تاریخ نگارش ۱۴۰۵/۰۷/۱۹

از تضاد با اقتدار و جزم گرایی کلیسا تا ضدیت با متافیزیک: پارادوکس انگیزه و پیامد در نقد علّیت دوران مدرن در فلسفه غرب
نقدهای دیوید هیوم، ایمانوئل کانت و برتراند راسل بر مفهوم علّیت، معمولاً به عنوان روایتی پیروزمندانه از عقل در رهایی از جزمگرایی دینی و بنیانگذاری برای علم روایت میشود.
این مقاله استدلال میکند که انگیزه اولیه این نقـــــد، فروپاشی بنیاد جزمگرایانهای بود که فلسفه مدرسی و اقتدار کلیسا بر آن تکیه داشت، اما پیامدهای منطقی آن پارادوکسی پدید آورد: هنگامی که ضرورت علّی به عادت روانی (هیوم)، مقوله فاهمه «ذهنی» (کانت) و یا حتی حذف کامل از واژگان علمی توسط راسل تقلیل یافت، نه تنها متافیزیک الهیاتی پاکسازی شد، بلکه بنیاد عقلانی این باور که «جهان دارای نظمی قابل فهم است» و علم خود آن را پیشفرض میگیرد نیز خالی شد.
این مقاله با تکیه بر تفاسیر فلسفی معتبر، تنش میان انگیزه و پیامدهای نقد مفهوم علّیت در دوران مدرن را بازسازی میکند.
خیلی پیشتر از فلاسفه مدرن غربی نقد علیت (ضرورت وابستگی ذاتی معلول به علت یا علل تامه) توسط غزالی و امثال او در جهان اسلام صورت گرفت
غزالی در کتاب «تهافت الفلاسفة» (تناقض فیلسوفان)، بهویژه در بحث هفدهم، ضرورت علی را نقد کرد.
هدف اصلی او از این نقد، حفظ امکان معجزه بود، زیرا معتقد بود پذیرش رابطه ضروری علّی و معلولی، وقوع معجزات را غیرممکن میسازد.
جایگزینی «ضرورت» با «عادت» توسط غزالی
غزالی استدلال فیلسوفان مبنی بر وجود رابطه ضروری بین علت و معلول را رد کرد. او مدعی شد که آنچه ما «علت» و «معلول» مینامیم، صرفاً دو رویدادی هستند که به طور پیوسته با یکدیگر مقارن شدهاند و این پیوستگی تنها به دلیل «عادت» (عادة الله) است که خداوند در جهان برقرار کرده است، نه به دلیل یک ضرورت منطقی یا متافیزیکی.
او مثال معروف آتش و پنبه را مطرح میکند: ما مشاهده میکنیم که آتش پنبه را میسوزاند، اما این مشاهده صرفاً نشان میدهد که این دو رویداد همراه هستند. این مشاهده هرگز ثابت نمیکند که آتش ذاتاً و به ضرورت علت سوختن است. بنابراین، از منظر عقل، این امر کاملاً ممکن است که خداوند در یک مورد خاص، پنبه را بسوزاند بدون اینکه آتش آن را لمس کند، یا آتش را بدون سوزاندن پنبه، حفظ کند همانطور که در داستان ابراهیم در قرآن آمده است.(آتش در بستر تحقق امکان وقوع آتش محقق میشود هرگاه ارکان این بستر توامان به صورت کامل ،کافی در کنار هم قرار بگیرند وقوع آتش لازم است اساساً وقوع آتش در ترکیب سه عنصر ماده سوختنی پنبه(دارای شرایط سوختن مثل خشک بودن پنبه که نباید خیس با ماده غیر قابل اشتعال مثل آب باشد) و اکسیژن و جرقه یا منبعی اشتغال وابسته است و اگر این سه رکن اصلی با تمام شرایط لازم که در فلسفه ایرانی علل تامه و در حکمت استعلایی تبیین بستر تحقق امکان مادی نامیده میشود در کنار هم قرار گیرند وقوع آتش الزامی و قطعی خواهد بود و اینجا این سوال پیش می آید آیا مدعی مثل غزالی در مواجه با سوال(نقل محور) زیرجواب منطقی دارد؟
آیا قرآن از جانب خدا است یا نیست ؟اگر از جانب خداست وقوع معجزه با این آیه چگونه ممکن است با اینکه این آیه صراحت دارد هرگز (امری محال است)که سنت الهی تغییر کند یعنی خدایی که اراده کرده آتش بسوزاند طبق این آیه هرگز این خاصیت را از آتش نمیگیرد و هر کس مدعی است باید دلیل عقلی موجه بیاورد هر چند مدعی همزمان دچار تضاد با عقل«استدلال پایین » و نقل «آیه زیر » می شود .
«فَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّتِ اللَّهِ تَبْدِيلًا ۖ وَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّتِ اللَّهِ تَحْوِيلًا :پس هرگز برای سنت خدا تبدیلی نمی یابی، و هرگز برای سنت خدا دگرگونی نخواهی یافت.»
راهحل برای معجزه
با انکار ضرورت علی، غزالی راه را برای امکان معجزه باز کرد. اگر رابطه بین علت و معلول ضروری نباشد، بلکه تنها «عادت» الهی باشد، آنگاه خداوند به عنوان قدرت مطلق، میتواند در هر لحظه این عادت را «شکسته» و معجزه را محقق سازد، بدون اینکه نظم جهان به طور کلی مختل شود یا نیاز به تغییر ذات اشیاء باشد. بنابراین، نقد غزالی بر ضرورت علی، از نظر او، مقدمهای ضروری برای دفاع عقلانی از امکان معجزات و قدرت مطلق الهی بود.
غفلت غزالی در تضعیف توحید عقلانی
آیا رابطه بین علت و معلول (بعنوان یک اصل که باید بدون استفاده ریاکارانه دوگانه باشد ) ضروری است یا نیست ؟ اگر به ادعای غزالی ضروری نیست چرا ضرورت وجود خدا در پایان زنجیره علی ضروری است تا به اثبات واجب الوجود برسد ؟؟(چون اگر رابطه بین علت و معلول ضروری نباشد همانطور که راسل گفت جهان هم میتواند بی دلیل باشد که راسل را به علت طلبی برای فهمیدن لزوم ضرورت وجود واجب الوجود رساند) اگر رابطه بین علت و معلول ضروری است یعنی علت کافی و لازم (علت یا علل تامه در فلسفه ایرانی و بستر تحقق امکان مادی در حکمت تبیین )شرط تحقق امکان معلول باشد (که زنجیره علی را در نهایت به واجب الوجود میرساند )ادعای امثال غزالی از اساس بی اعتبار است
آنچه غزالی با انکار ضرورت علی را عادت نامید بعدها هیوم با عادت روانی و کانت با مقولات فاهمه ذهنی برای رد متافیزیک استفاده کردند یعنی غزالی میخواست ابرو«معجزه» را درست کند اما غافل از اینکه کل چشم معرفت «امکان اثبات عقلانی وجود خدا » را کور کرد هرچند در غرب امثال کانت و راسل به ضرورت علیت برای عقلانیت علم واقف بودند پس آن را محدود به حدود محسوسات و علوم تجربی کردند اینگونه دو هدف آنان به طور همزمان و با هم یعنی اول ) داشتن بنیاد علی برای عقلانیت علم تجربی و دوم) زمینه لازم برای تضعیف امکان اثبات متافیزیک وجود واجب الوجود «موجود خودبنیاد » جهت جلوگیری از بازگشت اقتدارگرایی کلیسای دینی را هم فراهم کردند.
در بخش پایانی، چارچوب «حکمت تبیین» به عنوان تکیهگاه معرفتشناختی برای علم معرفی میشود؛ چارچوبی که اصل دلیل کافی را نه یک آموزه جزمی متافیزیکی، بلکه شرط استعلایی گفتمان عقلانی و امکانبخش تبیین علمی میداند.
۱. مقدمه
در کتاب «رساله درباره طبیعت آدمی»، دیوید هیوم این ادعای ویرانگر را مطرح کرد: ما هرگز هیچ «پیوند ضروری» را در تجربه مشاهده نمیکنیم؛ آنچه علّیت ضروری مینامیم، تنها احساس انتظاری است که ذهن پس از مشاهده مکرر توالیهای مشابه تولید میکند. کانت قدرت این نقد را پذیرفت، اما نتیجه شکگرایانه آن را نپذیرفت و به جای آن علّیت را به عنوان یک مفهوم محض فاهمه تثبیت کرد که «شرط امکان تجربه» است [2][7].
راسل در قرن بیستم این نقد را به رادیکالترین شکل ممکن خود رساند: مفهوم سنتی «علت» باید از واژگان فلسفی حذف شود و جستجوی «ضرورت» یک بقایای پیشاعلمی است [13].
این روایت معمولاً به عنوان پیروزی عقل بر نقل روایت میشود.
اما یک پرسش بزرگ و مهم نادیده گرفته میشود:
اگر علّیت تنها تداعی روانی باشد، یا تنها قاعدهای باشد که فاهمه برای سازماندهی دادههای حسی به کار میبرد، آنگاه بنیاد عقلانی این باور که علم تجربی پیشفرض میگیرد که«جهان دارای نظمی قابل فهم است»چیست؟
این مقاله استدلال میکند که نقد علّیت توسط هیوم ،کانت،راسل، درحالی که انگیزه آن حمله به جزمگرایی اقتدارگرای کلیسای قرون وسطی بود، اما پیامدهای آن بنیاد معرفتشناختی خود علم را ویران کرد. در پایان، «حکمت تبیین» به عنوان چارچوبی برای پر کردن این شکاف معرفی میشود.
۲. جزمگرایی به عنوان هدف: از گالیله تا هیوم
در اروپای قرن هفدهم و هجدهم، اقتدارگرایی کلیسا و کیهانشناسی ارسطویی-بطلمیوسی یک نظام بسته و متافیزیکی با محوریت غایتشناسی الهیاتی تشکیل میدادند.
محاکمه گالیله نماد سیاستی این جزمگرایی دینی بود، اما تعارض در سطح فلسفی بنیادیتر بود: فلسفه مدرسی از «صورت جوهری» و «علت غایی» برای توضیح طبیعت استفاده میکرد و این توضیحات در نهایت به اراده و نقشه خلقت الهی متوسل میشدند.
حمله هیوم دقیقاً بنیاد معرفتشناختی این نظام را هدف گرفت. او اشاره کرد که ما هرگز هیچ «پیوند ضروری» را در تجربه مشاهده نکردهایم. آنچه دیده میشود تنها این است که رویداد نوع A با رویداد نوع B دنبال میشود و پس از تکرارهای متعدد، ذهن احساس انتظاری تولید میکند. اشتباه گرفتن این انتظار با ضرورت عینی، خطای مشترک متافیزیک مدرسی و الهیات طبیعی است.
با این حال، باید توجه داشت که موضع هیوم را نباید به سادگی «ایدهآلیسم علّی» تفسیر کرد؛ او بیشتر یک «ناشناختگرای علّی» است: ما نمیتوانیم بدانیم که آیا نیروی علّی در جهان وجود دارد یا نه، بنابراین باید از ادعای شناخت «عملیات قدرت علّی» خودداری کنیم. این تمایز ظریف نشان میدهد که نقد هیوم، در حالی که جزمگرایی را تخریب میکند، لزوماً وجود نظم عینی را انکار نمیکند.
۳. کانت: نجات علّیت از طریق محدود کردن آن
موضع کانت در قبال هیوم اغلب به سادگی به عنوان «نجات علّیت» تفسیر میشود که این تفسیر ناقص است.
کانت در «تمهیدات» و «نقد عقل محض»(به ویژه «آنالوژی دوم تجربه») تلاش کرد نشان دهد که اصل علّیت یک اصل موضوعه پیشینی و ضروری است که هر تجربهای را ممکن میکند [2][7].
اما کانت این کار را از طریق محدود کردن علّیت به قلمرو پدیدههای مادی انجام داد.علّیت برای کانت یک «مقوله فاهمه»است یعنی شکلی است که ذهن به دادههای حسی تحمیل میکند تا تجربه منظم و قابل فهم را ممکن سازد [2].
نکته حیاتی این است که کانت «همزمان» دو کار مهم انجام داد:
(۱) علّیت را به عنوان یک اصل پیشینی و ضروری برای علوم تجربی تثبیت کرد؛
(۲) آن را به قلمرو تجربه ممکن محدود کرد، به گونهای که استفاده از آن برای استنتاج وجود خدا یا هر واقعیت متافیزیکی فراتر از تجربه نامعتبر تلقی شد.
کانت صراحتاً گفت که عقل نظری نمیتواند به «شیء فینفسه» دسترسی داشته باشد(این نظر درست است چون یک استکان کوچک ظرفیت پذیرش آب موجود در اقیانوس را ندارد اما این به معنای رد اقیانوس نیست هرچند این مثال درست نیست چون اقیانوس مادی است و در برهان اثبات موجود خودبنیاد غیر مادی در جواب راسل بیان شد«شیء فینفسه»غیرمادی است ) . بنابراین، تصویر کانت به عنوان «نجاتدهنده علّیت» تصویری گمراهکننده است: او علّیت را نجات داد، اما به قیمت (اشتباه)محدود کردن آن به ذهن و پدیدههای حسی، و بدینسان راه برای حذف متافیزیک الهیاتی از قلمرو عقل نظری(برای حذف اقتدار کلیسا و جلوگیری از احتمال قدرت گیری مجدد کلیسا را ) هموارتر کرد.
کانت در «آنالوژی دوم تجربه» استدلال کرد که برای تشخیص یک توالی عینی (مثلاً حرکت یک کشتی از بالادست به پاییندست) از یک توالی صرفاً ذهنی (مثلاً توالی ادراکات من از یک خانه ثابت)، باید فرض کنیم که رویدادها تحت یک «قاعده» یا «قانون» علّی قرار دارند [1][11]. بدون این فرض، ما هیچ راهی برای تمایز میان «واقعاً اتفاق افتادن» و «به نظر رسیدن» نداریم. بنابراین، اصل علّیت شرط لازم برای هر تجربه عینی است.
با این حال، این استدلال دقیقاً همان محدودیتی را که کانت وضع کرد نشان میدهد: علّیت فقط در عرصه تجربه ممکن کاربرد دارد. کانت با این استدلال، علّیت را برای استفاده علم تجربی نجات داد، اما آن را از هر کاربرد متافیزیکی فراتر از تجربه حسی محروم کرد. این «نجات» و «محدودیت» دو روی یک سکه هستندنجات برای حفظ بنیاد عقلی علوم تجربی و محدودیت کاربرد متافیزیکی برای اقتدار زدایی از جزمگرایی انحصارطلبانه کلیسای دینی.
اگر اصل علّیت تنها شکلی باشد که فاهمه به پدیدهها تحمیل میکند، آنگاه «نظم» تنها در ذهن است و بنیاد عینی آن از دست میرود.
کانت خود این پیامد را میپذیرفت: علم با پدیدهها سر و کار دارد، نه با «شیء فینفسه»اما این به آن معنا است که بنیاد عقلانی «نظم» همچنان در فاهمه باقی میماند، نه در خود جهان.
علم کانت، در سطح فلسفی، نمیتواند توضیح دهد که چرا جهان «فینفسه» باید چنین نظمی داشته باشدکه فاهمه بتواند آن را سازماندهی کند؟
این شکاف همان چیزی است که مقاله در بخش ۵ تلاش میکند پر کند.
۴. راسل: حذف رادیکال و بازگشت ناخواسته
راسل در سخنرانی ریاست خود در انجمن ارسطویی در سال ۱۹۱۲، موضعی رادیکال اتخاذ کرد: واژه «علت» در علوم پیشرفته (مانند نجوم گرانشی) ظاهر نمیشود و «قانون علّیت» مانند «یک یادگار دوران گذشته» است [13]. او استدلال کرد که علم تنها به دنبال قوانین و همسانیهای قابل مشاهده است، نه حصول «ضرورت متافیزیکی» در پشت آنها. راسل حتی پیشنهاد کرد که واژه «علت» باید از واژگان فلسفی «به طور کامل حذف شود» [13].


این موضع راسل، اگر به طور کامل پذیرفته می شد، پیامدهای عمیقی داشت: پرسش «چرا» به طور کامل به پرسش «چگونه» تقلیل مییافت. اگر علم تنها به دنبال قوانین باشد، دیگر نمیتوان از نظم جهان به سوی یک بنیاد متعالی استنتاج کرد.
از این نظر، راسل رادیکالترین وارث نقد هیوم و کانت است.
با این حال، تصویر راسل به عنوان «حذفکننده کامل علّیت» دقیق نیست. راسل در کتاب «شناخت بشری: قلمرو و حدود آن» (۱۹۴۸) موضع خود را به طور قابل توجهی تعدیل کرد. او در آن کتاب «اصول استنتاج علمی» (postulates of scientific inference) را معرفی کرد«اصولی که نه تجربی قابل اثباتاند و نه تحلیلی، اما بدون آنها استنتاج علمی ممکن نیست» [4][9]یکی از این اصول «اصل خطوط علّی جداشدنی» (postulate of separable causal lines) است، که میگوید اغلب میتوان رشتهای از رویدادها را تشکیل داد که با دانستن یکی دو عضو، بتوان درباره اعضای دیگر استنتاج کرد [4].
این «بازگشت» راسل به نوعی از اصل علّیت، از نظر تاریخی بسیار مهم است.
کاپلستون در تاریخ فلسفه خود اشاره میکند که راسل در این مرحله «شکست تجربهگرایی» را میپذیرد، زیرا اصول استنتاج علمی را نه میتوان از تجربه استنتاج کرد و نه به صورت پیشینی اثبات کرد، بلکه باید به عنوان «اصل موضوع» (postulate) پذیرفته شوند [4]. راسل خود اعتراف کرد که این اصول «قابل اثبات نیستند و حتی نمیتوان آنها را به طور تجربی محتمل ساخت» [4].
بنابراین، راسل نه یک «حذفکننده کامل علّیت» بلکه فیلسوفی است که از موضع رادیکال ۱۹۱۲ به سمت پذیرش نوعی اصل علّیت غیرقابل اثبات اما ضروری برای علم حرکت کرد. این تحول، خود شاهدی است بر ادعای این مقاله: علم نمیتواند بدون پیشفرض نوعی نظم علّی کار کند، حتی اگر فیلسوفان نتوانند بنیاد نهایی آن را اثبات یا توجیه کنند.
۵. پارادوکس: علم به چه چیزی تکیه میکند؟
هسته پارادوکس این است: هیوم، کانت و راسل، همگی با هدف حمله به یک نظام اقتدارگرا متافیزیکی خاص(کلیسا) مفهوم علّیت را محدود یا حذف کردند. اما این نظام اقتدارگرا در همان زمان حامل یک بار معرفتشناختی بود،این باور که جهان دارای نظمی قابل درک است. هنگامی که علّیت به عادت روانی یا مقوله فاهمه تقلیل یافت، این بار به «ذهن» منتقل شد، اما بنیاد عینی آن از دست رفت. علم تجربی، در سطح عملیاتی، همچنان پیشفرض میگیرد که نظم علّی عینی وجود دارد، در غیر این صورت پیشبینی و آزمایش و سنجش وکنترل معنا ندارند. با این حال، در سطح فلسفی، ابزارهای مفهومیای که میتوانستند این پیشفرض را توجیه کنند، از بین رفتند.
تلاش راسل برای حذف واژگان علّی از فلسفه موفق نبود و در نهایت خود او به پذیرش «اصول استنتاج علمی» بازگشت [4][13]. این «بازگشت» نشان میدهد که نقد علّیت دوران مدرن در سطح عمل علمی پایدار نیست و علم نمیتواند بدون پیشفرض علّیت کار کند، حتی اگر فیلسوفان نتوانند بنیاد نهایی آن را توجیه یا اثبات کنند.
۶. حکمت تبیین: تکیهگاهی معرفتشناختی برای علم
شکاف برجایمانده از نقدهای هیوم ،کانت،راسل را میتوان با چارچوبی که در اینجا «حکمت استعلایی تبیین» نامیده میشود پر کرد.
«حکمت استعلایی تبیین» یک آموزه متافیزیکی جزمی درباره ساختار نهایی واقعیت نیست؛ بلکه یک موضع معرفتشناختی و استعلایی است که نشان می دهد اصل دلیل کافی« این اصل که هر ادعا یا واقعیت معقول نیازمند تبیین یا توجیه کافی است» شرط امکان هر گفتمان عقلانی، از جمله خود علم تجربی است.
فرض کنید کسی میخواهد PSR را انکار کند. دو حالت ممکن است:
یا انکار خود را بدون هیچ دلیلی ارائه میدهد که در این حالت ادعا فاقد اعتبار عقلانی است.
یا انکار خود را با استدلالی پشتیبانی میکند.
در حالت دوم، منتقد ناچار است برای توجیه اینکه چرا انکار او باید پذیرفته شود؟؟؟ به روابط تبیینی متوسل شود؛ و در این کار، همان اصلی را که انکار میکند، پیشفرض گرفته است. بنابراین انکار PSR از نظر اجرایی خودشکن است [5].
این استدلال مستقیماً به هیوم نیز تعمیم مییابد: هیوم برای اثبات اینکه «علّیت صرفاً عادت است»، باید از روابط تبیینی استفاده کند و همین استفاده، PSR را پیشفرض میگیرد.
PSR نه یک فرضیه تجربی است و نه یک قرارداد روششناختی صرف، بلکه یک اصل فرا روششناختی است که هر پژوهش تجربی پیش از آغاز، اعتبار آن را پیشفرض میگیرد [5]. علم تجربی بر این پیشفرض بنا شده است که واقعیت قابل فهم است، رویدادها بر اساس قواعد کشف پذیر رخ میدهند، و پدیدههای مشاهدهپذیر را میتوان از طریق علل زیربنایی تبیین کرد. بدون این پیشفرض عقلی، پژوهش، پیشبینی و آزمایش و تبیین علمی بنیاد منطقی خود را از دست میدهند.
هیوم میتواند ادعا کند «من پیوند ضروری بین دو رویداد نمیبینم»اما نمی تواند بگوید«من نیازی به تبیین ندارم» بدون اینکه خودش را نقض کند.
PSR یک اصل گستردهتر و بنیادیتر از «علّیت» به معنای هیومی است: حتی اگر در مورد علّیت تجربی حق با هیوم باشد، PSR همچنان شرط پیشینی هر گفتمان عقلانی است.
کانت با محدود کردن علّیت به مقوله ذهن، تلاش کرد از شکگرایی هیوم فرار کند، اما این راهحل یک مشکل باقی میگذارد: اگر علّیت فقط شکلی باشد که فاهمه به پدیدهها تحمیل میکند، آنگاه «نظم» تنها در ذهن است و بنیاد عینی آن از دست میرود. حکمت تبیین استدلال میکند که PSR نه فقط یک ساختار ذهنی، بلکه یک ضرورت متافیزیکی و ساختاری برای انسجام تبیینی است.
زنجیره تبیینی نیازمند و وابسته به علت چه متناهی باشد چه نامتناهی ، نمیتواند خودش را تبیین کند و ناچار باید به یک بنیاد مستقل ختم شود [5].
کانت با محدود کردن علّیت به تجربه، امکان تبیین نهایی خود تجربه را مسدود کرد.
نکته مهم:شک گرایی دو نوع است ،شک گرایی ابزاری که این نوع شک پرسش ایجاد میکند و پرسش به دنبال دلیل است و این آغاز اکتشاف در فلسفه و علم و قابل پذیرش و حتی لازمه پیشرفت علوم است اما شک گرایی مطلق طبق آنچه در زنجیره استدلالی حکمت تبین آمده است عملا خودشکن و غیر قابل قبول است
راسل ۱۹۱۲ میگفت که علم تنها به دنبال قوانین است و «ضرورت متافیزیکی» را باید کنار گذاشت. حکمت تبیین پاسخ میدهد که حتی اگر علم تنها به دنبال قوانین باشد، خود این «جستجو» و «کشف» قوانین، پیشفرض میگیرد که جهان دارای نظمی قابل کشف است.
اگر PSR صرفاً یک قرارداد روششناختی باشد، هیچ بنیاد عقلانی برای اعتماد به نتایج علم باقی نمیماند. نکته قابل توجه این است که خود راسل (۱۹۴۸) به همین نتیجه رسید: او پذیرفت که علم نیازمند «اصول استنتاج علمی» است که نه تجربی قابل اثباتاند و نه تحلیلی، بلکه باید به عنوان اصل موضوع پذیرفته شوند [4][9].
این بازگشت راسل، خود تأییدی است بر اینکه علم بدون پیشفرض نوعی نظم علّی قابل فهم، نمیتواند کار کند.
نکته مهم این است که حکمت تبیین، برخلاف ترسی که اساس نقد هیوم وکانت و راسل بود به جزمگرایی انحصارطلب دینی باز نمی گردد. PSR به عنوان شرط استعلایی گفتمان عقلانی، خود ابزاری برای نقد هر ادعای جزمی است:
حکمت تبیین با تأکید بر اینکه PSR یک اصل فرا روششناختی است که درهمه حوزههای مختلف دانش عقلانی و علم تجربی، فلسفه، منطق، تاریخ، حقوق و حتی زندگی روزمره به طور یکسان اعمال میشود، از کاربرد ریاکارانه دوگانه و ناسازگار آن جلوگیری میکند [5]
۷. تأملات پایانی
نقد علّیت توسط هیوم، کانت و راسل یک پیروزی مهم و راهبردی بود.
آنها نشان دادند که ادعای متافیزیک سنتی برای شناخت ضرورت عینی در جهان مدعی جزم گرایان دینی به علت مخالفت روایت دینی با حقایق اثبات شده و اسناد متعدد علمی اثبات کننده (« تکامل» و«حقوق بشر »و غیره ) فاقد اعتبار است این نقد در فروپاشی اقتدار کلیسا و تولد علم مدرن نقش بس مهم و کلیدی و راهبردی داشت.

با این حال، این مقاله استدلال کرد که نقدهای مفید هیوم،کانت،راسل براصل علیت به عنوان یک استراتژی کاربردی برای تقابل با جرم گرایی دینی کلیسا(حقیقت مطلق)، اگر به حذف کامل مفهوم ضروری اصل علّیت بیانجامدخود به نوعی جزمگرایی معکوس (شکاکیت مطلق) تبدیل میشود.


اگر علّیت تنها یک عادت روانی یا مقوله فاهمه باشد، آنگاه این پرسش که «چرا علم کار میکند؟؟» نمیتواند پاسخی عقلانی بیابد مگر با توسل به «خوششانسی» یا «قرارداد» که هر دو فاقد اعتبار عقلی است .
نکته مهم تحول خود راسل است: او از حذف رادیکال «علت» در ۱۹۱۲ به پذیرش «اصول استنتاج علمی» غیرقابل اثبات در ۱۹۴۸ حرکت میکند تا بنیاد عقلانیت علوم تجربی «تجربه گرایان »از بین نرود.
این تحول نشان میدهد که حتی رادیکالترین منتقد علّیت نیز در نهایت مجبور شد نوعی اصل نظم علّی را به عنوان پیشفرض علم بپذیرد. حکمت استعلایی تبیین این ضرورت را نه به عنوان یک عقبنشینی، بلکه به عنوان بازگشت به شرط استعلایی گفتمان عقلانی بازتفسیر میکند.

فیلسوف متکی بر دلیل است تا به یک روش شناسی و فهم منسجم برسد و اتهام ضدیت با یک موضوع خاص به فیلسوف عین حماقت محض و اثبات جهل مرکب اتهام زننده است زیرا فیلسوف نه برده شهود و الهام بی دلیل است نه بازیچه نظریات بی سند تجربه گرایان (هرچند نقد بر همه چیزی مجاز است و معیار نهایی هم «با تایید مکررروایت نقلی دینی » انحصاراً و منحصراً عقل است )


فیلسوف یک معیار صریح دارد عقلانیت متکی بر دلیل کافی و معتبر و این موضع فیلسوف عین عقلانیت و هدایت و دیانت با استناد به آیه ی « ۱۸ زمّــــر » است :
«فَبَشِّرْ عِبَادِ الَّذینَ یَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَیَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ أُولئِكَ الَّذِينَ هَداهُمُ اللَّهُ وَ أُولئِكَ هُمْ أُولُوا الْأَلْبابِ»
تفسیر صحیح آیه بالا از زبان امام علی (ع) در زیر آمده است که در دو مذهب شیعه و سنی مورد احترام و قبول است و شکی در آن نیست چرا که در بین آنها اجماعی است که «الحق مع علی و علی مع الحق »
«امام على عليه السلام :اَلا وَ اِنَّ اللَّبيبَ مَنِ اسْتَقْبَلَ وُجوهَ الاْراءِ بِفِكْرٍ صائِبٍ وَ نَظَرٍ فِى الْعَواقِبِ»
بدانید و آگاه باشید عاقل كسى است كه با فكر درست «داشتن معیار سنجش دقیق مثل یک زرگر که با سنگ محک و دقت عیار طلا مدعیان داشتن طلا را میسنجد »، به استقبال نظرات گوناگون برود«نظرات مختلف را با همان معیار سنجش دقیق (ضـــــــرورت علی )بررسی کند» و در عواقب امور «قــولوا لا اله الا الله تفـلحـــــوا» بنگرد. [غررالحكم، ح ۲۷۷۸]

منابع و مقالات تکمیلی
[1] Eric Watkins, *Kant and the Metaphysics of Causality*, Cambridge University Press, 2005, pp. 207-209, 218-219.
[2] Graciela De Pierris and Michael Friedman, "Kant and Hume on Causality," *Stanford Encyclopedia of Philosophy*, first published 2008, substantive revision 2024. https://plato.stanford.edu/entries/kant-hume-causality/
[3] "Hume on Causation," in *The Oxford Handbook of Causation*, Oxford University Press.
[4] Frederick Copleston, *A History of Philosophy, Vol. 8: Bentham to Russell*, Chapter on Russell, pp. 106-107 (on Russell's postulates of scientific inference and the failure of empiricism).
[5] 20njvan "Transcendental Wisdom of Explanation," v5, October 2026
[6] Immanuel Kant, *Critique of Pure Reason*, trans. Behrouz Nazari, Qoqnoos Publishing, 2021 (Persian translation).
[7] Immanuel Kant, *Prolegomena to Any Future Metaphysics* (1783).
[8] Bertrand Russell, *Human Knowledge: Its Scope and Limits*, 1948, Part VI, "Postulates of Scientific Inference."
[9] Sílvio Seno Chibeni, "Russell e a Noção de Causa," PhilPapers (on the 1912 address and later modifications).
[10] Abu Hamid Muhammad al-Ghazali, *Tahafut al-Falasifa*, trans. Ali Asghar Halabi, Markaz Nashr Daneshgahi, 2017 (Persian translation).
[11] Harvard University, "The Analogies together tell us that the spatiotemporal, to be judgeable, must assume the form of nature" (on Kant's Second Analogy and the ship example), pp. 25-26.
[12] Bertrand Russell, *History of Western Philosophy*, Vol. 3 (Modern Philosophy), Persian translation.
۱۳- وارونه سازی روایت واقعی مهد تمدّن
۱۴- مــــــــــــرز بین دانســتــــن و فهمیــــــــــدن
۱۵-تــــــــقـــــــــدّم عقـــــــــــــــل بــــــــر عــــــلـــــــــم