تــــــــــــــــــــــــــــاریخ نگارش ۱۴۰۵/۰۷/۲۵
تمدن و توده های مردمی : نگاهی انتقادی به برچسب «بربر» یونانیان باستان به ایرانیان
این مقاله می‌کوشد نسبت میان «نخبگان تمدنساز» و «اکثریت توده عوام از جمله نخبگان اسمی ظاهری» را در تاریخ طولانی ایران بررسی کند و برچسب «بربر» (βάρβαρος) را که یونانیان به غیر یونانیان می‌زدند، از منظر جامعه‌شناختی و تاریخی بازخوانی کند.
استدلال اصلی این است که اگرچه این برچسب در سطح کلان اغراق‌آمیز و ناعادلانه بود، اما در سطح زندگی روزمره توده‌های غیرنخبه ، بازتاب بخشی از واقعیت تاریخی بود ، واقعیتی که نه منحصر به ایران، بلکه ویژگی مشترک همه تمدنهای پیشامدرن و حتی مدرن از جمله خود یونان، بوده است.
تمدنهای بزرگ بر پایه شکافی عمیق میان نخبگان تولیدکننده علم و فرهنگ و توده مصرف‌کننده آن بنا شده‌اند؛ و «بربر» خواندن ایرانیان، اگر به کل جمعیت تعمیم داده شود، اغراق‌آمیز است، اما اگر به زندگی توده‌های غیرنخبه اشاره کند، بیانگر یک واقعیت بشری مشترک در سطح تمام جوامع بشری بوده است.
یونانیان باستان تمام مردمان غیر یونانی را «بربر» می‌خواندند. این واژه در ابتدا معنایی زبانی داشت: کسی که یونانی نمی‌دانست و سخنش برای گوش یونانی مانند «بل‌بل‌بل» بود.
اما به تدریج، به‌ویژه پس از جنگ‌های ایران و یونان، بار سیاسی و اخلاقی گرفت و نماد استبداد، بردگی و بی‌تمدن‌بودن شد.
پرسش این مقاله این است:
آیا این برچسب در مورد ایرانیان « که تمدن‌هایی چون ایلام، جیرفت، هخامنشی، اشکانی و ساسانی را پدید آوردند » هیچ پایه‌ای داشت؟ پاسخ این مقاله نه «بله» مطلق است و نه «خیر» مطلق؛ بلکه تفکیکی است میان سطح نخبگانی تمدن حقیقی و سطح زندگی توده‌ها مردمی ، نخبگان ظاهری که خود جزو عوام هستند .
تاریخ ایران، چه پیش از اسلام و چه پس از آن، شاهد گروهی نسبتاًمحدودازنخبگان حقیقی بود که بار اصلی تولید تمدنی را بر دوش داشتند:
دوره باستان: زرتشت، مانی، مزدک، برزویه، خسرو انوشیروان، و ساختار اداری هخامنشی و ساسانی و...
دوره اسلامی: ابن‌سینا، رازی، خوارزمی، بیرونی، فارابی، سهروردی، مولوی، حافظ و ده‌ها چهره دیگر.
این نخبگان در دربارها، مدارس نظامیه، رصدخانه‌ها و کتابخانه‌ها متمرکز بودند، به زبان‌های علمی (عربی، پهلوی، فارسی دری) می‌نوشتند و افق‌شان فراملی و فراقومی بود.
اما اکثریت جامعه « دهقانان، عشایر، پیشه‌وران و بردگان و عوام عادی » زندگانی داشتند که فاصله زیادی با افق نخبگانی داشت که عبارت است از:
سطح فهم و سواد پایین بود(جایگزین برچسب بربر درتمدن یونانی همان برچسب مفهومی دیو در تمدن ایران است که بار منفی زیادی داشته وامروزه با وجود سواد سطح فهم امور پایین است )
خشونت‌های ایل و قبیله‌ای، غارت‌های محلی، خون‌بها و معیشت سخت‌زیستی بخشی از واقعیت روزمره بود.
خرافه‌گرایی و الگوهای زندگی قبیله‌محور در بسیاری از مناطق کوهستانی و عشایری و بیابانی فلات مرکزی تا دوره‌های متأخر (وحتی معاصر) ادامه داشت
لفظ عوام در مطلب به معنای انسانهایی است که از فهم امور عاجزند هرچند که مدارک علمی بالا و عناوین و القاب بسیار و ثروتی بی حساب داشته باشند چرا که در این مقاله بحث بر سر فهم مطلب است نه دانستن یا تکرار مطالب متنوع
این تصویر، اگر به کل جمعیت جوامع خصوصا ایران تعمیم داده شود، اغراق‌آمیز است؛ اما اگر به زندگی توده‌های غیرنخبه حقیقی اشاره کند، قطعاً بازتاب یک واقعیت تاریخی فرا قومی و فرا ملی بوده است.
نکته مهم این است که یونانیان نیز دقیقاً همین ساختار را داشتند که عبارت بوده از:
نخبگان: سقراط، افلاطون، ارسطو، هرودوت، توسیدید، اقلیدس، ارشمیدس و ...
اکثریت: کشاورزان آتیکا، بردگانی که گاهی ۳۰ تا ۴۰ درصد جمعیت آتن را تشکیل می‌دادند و هم عشایر تراکیه و ایلیریا.
پس برچسب «بربر» نسبت به توده مردم، نه فقط در مورد ایران، بلکه در مورد خود یونانیان نیز صادق بود. «هلنی» بودن یک امتیاز نخبگانی و فرهنگی بود، نه توصیف کل جمعیت یونان.
یونان هرگز به یک امپراتوری واحد و پایدار (تا زمان اسکندر و سپس روم) نرسیددر حالی که ایران توانست توده‌های متکثر و متنوع خود را در چارچوبی بزرگ‌تر سازمان دهد.
به چند دلیل روشن:
1. تمدن ایلام، جیرفت، هخامنشی، اشکانی و ساسانی ساختارهای اداری، حقوقی، شهری و علمی پیشرفته‌ای داشتند که دست‌کم هم‌سطح یونان، و در مواردی (مانند امپراتوری هخامنشی) بسیار بزرگ‌تر و منظم‌تر بودند.
2. زرتشت، میترائیسم و اخلاق اشا یک نظام اخلاقی–الهیاتی پیچیده بودند، نه «توحش».
3. ابن‌سینا و امثال او وارثان همان سنت تمدنی ایرانی–اسلامی بودند که ریشه در همان لایه‌های عمیق‌تر (ایلام، میترا، زرتشت و نظم کیهانی جهان‌شمول ) داشت
اگر «بربر» را به معنای فرهنگ عمومی خشونت‌آمیز، قبیله‌محور و کم‌سواد (و کم فهم )بگیریم، آنگاه:
بخش بزرگی از جمعیت جهان قدیم و حتی امروزه جهان از جمله ایران به‌ویژه در مناطق کوهستانی و عشایری تا دوره‌های متأخر خصوصا سامیان مدعی تمدن خود برتر پندار و مخصوصا برادران اعراب الگوهای زندگی قبیله‌ای، خون‌بها، غارت و سخت‌زیستی داشتند.
این پدیده مخصوص ایران نبود؛ در یونان، روم، مصر و بین‌النهرین هم همین‌طور بود.
تفاوت در این بود که نخبگان ایرانی توانستند یک «ابرتمدن» بسازند که این توده‌ها را در خود در آن جای دهد.
تمدنهای بزرگ جهانی از جمله ایرانی، یونانی، چینی، هندی همه برپایه یک شکاف عمیق بین نخبگان حقیقی تولیدکننده فرهنگ و توده مصرف‌کننده آن بنا شده‌اند.
این شکاف نه یک نقص، بلکه شرط امکان تمدنهای پیشامدرن بود. بنابراین:
«بربر» خواندن ایرانیان توسط یونانیان، اگر به کل جمعیت تعمیم داده شود، اغراق‌آمیز و ناعادلانه است؛ اما اگر به واقعیت زندگی توده‌های غیرنخبه جوامع آن دوره اشاره داشته باشد، بازتاب یک واقعیت تاریخی مشترک بشری است، نه یک ویژگی منحصر به ایران یا یونان یا دیگر نقاط جهان .
اکثریت جامعه فاصله زیادی با آن افق نخبگانی داشته و دانرد و شاید هم همیشه داشته باشند.
امااین وضعیت در یونان، روم و همه تمدنهای قدیمی و حتی امروزی دیگر هم صادق بود و هست.
پس نسبت دادن «توحش و بربریت» به غیر یونانیان و خصوصاً ایرانیان اگر به معنای فرهنگ عمومی باشد نه کاملاً بی‌پایه بوده است و نه منحصر به ایران؛ بلکه بخشی از واقعیت همه جوامع پیشامدرن گذشته و حتی مدرن امروزی بوده وهست،با این تفاوت که ایران توانست تمدنی بسازد که این توده‌ها را در چارچوبی بزرگ‌تر سازمان دهد.
تمدن، محصول شکافی است که میان نخبگان و توده‌ها از جمله نخبگان ظاهر ساز بازمی‌شود؛ و «بربر» خواندن یک ملت، بیش از آنکه توصیف آن ملت باشد، آینه‌ای است که یونانیان در آن خود را می‌دیدند با همان شکاف، همان توده‌ها و همان خشونت‌هایی که در ایران و اکثر جوامع بشری نیز وجود داشت.
نکته مهم :نخبگان جهان باستان، الیگارشی را محصول فساد حکومتی ژن خوب سالار می دانستند و دقیقا همین امروز ما همین نکته را نشان میدهد البته بین نخبه اسمی که طوطی وار اصطلاحات علم را در حوزه و دانشگاه تکرار میکند بانخبگان حقیقی سازنده علم و فرهنگ تفاوتی ماهیتی عمیقی وجود دارد زیرا درست است که هر گردوی گرد است اما لزوماً هر چیز گردی گردو نیست و ریشه ی مشکلات تاریخی ایران هم همین نکته است که عوام هر گردی را گردو می‌بینند.(نخبه ی حقیقی درگیر فهم و حل مسئله است و نخبه ظاهری درگیر تبلیغ و تکرار مفاهیم ابداع شده، یعنی نخبه حقیقی سازنده علم و معرفت و فرهنگ است و نخبه اسمی مثل توده مردمان مصرف کننده علم و معرفت و فرهنگی است که به دست نخبگان حقیقی «داخلی یا خارجی» ساخته شده است )
سه سوال مهم برای اندیشیدن حداقل این سه سوال برای حقیر دغدغه ی ذهنی عجیبی ایجاد کرده است
۱-چرا روایت سامی و آریایی با وجود تفاوت های عمیق در دو چیز شباهت عمیقی دارند اول هر دو برتری طلب هستند و دوم هر دو مهد تمدن را بر خلاف واقع به خارج از فلات ایران منتسب می کنند ؟؟؟
۲-چرا فیلسوفان تجربه گرا مثل کانت و هیوم و بسیاری از فلاسفه مدرن غربی با وجود اینکه خود را در مسیرمخالفت با تحجر دینی (کلیسا) می دانند دقیقاً مثل متحجران دینی(مثل امام محمد غزالی که بر فلسفه مشاء تاخت )بر بنیاد حقیقی فلسفه می‌تازند؟؟؟(اساسا فلسفه با سوال آغاز می‌شود و سوال جواب میخواهد و هر جواب هم ادعاست و هر ادعایی برای اثبات خود نیاز به دلیل دارد پس دلیل اساس فلسفه است،و اصل علیت همان چیزی که فلاسفه تجربه گرا به شدت به آن حمله کرده یا تعمداً محدودش کرده اند)
۳-آیا بین دو سوال بالا رابطه ای وجود داشته یا دارد ،یعنی مهد تمدن فلات ایران با فلسفه چه نسبتی داشته است که هر دو توامان در زیر تیغ نقد گاهاً بی دلیل و غیر موجه قرار می گیرند ؟؟؟
وارونه سازی روایت واقعی مهد تمدن(روایت آریایی با هلنیسم توجیه کننده حمله اسکندر به ایران و روایت سامی و ادیان سامی توجیه کننده حمله اعراب به ایران)
هدف پنهان بازی شطرنج خاورمیانه( برنامه ممتد چند هزارساله برای از بین بردن روایت عقلانی توحیدتمدنی ایرانی )
حماقت ما مصیب ما نسخه اول (از حماقت ماست که اسکندر سفاک را ذوالقرنین کرده ایم )
حماقت ما مصیبت ما نسخه دوم(خدا پدرش را بیامرزد که حداقل صادقانه رفتار و بیان میکند و این صداقت در نهایت او و ما را نجات خواهد داد)
کوروش کبیر(ذوالقرنین)نماد عدالت
هرودوت، تاریخ‌ها.
آیسخولوس، ایرانیان.
ادیت هال، اختراع بربر: یونان و ایران.
مری بویس، زرتشیان: باورها و آداب دینی آنان.
ریچارد فرای، میراث باستانی ایران.
برنارد لوئیس، ایرانیان در تاریخ.
دیوید استروناخ، پاسارگاد.
پی‌یر بریان، تاریخ امپراتوری هخامنشی.
