آیا میتوان یا باید اسکرام را تغییر داد، یا اینکه دست بردن در این چارچوب «تغییرناپذیر» برای انطباق با نیازهای تیمها و سازمانها، نوعی بیحرمتی محسوب میشود؟
کمی صبر کنید؛ تغییر یا تکمیل اسکرام را بهسرعت بهعنوان انحراف از مسیر، دامن زدن به انواع «اسکرامبات» (Scrumbut) یا بدنام کردن اسکرام رد نکنید. در فضای کسبوکار که بهسرعت در حال تحول است، پایبندی کاملاً سختگیرانه به اسکرام، دقیقاً مطابق آنچه در راهنما آمده، ممکن است به قیدی تبدیل شود که نوآوری، تمرکز بر کاربر و سازگاری با تغییر را محدود کند.
از ضرورت سازگاری با فرهنگ سازمان گرفته تا مواجهه با بدهی فنی و فناوریهای نوظهور، در این مطلب با ده دلیل قانعکننده آشنا خواهید شد که نشان میدهند تکمیل و توسعه اسکرام نهتنها قابل قبول است، بلکه برای تیمهای امروزی یک ضرورت به شمار میرود.
در ادامه خواهید دید که در چه شرایطی و چگونه میتوان اسکرام را بهصورت مسئولانه با شرایط تطبیق داد، بدون آنکه ماهیت و جوهره اصلی آن تضعیف شود.

دلایل مشروع متعددی وجود دارد که ممکن است شما را به تغییر یا تکمیل اسکرام ترغیب کند:
پیچیدگی کسبوکار: پیچیدگی کسبوکارهای امروزی اغلب فراتر از دامنهای است که اسکرام استاندارد پوشش میدهد. سازمانها معمولاً با وابستگیهای متقابل میان واحدهای مختلف، تأمینکنندگان شخص ثالث و نهادهای قانونگذار مواجه هستند. تکمیل اسکرام بهگونهای که این عوامل را نیز در نظر بگیرد، امکان اتخاذ رویکردی جامعتر برای حل پایدار مسائل مشتریان را فراهم میکند.
انطباق با قوانین و مقررات: در صنایع دارای الزامات قانونی سختگیرانه، وجود کنترلها و سازوکارهای نظارتی بیشتری ضروری است. اسکرام را میتوان بهگونهای توسعه داد که نیازهای انطباق با مقررات را برآورده کند؛ برای مثال، با تعریف نقشهای تخصصی برای توسعهدهندگان که مسئول اطمینان از رعایت الزامات قانونی باشند.
یکپارچهسازی با سایر رویکردها: بسیاری از سازمانها بهطور همزمان از چندین چارچوب یا روش چابک استفاده میکنند. تطبیق اسکرام برای همافزایی بهتر با رویکردهایی مانند کانبان در پروژههای نگهداشت یا تفکر طراحی (Design Thinking) در مراحل اولیه توسعه محصول، میتواند جریان کاری منسجمتر و اثربخشتری ایجاد کند.
نوآوری: اسکرام برای بهبود تدریجی طراحی شده است، اما لزوماً برای خلق نوآوریهای تحولآفرین مناسب نیست. افزودن عناصری مانند «اسپرینتهای نوآوری» یا هکاتونها میتواند بُعد تازهای به توانمندیهای تیمهای اسکرام اضافه کند.
محدودیت منابع: سازمانهای کوچک یا تیمهایی که با محدودیت منابع مواجه هستند، ممکن است اجرای کامل اسکرام مطابق راهنما را دشوار بدانند. سادهسازی یا تعدیل برخی عناصر اسکرام میتواند به این سازمانها کمک کند تا بدون تحمل پیچیدگی بیش از حد، از مزایای رویکردهای چابک بهرهمند شوند.
کشف محصول (Product Discovery): یکی از انتقادهای رایج به اسکرام این است که راهنمایی صریحی درباره کشف محصول ارائه نمیدهد. افزودن یک مرحله کشف محصول یا حمایت از مالک محصول برای تمرکز بر این حوزه، میتواند اطمینان حاصل کند که تیم اسکرام در حال ساخت محصول درست است، نه صرفاً درست ساختن محصول.
تمرکز بر تجربه کاربری: اسکرام سنتی بهطور صریح بر تجربه کاربری (UX) تأکید نمیکند. اما با افزایش اهمیت تجربه کاربری در توسعه نرمافزار، نیاز به ادغام فعالیتهایی مانند آزمون کاربران و طراحی تجربه کاربری در جریان اسپرینت بیش از پیش احساس میشود.
تصمیمگیری مبتنی بر داده: اسکرام بر بازخورد ذینفعان تأکید دارد، اما تصمیمگیری مبتنی بر داده را بهطور مشخص تجویز نمیکند. ادغام تحلیل دادهها در اسکرام میتواند به تیمها کمک کند تا در برنامهریزی و اجرا، تصمیمهایی دقیقتر، عینیتر و مبتنی بر شواهد اتخاذ کنند. (وبسایت Scrum.org نیز با رویکرد «مدیریت مبتنی بر شواهد» یا Evidence-Based Management در همین مسیر حرکت کرده است.)
چالشهای کار از راه دور: گسترش چشمگیر دورکاری، چالشهای جدیدی را به همراه آورده است. تطبیق اسکرام با پویایی تیمهای دورکار، مانند ارتباطات ناهمزمان یا استفاده از ابزارهای همکاری از راه دور، امروز تقریباً به یک ضرورت تبدیل شده است.
اگر این دلایل را با نگاهی نقادانه بررسی کنیم، روشن میشود که اسکرام، با وجود استحکام و کارآمدی، ممکن است تنها بخشی از چالشها و فرصتهایی را که تیمهای توسعه محصول با آنها روبهرو هستند پوشش دهد. ازاینرو، تا زمانی که هرگونه تغییر با دقت، آگاهی و احترام به اصول بنیادین اسکرام انجام شود، میتوان استدلالی منطقی و مستحکم برای تکمیل و توسعه این چارچوب ارائه کرد.
اکنون بیایید با دقت بیشتری شرایطی را بررسی کنیم که در آنها تغییر یا تکمیل اسکرام میتواند قابل قبول باشد:
نگاه کلنگر: هیچ تغییری نباید بهصورت منفرد و بدون در نظر گرفتن سایر اجزای سیستم انجام شود. باید بررسی شود که تغییر در یک بخش چه تأثیری بر سایر بخشها خواهد داشت. رویکرد کلنگر تضمین میکند که تغییرات اعمالشده در اسکرام، هماهنگ و همافزا باشند، نه اینکه موجب اختلال یا تعارض شوند.
درک کامل از اصول اسکرام: پیش از هرگونه تغییر در اسکرام، ضروری است که اصول، ارزشها و شیوههای اصلی آن بهطور کامل درک شده باشند. این شناخت عمیق باعث میشود تغییرات، مبانی و اصول بنیادین اسکرام را تضعیف نکنند.
همراستایی با سازمان: تغییرات نباید صرفاً به نفع تیم اسکرام باشند، بلکه باید با راهبردها و اهداف کلان سازمان نیز همسو باشند. ناهماهنگی میان شیوه کار تیم اسکرام و اهداف سازمان، میتواند باعث اصطکاک، کاهش اثربخشی و تضعیف ارزشآفرینی برای مشتری شود.
مشتریمحوری: هر تغییری باید در راستای هدف نهایی اسکرام، یعنی خلق ارزش بیشتر برای مشتری، باشد. اگر تغییری نتواند محصول را بهبود دهد یا فرایند را مشتریمحورتر کند، لازم است در آن بازنگری شده یا به حالت قبل بازگردانده شود.
رعایت الزامات اخلاقی و قانونی: تغییرات نباید منجر به ایجاد رویههایی شوند که با قوانین یا اصول اخلاقی مغایرت داشته باشند؛ از جمله قوانین کار، مقررات صنعت یا الزامات حاکمیت شرکتی.
اهداف شفاف: هر تغییر باید با هدفی روشن، مشخص و قابل اندازهگیری انجام شود؛ هدفی که برای حل یک مسئله مشخص یا بهبود بخشی از جریان کار تعریف شده و با اهداف کلی پروژه یا سازمان همراستا باشد.
توافق تیم: اسکرام بر تصمیمگیری جمعی تأکید دارد. بنابراین، هرگونه تغییر در چارچوب باید با مشارکت، گفتوگو و توافق اعضای تیم انجام شود.
آزمایش تدریجی و تکرارشونده: تیم یا تیمهای اسکرام باید پیش از اجرای گسترده هر تغییر مهم، آن را در مقیاسی کوچک آزمایش کنند تا اثربخشی آن سنجیده شود. رویکرد آزمایشی این امکان را فراهم میکند که در صورت ناکارآمد یا زیانبار بودن تغییر، اصلاح یا بازگرداندن آن بهسرعت انجام شود.
استدلال مبتنی بر داده: تغییرات باید بر پایه دادههای تجربی و شواهد عینی توجیه شوند. برای مثال، میتوان از نتایج نظرسنجی رضایت ذینفعان پس از انتشار محصول برای ارزیابی و اصلاح شیوههای تعامل با ذینفعان استفاده کرد تا اطمینان حاصل شود محصول توسعهیافته با انتظارات ذینفعان و اهداف سازمان همخوانی دارد.
بازبینی و دریافت بازخورد: پس از اعمال هر تغییر، تیم باید بهطور منظم نتایج آن را ارزیابی کند. این بازبینی باید شامل دریافت بازخورد از اعضای تیم و ذینفعان باشد تا اثربخشی تغییرات سنجیده شود. در نتیجه، هر تغییری که نتواند ارزش مورد انتظار را ایجاد کند، باید اصلاح یا حذف شود.
بنابراین، دلایل موجهی برای تغییر یا تکمیل اسکرام وجود دارد و همچنین میتوان مجموعهای از شرایط را تعریف کرد که این تغییرات را، در عین حفظ و احترام به اصول بنیادین اسکرام، هدایت و پشتیبانی کنند.

اکنون بیایید برخی از راهکارهای تکمیل و توسعه اسکرام را بررسی کنیم؛ راهکارهایی که به سازمانها کمک میکنند این چارچوب را متناسب با شرایط خود بهکار گیرند و در عین حفظ اصول چابک، پاسخگوی واقعیتهای گوناگون محیطهای کاری باشند.
حمایت و همراهی مدیران: حمایت مدیران برای پذیرش و اجرای موفق هر تغییری ضروری است. ممکن است لازم باشد برخی از شیوههای اسکرام برای پاسخگویی به انتظارات مدیریتی یا تأمین منابع موردنیاز تعدیل شوند، اما این تغییرات هرگز نباید اصول چابک را تضعیف کنند. ارائه شواهدی از بازگشت سرمایه (ROI) تغییرات پیشنهادی، میتواند نقش مهمی در جلب حمایت مدیران ایفا کند. (نمونه: افزودن یک نهاد حاکمیتی به فرایند انتشار محصول.)
سازگاری با فرهنگ سازمان: سازمانها دارای فرهنگهای متفاوتی هستند و همه آنها بهطور طبیعی با اصول اسکرام همسو نیستند. تطبیق اسکرام با ویژگیهای فرهنگی هر سازمان، به معنای خدشهدار کردن یکپارچگی آن نیست، بلکه راهی برای افزایش قابلیت اجرا و پذیرش این چارچوب در محیطهای کاری گوناگون است. (نمونه: تهیه گزارش اسپرینت در کنار برگزاری جلسه بازبینی اسپرینت.)
ایمنی روانشناختی: وجود محیطی با ایمنی روانشناختی، پیشنیاز آن است که اعضای تیم بتوانند ریسک کنند، اشتباه کنند و از اشتباهات خود بیاموزند. اگرچه اسکرام از طریق تأکید بر همکاری و احترام متقابل به این موضوع اشاره میکند، اما تصریح آن از طریق توافقهای تیمی یا جلسات منظم بررسی وضعیت اعضای تیم، میتواند این اصل حیاتی را در محیطهای کاری چابک نهادینه کند.
مشارکت ذینفعان: اسکرام نقشهای مالک محصول و توسعهدهندگان را مشخص میکند، اما درباره نحوه مشارکت ذینفعان جزئیات چندانی ارائه نمیدهد. توسعه اسکرام با افزودن حلقههای بازخورد مشتریان یا جلسات منظم با ذینفعان داخلی، میتواند لایهای جدید از اعتبارسنجی و همراستایی ایجاد کند تا توسعه محصول بیش از پیش با نیازهای کاربران نهایی و اهداف سازمان هماهنگ شود. (نمونه: مشارکت ذینفعان در مدیریت بکلاگ محصول از طریق کارگاههای نگاشت داستان کاربر (User Story Mapping).)
چالش مقیاسپذیری: اسکرام بهتنهایی راهنمایی مشخصی برای کار در مقیاس بزرگ ارائه نمیدهد. چارچوبهایی مانند Nexus و LeSS برداشتهای خود را از مقیاسپذیری چابک ارائه کردهاند که مستلزم تغییرات قابلتوجهی نسبت به اسکرام پایه هستند. انتخاب زمان و نحوه استفاده از این چارچوبها، مستلزم تحلیل دقیق شرایط و نیازهای سازمان است. (نکته: نویسنده، SAFe® را رویکرد مناسبی برای مقیاسپذیری اسکرام نمیداند.)
تیمهای جهانی و توزیعشده: در تیمهایی که در نقاط مختلف جهان فعالیت میکنند، تفاوت مناطق زمانی، زبان و فرهنگ، چالشهای متعددی ایجاد میکند. تطبیق اسکرام از طریق برگزاری اسکرام روزانه بهصورت ناهمزمان یا تعیین ساعات مشترکی که همه اعضای تیم در دسترس باشند، میتواند همکاری و ارتباطات را تسهیل کند. (نکته: اسکرام در اصل برای یک تیم هممکان طراحی شده است.)
بدهی فنی: انباشت بدهی فنی میتواند سرعت توسعه را کاهش داده و کیفیت محصول را به خطر اندازد. اگرچه اسکرام بهطور مستقیم به این موضوع نمیپردازد، اما اختصاص بخشی از هر اسپرینت به کاهش بدهی فنی میتواند به ایجاد پایگاه کد سالمتر و پایدارتر کمک کند. این رویکرد تعادلی میان توسعه قابلیتهای جدید و حفظ کیفیت فنی ایجاد کرده و ریسکهای آینده را کاهش میدهد.
فناوریهای نوظهور: با تحول سریع فناوری، تیمهای اسکرام نیز باید بتوانند ابزارها و فناوریهای جدید را بهکار گیرند. از استفاده از تحلیل داده در اولویتبندی بکلاگ محصول گرفته تا بهکارگیری ابزارهای آزمون مبتنی بر هوش مصنوعی، اسکرام باید انعطافپذیری لازم را برای پذیرش این پیشرفتها، بدون از دست دادن ماهیت خود، داشته باشد. (نکته: تحقیق و توسعه فنی باید بهصورت مستمر بخشی از هر اسپرینت باشد.)
حلقههای بازخورد فراتر از جلسه بازنگری گذشتهنگر: اسکرام تا حد زیادی بر جلسه بازنگری گذشتهنگر (Retrospective) بهعنوان ابزار اصلی دریافت بازخورد تکیه دارد. بااینحال، ایجاد سازوکارهای بازخورد مستمر، مانند بازبینی همتایان، حلقههای اعتبارسنجی مشتری یا سایر روشهای بهبود مستمر، میتواند این جلسات را تکمیل کند. چنین رویکردی باعث میشود یادگیری و بهبود، بهجای محدود شدن به پایان هر اسپرینت، بهصورت پیوسته در جریان کار رخ دهد. (نمونه: برگزاری دورهای جلسات بازنگری مشترک با ذینفعان یا کل تیم.)
تنوع و توسعه مهارتها: در تیمهایی که هنوز به معنای واقعی چندمهارتی (Cross-functional) نشدهاند، میتوان اسکرام را بهگونهای تطبیق داد که زمان و سازوکار لازم برای یادگیری، ارتقای مهارتها، همکاری با متخصصان و جبران ضعفهای ناشی از ساختار سازمانی را فراهم کند. این رویکرد فعالانه به تیم کمک میکند تا بهتدریج به یک تیم واقعاً خودکفا تبدیل شود. (نمونه: حذف جدایی میان فعالیتهای تحقیق کاربر یا تضمین کیفیت و تیم اسکرام.)
هر یک از این موضوعات، ظرفیت قابلتوجهی برای بررسی، یادگیری و تطبیق دارند. اگر این تغییرات با دقت و در چارچوب اصول بنیادین اسکرام انجام شوند، میتوانند به اجرای جامعتر، عملیتر و اثربخشتر این چارچوب در سازمانها منجر شوند.
در پایان، بیایید چهار الگوی ضدتغییر (Anti-pattern) را بررسی کنیم؛ مهمترین دلایلی که نشان میدهند نباید در فرایند اسکرام دست ببریم.
بیصبری برای دستیابی به نتایج سریع: اسکرام یک راهحل جادویی نیست، بلکه چارچوبی است که یک شیوه کار و فرهنگ مشخص را تسهیل میکند. استقرار اسکرام نیازمند زمان برای یادگیری، سازگاری و بلوغ است. سازمانها یا تیمهایی که انتظار نتایج فوری دارند، ممکن است برای تسریع دستاوردها، چارچوب را تغییر دهند. چنین شتابزدگی معمولاً به حذف یا سادهسازی نادرست برخی اجزای اسکرام منجر میشود؛ اقدامی که اصول بنیادین اسکرام را تضعیف کرده و در بلندمدت میتواند به شکست یا عملکردی پایینتر از انتظار بینجامد.
برداشت نادرست از اسکرام: این وضعیت زمانی رخ میدهد که اصول اسکرام بهدرستی درک نشده باشند یا اسکرام بهاشتباه یک ابزار مدیریت پروژه تلقی شود، نه یک چارچوب توسعه محصول. تغییراتی که بر پایه چنین سوءبرداشتی اعمال شوند، ماهیت واقعی اسکرام را کمرنگ کرده و مجموعهای نامنسجم از رویهها ایجاد میکنند که با اصول اساسی چابکی، شفافیت و همکاری در تضاد است.
تغییرات مبتنی بر سلایق افراد: گاهی افراد یا گروههای بانفوذ در تیم، تغییراتی را پیشنهاد یا تحمیل میکنند که بیش از آنکه در راستای منافع تیم یا پروژه باشد، با ترجیحات شخصی یا سبک کاری آنها سازگار است. چنین تغییراتی میتواند موجب توزیع نامتوازن قدرت یا مسئولیت شده و روحیه همکاری و کار تیمی، که یکی از ارکان اسکرام است، را تضعیف کند.
دنبال کردن مُدها و واژههای پرطرفدار: دنیای چابک نیز از موجهای تبلیغاتی و واژههای پرزرقوبرق بینصیب نیست. همواره نقشها، ابزارها یا شیوههای جدیدی مطرح میشوند که توجه صنعت را به خود جلب میکنند. افزودن این موارد به اسکرام، بدون ارزیابی نقادانه و بررسی تناسب آنها، میتواند مجموعهای نامنسجم از روشها ایجاد کند که انسجام خود را از دست داده است. در چنین شرایطی، اسکرام به چارچوبی تکهتکه و غیرقابل تشخیص تبدیل میشود که نهتنها ارزشآفرینی را بهبود نمیدهد، بلکه احتمالاً مسائل جدیدی نیز ایجاد خواهد کرد.
دانستن اینکه چه کارهایی را نباید انجام داد، به همان اندازه مهم است که بدانیم چه کارهایی را باید انجام داد. پیش از هرگونه تغییر در اسکرام، ضروری است بررسی شود که انگیزه این تغییر، حل یک مسئله واقعی و بهبود فرایند است، نه اینکه ناشی از یکی از این الگوهای ضدتغییر باشد.
نباید اسکرام را بهعنوان چارچوبی مقدس و دستنخوردنی تصور کنیم؛ اسکرام یک ابزار است، نه یک باور یا آیین. هیچکس به ما دستمزد نمیدهد که صرفاً اسکرام را اجرا کنیم؛ ما دستمزد میگیریم تا ارزش خلق کنیم و مسائل پیچیده و انطباقپذیر را حل کنیم. در دنیایی که پیوسته در حال تغییر است، شیوههای حل مسئله و خلق ارزش نیز باید همگام با آن تکامل یابند.
اگرچه چارچوب اسکرام در طول سالها کارآمدی و پایداری خود را بهخوبی اثبات کرده است، اما راهکاری نیست که برای همه شرایط و همه سازمانها به یک اندازه مناسب باشد. باید به خاطر داشت که اسکرام در خدمت تیم، محصول و سازمان است؛ آن هم دقیقاً به همین ترتیب، نه برعکس.
هدف نهایی، اجرای بینقص اسکرام نیست؛ بلکه حل مؤثر مسائل واقعی برای انسانهای واقعی است. دستیابی به این هدف، گاهی مستلزم آن است که اسکرام را متناسب با شرایط و زمینه خاص هر سازمان تطبیق دهیم. آنچه اهمیت دارد این است که هرگونه تغییر، با درک کامل از اصول بنیادین اسکرام انجام شود تا ضمن حفظ ماهیت آن، بتوان از ساختار اسکرام برای دستیابی به موفقیتهای بیشتر بهره برد.
بنابراین، از نوآوری، تطبیق و بهبود مستمر هراس نداشته باشید؛ نه فقط در محصولی که میسازید، بلکه در فرایندی که با آن محصول را توسعه میدهید.
این مقاله ترجمه ای بود آزاد از مقاله ای با عنوان ?Should We Change Scrum که توسط گروه چابک شو جهت ارائه به جامعه توسعه چابک ایران انجام شده است.
📌گروه چابک شو در زمینه های مشاوره، کوچینگ و برگزاری دوره های آموزشی سازمانی در حوزه های ذیل فعالیت می نماید.
📊پیاده سازی دفتر مدیریت پروژه و دفتر توسعه ارزش
📉آموزش مدیریت پروژه چابک و مدیریت پروژه بر اساس راهنمای PMBOK
💡مدیریت محصول
📉پرکتیس های چابکی ( Scrum/kanabn/nexus/SAFe/Less/ XP/ Lean )
📉تحلیل کسب و کار و داده محوری
💡تحول دیجیتال و تهیه نقشه راه تحول دیجیتال سازمان ها
📊 بهبود و توسعه بلوغ مدیریت پروژه
🏢بیش از 15 سال تجربه آموزش، پیاده سازی و پیشبرد پروژه ها با رویکردهای توسعه چابک در بزرگترین سازمان های فناورانه و نوآورانه کشور.
هلدینگ فناپ/هلدینگ خلیج فارس/همراه اول/ثمین رای/برآروان/هاب شیراز/لبخند اول/کتب خونه/مکتب فناپ /فناپ کمپس/دانشگاه شیراز،/دانشگاه صنعتی شاهرود/دانشگاه خوارزمی/فراجا /درسا رسانه هوشمند و ...
🌐در شبکه های اجتماعی این گروه مطالب، مقالات و تجربیات توسعه چابک محصولات و خدمات نوآوارانه با با علاقه مندان به اشتراک گذاشته می شود.
https://bagile.ir/
📚دوره جامع مبانی توسعه چابک با رویکرد های اسکرام، کانبان و اسکرام بان