
مردی ۳۴ ساله، کارمند، با شکایت اصلی «احساس ناتوانی در تصمیمگیری شخصی و اضطراب هنگام تنها ماندن». در ارزیابی اولیه، طرحوارههای وابستگی/بیکفایتی و اطاعت برجسته بودند. او خود را فردی «معتقد» توصیف میکرد و گاهی مشکل خود را چنین معنا میکرد:
«فکر میکنم شاید توکل کافی ندارم؛ اگر ایمانم قویتر بود اینقدر نمیترسیدم.»
با وجود تواناییهای حرفهای مناسب، در تصمیمهای شخصی و روزمره بارها برای اطمینانگیری با مادرش تماس میگرفت.
درمانگر:
ما تا اینجا متوجه شدیم یک باور قدیمی در ذهن شما فعال میشود: «من بهتنهایی نمیتوانم.» این باور معمولاً زمانی ظاهر میشود که با یک انتخاب یا مسئولیت روبهرو میشوید. امروز میخواهم از زاویهای نگاه کنیم که با زبان شخصی شما هماهنگ است، اما یک نکته را از ابتدا روشن کنم: هدف ما بررسی درست یا نادرست بودن ایمان شما نیست. باورهای معنوی شما متعلق به نظام ارزشی خودتان است. کاری که در درمان انجام میدهیم این است که ببینیم یک الگوی روانشناختی چگونه بر تجربهٔ شما اثر میگذارد. موافقید؟
مراجع:
بله. چون همیشه فکر میکنم شاید این مشکل از ضعف خودم یا ضعف روحی من باشد.
درمانگر:
شما قبلاً گفتید وقتی باید بهتنهایی تصمیم بگیرید، احساس میکنید «در تاریکی هستید». بیایید همین تصویر را دنبال کنیم. تصور کنید در وجود شما یک فانوس هست؛ نه چیزی که جای کمک بیرونی را بگیرد، بلکه تواناییای که به شما کمک میکند مسیر خودتان را ببینید. وقتی اضطراب تصمیمگیری میآید، چه اتفاقی برای این فانوس میافتد؟
مراجع:
راستش... قبل از اینکه فکر کنم، گوشی را برمیدارم و به مادرم زنگ میزنم.
درمانگر:
بعد از تماس چه احساسی پیدا میکنید؟
مراجع:
آرام میشوم. انگار مطمئن میشوم اشتباه نمیکنم.
درمانگر:
این آرامش واقعی است. ما نمیخواهیم آن را انکار کنیم. اما بیایید چرخه را هم ببینیم. هر بار که اضطراب میآید و شما فوراً تصمیم را به دیگری واگذار میکنید، اضطراب همان لحظه کمتر میشود؛ اما ذهن شما فرصت کمتری پیدا میکند که تجربه کند «من هم میتوانم تصمیم بگیرم». بعد، در تصمیم بعدی، ترس دوباره برمیگردد؛ گاهی حتی قویتر. انگار برای لحظهای چراغی بیرونی روشن میشود، اما فانوس درونی فرصت تمرین روشن ماندن پیدا نمیکند.
مراجع:
(مکث میکند)
یعنی مشکل فقط این نیست که من کمک میگیرم؟
درمانگر:
دقیقاً. کمک گرفتن مشکل نیست. مسئله این است که آیا کمک گرفتن، توانایی قدم برداشتن شما را بیشتر میکند یا بهتدریج جای آن را میگیرد.
مراجع:
فکر میکنم خیلی وقتها جای آن را گرفته.
درمانگر:
اینجا یک تفاوت ظریف وجود دارد که در زبان معنوی خودتان هم میتوانید آن را ببینید. گاهی انسان همهٔ مسئولیت حرکت را واگذار میکند و منتظر میماند نیروی دیگری بهجای او عمل کند. گاهی هم انسان به یک تکیهگاه اعتماد میکند، اما خودش نیز حرکت میکند؛ یعنی هم پذیرش محدودیتهای خود را دارد و هم مسئولیت انتخابهایش را حفظ میکند.
اگر بخواهیم با زبان شما صحبت کنیم، شاید بتوان گفت تفاوتی هست بین واگذاریِ کامل و توکلِ همراه با عمل.
وقتی دربارهٔ تماس با مادرتان فکر میکنید، احساس میکنید بیشتر به کدام سمت نزدیک شدهاید؟
مراجع:
(سکوت طولانی)
فکر کنم بیشتر منتظر بودهام کسی به جای من تصمیم بگیرد. انگار میترسم اگر خودم انتخاب کنم، حتماً خراب میکنم.
درمانگر:
و اگر قرار باشد شکل دیگری از رابطه با کمک و تکیهگاه را امتحان کنید، چه تغییری ایجاد میشود؟
مراجع:
شاید اول خودم فکر کنم، بعد نظر مادرم را بشنوم. نه اینکه از او بخواهم تصمیم را برایم بگیرد.
درمانگر:
این یک تغییر کوچک اما مهم است. یعنی به جای خاموش کردن اضطراب با واگذاری فوری، اجازه میدهید خودتان هم تجربه کنید که توان تصمیمگیری دارید.
من نمیخواهم بگویم این تجربهٔ شما فقط روانشناختی است یا فقط معنوی. ممکن است یک الگوی قدیمی از کودکی، خودش را در قالب زبانی نشان دهد که برای شما معنای عمیق دارد. و در عین حال، ممکن است باورهای معنوی شما نیز منبعی از شجاعت، معنا و تحمل دشواری باشند.
پرسش درمانی ما این نیست که «ایمان شما درست است یا غلط؟»؛ پرسش این است:
«آیا شیوهای که اکنون با ترس خود مواجه میشوید، به رشد تواناییهای شما کمک میکند یا آنها را محدود میکند؟»
مراجع:
(آهسته سر تکان میدهد)
من همیشه فکر میکردم یا باید به خدا تکیه کنم یا به خودم اعتماد کنم. انگار این دو مقابل هم بودند.
درمانگر:
شاید یکی از مسیرهای جدید این باشد که ببینید آیا میتوان هم تکیه داشت و هم قدم برداشت.
درمانگر:
برای اینکه این فقط یک بینش ذهنی باقی نماند، میخواهم یک آزمایش کوچک انجام دهیم.
این هفته یک تصمیم کماهمیت انتخاب کنید؛ چیزی که خطر واقعی ندارد، اما معمولاً برایش دنبال تأیید میروید. قبل از تماس با مادرتان، دو دقیقه مکث کنید و سه سؤال بنویسید:
۱. اگر مجبور نبودم از کسی اجازه بگیرم، خودم چه انتخابی میکردم؟
۲. الان چه احساسی دارم؟ اضطراب، ترس، یا تردید؟
۳. آیا میتوانم با وجود این احساس، یک قدم کوچک بردارم؟
بعد از تصمیم، چه با مشورت و چه بدون مشورت، تجربهٔ خود را ثبت کنید: قبل از تصمیم چه احساسی داشتید، هنگام تصمیم چه اتفاقی افتاد، و بعد از آن چه چیزی یاد گرفتید.
مراجع:
(با لبخند)
شاید همین دو دقیقه، همان لحظهای باشد که فانوس را دوباره روشن میکنم.
مقاله