم که بیش از هر چیز دیگر چهرهٔ تمدن را دگرگون کردهاند، بیگمان یکی «علم» خواهد بود و دیگری «فناوری». اما آنچه کمتر مورد توجه قرار گرفته، رابطهٔ پرپیچوخم و همواره پرتنش میان این دو است؛ رابطهای که اگرچه امروز به ظاهر پیوندی ناگسستنی یافته، اما در بطن خود همواره با نوعی کشمکش خاموش و گاه آشکار همراه بوده است. روایت این کشمکش، از کارگاههای دودآلود انقلاب صنعتی آغاز میشود و تا پیچیدهترین آزمایشگاههای عصر اتمی ادامه مییابد؛ روایتی که شاید مهمترین پرسش فلسفی عصر تکنولوژی را پیش روی ما مینهد: آیا علم، سرچشمهٔ فیاض فناوری است، یا فناوری مسیری مستقل دارد که گاه بینیاز از علم میپیماید؟
برای پاسخ به این پرسش، باید نخست به ماهیت این دو قلمرو معرفتی بنگریم. دانشمند، با چشمانی کنجکاو و ذهنی پرسشگر، همواره در جستجوی پاسخ «چرا» است؛ او میخواهد علت پدیدهها را کشف کند و نظم پنهان طبیعت را آشکار سازد. در سوی دیگر، فناور با نگاهی کارآمد و عملی، در پی پاسخ «چگونه» برمیآید؛ او میخواهد بداند چگونه میتوان از قوانین طبیعی برای ساختن ابزارها و ماشینها بهره گرفت. این دو نگاه، در ظاهر مکمل یکدیگرند، اما در طول تاریخ، هرگز آسوده و بیدغدغه در کنار هم قرار نگرفتهاند. این تنش، ریشه در تفاوت بنیادین ارزشهای آنها دارد: دانشمند «صدق» را میجوید و فناور «کارایی» را؛ یکی در پی حقیقت است و دیگری در جستجوی سودمندی.
شاید بهترین نماد برای درک این کشمکش تاریخی، داستان موتور بخار باشد؛ آن ابرماشینی که جهان را دگرگون کرد و آغازگر عصر صنعت بود. چهبسیار شنیدهایم که موتور بخار، یکی از بزرگترین هدایای علم به بشریت معرفی شده است. اما واقعیت تاریخی این روایت رایج را به چالش میکشد. در سال ۱۸۲۴، آر.ای. میکلهام با صراحتی بیپرده اعلام کرد که موتور بخار «توسط مکانیکهای شاغل پدید آمد، بهبود یافت و به کمال رسید – و تنها توسط آنان.» او با تأکید بر این نکته که «هیچ ماشین یا سازوکاری نیست که کار اندکی که نظریهپردازان انجام دادهاند در آن بیفایدهتر باشد»، پرده از یک حقیقت مهم برداشت: بسیاری از اختراعات بزرگ تاریخ، حاصل آزمونوخطا، تجربهٔ مستقیم با مواد و انرژی، و دانش ضمنی صنعتگران گمنامی بود که هرگز در کلاسهای درس علم نیاموخته بودند. آنها با دستهای پینهبسته و ذهنی کنجکاو، اما فارغ از فرمولهای پیچیدهٔ نظری، ماشینهایی ساختند که جهان را به لرزه درآورد.
با این حال، تاریخ به همین جا ختم نشد. با گذشت زمان و پیچیدهتر شدن فناوری، نقش علم پررنگتر و پررنگتر شد. امروزه، ساخت یک رآکتور هستهای یا طراحی یک تراشهٔ کامپیوتری، بدون مراجعه به انبار عظیم دانش علمی دربارهٔ پدیدههایی چون شکافت هستهای یا مکانیک کوانتومی، نه فقط دشوار که ناممکن است. علم بهتدریج به ستون فقرات فناوری مدرن بدل شده، تا جایی که تقریباً هر پیشرفت فناورانهای امروز، به پیشرفتی علمی وابسته است. اما آیا این وابستگی روزافزون، تنش تاریخی را پایان داده است؟ به نظر نمیرسد. این تنش فقط تغییر شکل داده است؛ فناوران امروز، علم را ابزاری برای رسیدن به مقاصد خود میدانند و دانشمندان، کاربردهای عملی را دستاوردی فرعی برای پژوهشهای خود تلقی میکنند.
برای روشنتر شدن این مسئله، بهتر است به یک تمایز فلسفی کهن و در عین حال بسیار امروزی رجوع کنیم: تقسیمبندی سهگانهٔ ارسطو از انواع دانش. او «اپیستمه» را دانش نظری و یقینی میدانست که پاسخ «چرا» را میدهد، «تکنه» را مهارت فنی و ساختاری برای تولید اشیاء تعریف میکرد، و «فرونسیس» را حکمت عملی یا خرد موقعیتمندی مینامید که در دل شرایط عینی و متغیر، میداند چه باید کرد و چرا باید چنین کرد. با این چارچوب، میتوان ادعای میکلهام را بهتر فهمید؛ مکانیکهای شاغل، صرفاً به «تکنه» مجهز نبودند، بلکه در فرایند کار با بخار و فلز و گرما، نوعی «فرونسیس» را پرورش داده بودند که از نظریهٔ صرف بسیار والاتر بود. آنها در عمل آموخته بودند که چگونه به محدودیتهای فیزیکی پاسخ دهند و با آزمونوخطا، راههایی بیابند که هیچ نظریهپردازی از پیش نمیتوانست پیشبینی کند. به همین دلیل، میکلهام نظریهپردازان را بیفایده خواند، زیرا دانش آنان از جنس فرونسیس نبود.
امروزه، شاید بیش از هر دورهٔ دیگری به بازشناسی این حکمت عملی نیاز داریم. در جهانی که تخصصگرایی افراطی به یکی از مهمترین ویژگیهای آن تبدیل شده، بزرگترین موفقیتها از آنِ کسانی است که بتوانند این سه ساحت معرفتی را با هم ترکیب کنند: دانش نظری برای فهم عمیق پدیدهها، مهارت فنی برای ساخت و تولید، و حکمت عملی برای تشخیص اینکه چه زمانی، چگونه و با چه هدفی باید از هرکدام استفاده کرد. نگاه تکساحتی، خواه علمی محض و خواه تجربهمحض، همواره ناقص و ناکارآمد است.
بنابراین، آنچه در ظاهر جدال میان علم و فناوری به نظر میرسد، در واقع دعوتی است به تواضع معرفتی و فروتنی در برابر تنوع منابع دانش بشری. علم بهتنهایی کافی نیست و تجربهٔ صرف نیز کارگشا نخواهد بود. آنچه در جهان واقعی موفقیتآمیز است، حکمتی است که میداند چگونه از دانش نظری در بستر عمل استفاده کند، چگونه از آزمونوخطا درس بگیرد، و چگونه همزمان به پرسشهای «چرا» و «چگونه» پاسخ دهد. فرونسیس، این فضیلت گمشده در عصر تخصصگرایی، شاید همان کلیدی باشد که میتواند تنش خفیف میان دانشمند و فناور را به همکاری پرباری تبدیل کند؛ همکاریای که در آن دیگر نه علم بر فناوری برتری دارد و نه فناوری بر علم، بلکه هر دو در خدمت حکمتی عمیقتر قرار میگیرند که غایت آن، فهم بهتر جهان و ساختن زیستبانی انسانیتر است.
اصطلاحات:
اپیستمه (Episteme): دانش نظری و یقینی (همان پاسخ به «چرا» که دانشمند به دنبال آن است).
تکنه (Techne): مهارت فنی و ساختاری (نزدیک به آنچه فناور انجام میدهد، اما نه تمام آن).
فرونسیس (Phronesis): خرد عملی که در موقعیتهای خاص و متغیر به کار میرود و نه فقط «چگونه ساختن» بلکه «چه باید کرد و چرا» را در بستر شرایط عینی درک میکند.