تاریخ نگارش ۱۴۰۵/۰۷/۲۷

اقلیت فرهیخته حقیقی: تحلیلی بر نسبت فرهیختگان تاریخ ایران به جمعیت امروز
پرسش از نسبت «مفاخر» به «جمعیت» در ایران، در ظاهر ساده مینماید اما در عمل با پیچیدگیهای روششناختی عمیقی روبروست.
این مقاله میکوشد با بررسی معیارهای مختلف شمارش مفاخر و مقایسه آن با جمعیت امروز ایران، تصویری کمّی محتمل از آنچه میتوان آن را «اقلیت فرهیخته حقیقی» نامید ارائه دهد.
یافتهها نشان میدهد که حتی با سخاوتمندانهترین تخمینها، این اقلیت کمتر از یک صدم درصد جمعیت امروز را تشکیل میدهد؛ نسبتی که هرچند در ظاهر ناچیز مینماید، اما در تحلیل کیفی، گویای تمرکز شدید سرمایه فرهنگی و نمادین در لایهای بسیار نازک از (فرهیخته حقیقی) جامعه است همانطور که تمرکز ثروت و قدرت غالباً در انحصار لایه نازک نخبگان اسمی بوده است.
اکثریت عوام ملت هم غالباً بخاطر تمرکز ثروت و قدرت و تبلیغات و نیاز عوام دردست نخبگان اسمی (ظاهری) بیشتر،غالباًدر تبعیّت از نخبگان اسمی بودند و نخبگان حقیقی در انزوا شدید بسر می بردند مثل حمله امثال امام محمد غزالی به ابن سینا حتی تا جایی که بوعلی را کافر نامیدند و شیوخ شیرازی به حافظ که حتی در دفن وی هم مشکل سازی کردند و داستان آن مفصل است و غیره
۱. مقدمه
هر ملتی میراث خود را در چهرههایی میشناسد که در حافظه جمعی آن جای گرفتهاند: دانشمندانی چون ابنسینا و خوارزمی، شاعرانی چون فردوسی و حافظ، و اندیشمندانی که نامشان فراتر از مرزهای جغرافیایی رفته است.
اما این چهرهها(نخبگان) چه نسبتی باتوده عظیم جمعیتی دارند که در طول قرنها در این سرزمین زیستهاند؟
و اگر همین پرسش را به زمان حال بیاوریم تا مفاخر کل تاریخ ایران را با جمعیت فقط هم امروز بسنجیم، به چه عددی میرسیم؟
این مقاله بدون ادعای ارائه آمار قطعی که به دلیل نبود فهرست جامع و تعریف واحد از «مفاخر» ممکن نیست ،میکوشد با شفافسازی مفروضات و معیارها، تصویری نسبتاً کمّی ، روشن و در عین حال تحلیلی از این نسبت احتمالی ارائه دهد.
۲. روششناسی و چالشهای شمارش
«مفاخر ایران» چه کسانی هستند؟
آیا هر دانشمندی که نامش در متون تاریخی آمده جزو مفاخراست؟
آیا شاعری که تنها در یک منطقه شناخته شده بود، در شمار فرهیختگان ملی قرار میگیرد؟
هیچ معیار واحدی برای پاسخ به این پرسش وجود ندارد و هر فهرست، بر اساس سلیقه، گرایش رشتهای یا ایدئولوژی گردآورنده شکل میگیرد.
هیچ فهرست رسمی، جامع و مورد اجماعی از مشاهیر ایران وجود ندارد. آنچه در دست است، طیفی است از فهرستهای محدود تا پروژههای فرهنگی گستردهتر و تخمینهای تاریخی که گاه به هزاران نفر میرسد.
جمعیت امروز ایران بر اساس برآورد مرکز آمار ایران در سال ۱۴۰۵ حدود ۸۷ میلیون و ۱۳۴ هزار نفر نفر است. این عدد مبنای محاسبات درصدی در این مقاله قرار میگیرد.
۳. یافتهها: سه سناریو
اگر تنها چهرههای شاخصی را در نظر بگیریم که در فهرست بزرگداشتهای یونسکو به ثبت رسیدهاند، تعداد آنها حدود ۳۳ نفر گزارش شده است . این فهرست شامل نامهایی چون ابنسینا، فردوسی، حافظ، خیام، خواجه نصیرالدین طوسی و امیرکبیر است.
نسبت این تعداد به جمعیت امروز، عددی در حدود کمتر از یک میلیونیم درصد است؛ عددی چنان کوچک که در زبان روزمره تقریباً بیمعنا مینماید.
پروژهای فرهنگی با عنوان «نامآوران ایران زمین» که در قالب یک دائرةالمعارف دو جلدی منتشر شده، بیش از ۱,۲۰۰ چهره سرشناس ایرانی را در رشتههای مختلف علمی، فرهنگی، هنری و ورزشی شناسایی و معرفی کرده است .
نسبت این تعداد به جمعیت امروز، حدود ۱۴ نفر در هر یک میلیون نفر است؛ عددی ملموستر اما همچنان بسیار کوچک.
برخی منابع از «صدها و هزاران» شخصیت برجسته سخن گفتهاند.
اگر فرض بسیار سخاوتمندانهای بگیریم و تعداد کل مشاهیر تاریخی ایران را تا ۱۰,۰۰۰ نفر در نظر بگیریم، نسبت به جمعیت امروز حدود ۱۱ نفر در هر ۱۰۰ هزار نفر خواهد بود. حتی این تخمین سخاوتمندانه نیز از یک صدم درصد فراتر نمیرود.
۴. تحلیل: اقلیتی بسیار نازک
در همه سناریوها، نسبت مشاهیر به جمعیت امروز کمتر از یک صدم درصد است. به بیان دیگر، اگر همه مشاهیر تاریخی ایران «با سخاوتمندانهترین تعریف» ممکن در یک مکان گردهم آیند این جمع هنوز در برابر جمعیت ۸۷ میلیونی امروز، از نظر آماری بسیار ناچیز است.
این عدد کوچک، در نگاه اول ممکن است ناامیدکننده به نظر برسد، اما در تحلیل کیفی، معنای دیگری دارد. «فرهیخته بودن» یک ویژگی بسیار نادر است و اکثریت غالب و قریب به اتفاق جمعیت هر جامعهای را افراد عادی تشکیل میدهند.
آنچه اهمیت دارد، تمرکز شدید سرمایه فرهنگی و نمادین در لایهای بسیار نازک از جامعه است.
این اقلیت نازک ، در طول قرنها، بار تولید و انتقال میراث فرهنگی، علمی و ادبی و هویتی یک سرزمین به درازای تاریخی بیش از ده هزار سال را بر دوش کشیده است.
باید تأکید کرد که این محاسبات صرفاً تصویری تقریبی ارائه میدهند.
نه تعداد مفاخرقطعی است
نه تعریف«فرهیختگان» واحد.
علاوه بر این،مقایسه مشاهیر تاریخی ایران با جمعیت امروز، مقایسهای است تا حدی ناهمزمان: مشاهیر در طول هزاران سال زیستهاند، در حالی که جمعیت مبنا، جمعیت یک سال خاص است.
نکته مهم : مفاخر با مشاهیر نباید خلط گردد شاید یک فرهیخته مشهور باشد یا نباشد اما لزوما یک شخص مشهور فرهیخته نیست و گواه آن دلقکهای مجازی است که این امر بر هر صاحب فهمی واضح و روشن است
برای درک بهتر نسبت تاریخی، باید جمعیت ایران در دورههای گذشته را نیز در نظر گرفت. برآوردها نشان میدهد جمعیت ایران در اواخر دوره صفویه و اوایل قاجار حدود ۶ تا ۱۰ میلیون نفر بوده است ؛عددی که (اگر کلیت مفاخر تاریخ ایران را در سخاوتمندانه ترین حالت ممکن به کل جمعیت تاریخ ایران مقایسه کنیم) نسبت مفاخر به جمعیت را تا حد بسیار زیادی کوچکتر از تخمین سخاوتمندانه یکصدم درصد مقاله می کند.
۵. نتیجهگیری
«اقلیت فرهیخته حقیقی» ایران «اگر بخواهیم همه مشاهیر تاریخی را با سخاوتمندانهترین تعریف در آن بگنجانیم»کمتر از یک صدم درصد جمعیت امروز ایران را تشکیل میدهد.
این عدد، هرچند در ظاهر ناچیز است، اما یادآور دو واقعیت مهم است:
نخست، که «فریخته بودن» ویژگی بسیار نادری در تاریخ این کشور بوده است
دوم، که میراث فرهنگی ، تمدنی یک ملت، اغلب در دستان شمار اندکی شکل گرفته و می گیرد و به نسلهای بعد منتقل میشود.
شناخت این اقلیت نازک نه به جهت کوچک شمردن توده مردم، بلکه برای درک سازوکار تولید و انتقال فرهنگ و دانش درطول تاریخ ایران، برای فهم مسائل و چالشهای امروز کشور امری به غایت ضروری است.
شناختی که می تواند به سوالات زیر پاسخ دهد .
چرا تمدن ایران در سراشیبی سقوط قرار گرفته است ؟؟
چرا شورشهای نقل محور ضد عقل در تاریخ این دیار همواره بر عقلانیت تمدنی ایرانی غلبه کرده است ؟؟
آیا راه نجاتی وجود دارد و آن راه نجات چیست ؟؟
منابع و مقالات تکمیلی
وارونه سازی روایت واقعی مهد تمدن
هدف پنهان بازی شطرنج خاورمیانه
نقش اقلیتها در جهت دهی تمدنی(تاااااااااااااریخ)
استبداد فرهنگی یا استبداد سیاسی!
مرکز آمار ایران، برآورد جمعیت کشور تا پایان سال ۱۴۰۵ (نقلشده درگزارشهای خبری مرداد ۱۴۰۵).
مرکز دادههای باز ایران، «ایران در یک نگاه»، بهروزرسانی فروردین ۱۴۰۵.
کمیسیون ملی یونسکو در ایران، فهرست رویدادها و شخصیتهای ایرانی ثبتشده در فهرست مشاهیر علم و ادب یونسکو.
مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، «اسامی ۳۳ نامآور و مشاهیر ایرانی به ثبت یونسکو رسیده است».
احمد لرستانی، «نامآوران ایران زمین» (دائرةالمعارف دو جلدی)، انتشارات عصر گویش، ۱۳۹۳. گزارشهای خبری: ایلنا، مهر، و مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.
منابع پژوهشی در زمینه برآورد جمعیت ایران در دورههای صفویه و قاجار (مطالعات دانشگاهی منتشرشده در نشریات علمی).

سخن نویسنده : این مقاله بر پایه برآوردهای تقریبی و با هدف ارائه تصویری کمّی از یک پرسش فرهنگی نگاشته شده است و اعداد آن را نباید آمار رسمی یا قطعی تلقی کرد بلکه هدف اصلی ایجاد تلنگر برای اهل دقت است .