
امروز پستی با عنوان «خدا مراقب ماست» خواندم.
نویسنده از شبی نوشته بود که میتوانست آخرین شب زندگیاش باشد.
خسته از سفر برمیگردد. بخاری نفتی روشن است و او، در گرمای اتاق، کنار بخاری خوابش میبرد. اما نمیداند که لولهی بخاری گرفته است.
دود آرامآرام وارد اتاق میشود و او، در حالی که خواب است، کمکم به جایی نزدیک میشود که شاید دیگر بازگشتی از آن وجود ندارد.
تا اینکه صدای خشخش تلویزیون بیدارش میکند.
برنامهها تمام شده و صفحهی برفکی، با همان صدای ممتدش، او را از خواب میپراند.
او بیدار میشود. سرفه میکند. و میفهمد که چه اتفاقی افتاده است. و در پایان، با قلبی پر از شکر، مینویسد:
«خدا مراقب ماست.»
پستش صادقانه و تأثیرگذار بود. اما ذهن من، به مسیر دیگری رفت. نه برای اینکه بخواهم بگویم او اشتباه میکند.
نه.
شاید من هم اگر جای او بودم، همان لحظه با تمام وجودم احساس میکردم که کسی مراقب من بوده است.
اما آن اتفاق، مرا به یک سؤال دیگر رساند:
مراقبت، دقیقاً چیست؟
و شاید مهمتر از آن:
چه مقدار از مراقبت، بر عهدهی ماست؟
چند سال پیش، یکی از دوستانم در یک سانحهی رانندگی، همسر و دختر یکسالهاش را از دست داد. خودش هم بهشدت آسیب دید. مدت زیادی طول کشید تا از نظر جسمی بتواند دوباره روی پای خودش بایستد. اما شاید ایستادن دوباره از نظر روحی، خیلی بیشتر طول کشید.
آن شب، خانواده با وجود خوابآلودگی راه افتاده بودند.
همسر دوستم تصور میکرد میتواند رانندگی کند.
میگفت خوابش نمیبرد.
حواسش هست.
اما خوابآلودگی، منتظر اجازهی ما نمیماند.
دوستم و دخترش در صندلی عقب و بدون بستن کمربند بودند و دختر یکساله هم در صندلی مخصوص کودک قرار نگرفته بود.
تصادف اتفاق افتاد.
همسرش که راننده بود و دخترش، همان لحظه جانشان را از دست دادند. دوستم زنده ماند. اما شاید زندگیاش هیچوقت دیگر شبیه قبل نشد.
و من حالا وقتی به آن اتفاق فکر میکنم، یک سؤال در ذهنم میآید:
آیا خدا مراقب آن کودک یکساله نبود؟
کودکی که نه انتخاب کرده بود با یک رانندهی خوابآلود سفر کند، نه تصمیم گرفته بود کمربند نبندد، نه خودش انتخاب کرده بود که در صندلی ایمن قرار نگیرد. او هیچکدام از این تصمیمها را نگرفته بود. اما نتیجهی همهی آن تصمیمها، زندگی او را گرفت.
پس مراقبتِ الهی، شاید نه در خشخشِ تلویزیون، که در همان «قدرتِ انتخاب» باشد که به ما داده شده—اما این قدرت، وقتی نادیده گرفته میشود، دیگر مراقبت نیست؛ تبدیل به «آزمایش» میشود. آزمایشی که گاهی، هزینهاش را دیگران میپردازند.
اینجا شاید منظورم این نباشد که هر اتفاق بدی، نتیجهی اشتباه یک انسان است. زندگی خیلی پیچیدهتر از آن است که بتوانیم برای تمام رنجها یک مقصر مشخص پیدا کنیم.
گاهی بیماری میآید.
گاهی یک حادثه اتفاق میافتد.
گاهی طبیعت، بیآنکه از ما اجازه بگیرد، همهچیز را ویران میکند.
همهچیز در اختیار ما نیست.
اما همهچیز هم خارج از اختیار ما نیست.
و شاید مشکل از جایی شروع میشود که سهم خودمان از مسئولیت را فراموش میکنیم.
اینکه تصور کنیم چون اتفاق بدی نیفتاده، پس تصمیممان درست بوده است.
یا چون یکبار از خطر جان سالم به در بردهایم، پس همیشه قرار است نجات پیدا کنیم.
گاهی یک نفر، با همان اشتباه، زنده میماند.
و دیگری، با اشتباهی مشابه، همهچیزش را از دست میدهد.
آیا اولی بیشتر دوست داشته شده است؟
آیا دومی کمتر مراقبت شده است؟
من نمیدانم.
اما نمیتوانم بهسادگی قبول کنم که نجات یک نفر، حتماً نشانهی لطف ویژهای به او و مرگ دیگری، نشانهی نبودِ مراقبت باشد.
شاید بزرگترین مراقبتی که در اختیار ما گذاشته شده، همان چیزی باشد که گاهی فراموشش میکنیم:
عقل.
توانایی فکر کردن.
توانایی پیشبینی کردن.
توانایی یاد گرفتن.
اختیار انتخاب کردن.
و مهمتر از همه: مسئولیت.
ما،
میتوانیم لولهی بخاری را قبل از خواب بررسی کنیم.
میتوانیم وقتی خوابآلودیم، سفر را به تعویق بیندازیم.
میتوانیم کمربند ایمنی را ببندیم.
میتوانیم کودکی را که مسئولیتش با ماست، در شرایط ایمن قرار دهیم.
میتوانیم از تجربههایمان یاد بگیریم و آنها را به دیگران منتقل کنیم.
اما نکتهی مهم اینجاست:
گاهی تصمیمهای ما فقط دربارهی خودمان نیستند. آزادیِ انتخاب ما، از جایی که جان یا زندگی دیگری به انتخاب ما گره میخورد، دیگر فقط مسئلهی شخصی ما نیست.
وقتی کودکی در ماشین ما نشسته، تصمیم ما دربارهی ادامه دادن رانندگی با خوابآلودگی، فقط یک انتخاب شخصی نیست.
وقتی پدر یا مادری هستیم، تصمیمهای ما فقط زندگی خودمان را شکل نمیدهند.
وقتی قدرت شروع کردن یا ادامه دادن یک جنگ را داریم، نتیجهی آن فقط به کسانی که آن تصمیم را گرفتهاند نمیرسد.
گاهی کسانی هزینهی تصمیمهای ما را میپردازند که حتی در زمان گرفته شدن آن تصمیم، صدایی برای مخالفت نداشتهاند.
شاید به همین دلیل است که من به آن جملهی آخرِ پست دوستمان، کمی متفاوت نگاه کردم.
«خدا مراقب ماست.»
بله.
شاید بود.
اما شاید شکل دیگری از مراقبت هم وجود دارد. شاید خدا فقط در لحظهای که ما در آستانهی خطر هستیم، با یک صدای ناگهانی ما را نجات نمیدهد. شاید یکی از شکلهای مراقبت، همان تواناییهایی باشد که از ابتدا در وجود ما گذاشته شدهاند.
توانایی اینکه خطر را بشناسیم.
از تجربه یاد بگیریم.
تصمیم بگیریم.
و مسئولیت تصمیممان را بپذیریم.
شاید قرار نیست همیشه یک خشخشِ ناگهانی بیاید و ما را بیدار کند.
شاید گاهی، آن خشخش فقط یک فرصت است.
فرصتی برای اینکه دفعهی بعد، قبل از خواب، خودمان لوله را بررسی کنیم.
این پست، مرا به فکر کردن دربارهی چیز دیگری هم برد:
قیمت تجربهها.
دوست نویسندهی آن پست، تجربهای را پشت سر گذاشت که میتوانست بهای بسیار سنگینی داشته باشد. اما در نهایت، با ترس، چند سرفه و شاید خاطرهای که هیچوقت فراموش نخواهد کرد، از آن شب بیرون آمد.
این، در مقایسه با آنچه میتوانست اتفاق بیفتد، بهای کمی بود.
یک تجربهی کمهزینه.
یک هشدار.
یک فرصت برای یاد گرفتن.
اما همیشه اینطور نیست.
گاهی آدمها همان درس را با هزینهای بسیار سنگین یاد میگیرند. کسی عزیزی را در یک تصادف از دست میدهد و بعد از آن، تا آخر عمر کمربندش را میبندد. اما آن کمربند، دیگر کسی را که از دست داده، برنمیگرداند.
کسی بعد از یک اشتباه، تازه میفهمد چه کاری باید انجام میداده. اما گاهی فرصت جبران، دیگر وجود ندارد.
شاید بعضی از درسهای زندگی را ناچار شویم خودمان تجربه کنیم. اما گاهی، پیش از آنکه هزینهی یک اشتباه را خودمان بپردازیم، انسانی دیگر تجربهاش را با ما در میان گذاشته است.
شاید یاد گرفتن از تجربهی دیگران فقط راهی برای محافظت از خودمان نباشد. بلکه نوعی احترام گذاشتن به بهایی باشد که او پرداخته است.
اینکه رنج یا اشتباه او را فقط تماشا نکنیم و بعد، وقتی همان اتفاق برای خودمان افتاد، تازه بفهمیم چه چیزی را میتوانستیم زودتر یاد بگیریم.
بعضی تجربهها آنقدر گران تمام میشوند که شاید بهترین کاری که میتوانیم انجام دهیم، این باشد که نگذاریم همان هزینه، بیدلیل بارها و بارها تکرار شود.
و شاید اینجا، معنای شکرگزاری برای من کمی تغییر میکند. شکرگزاری فقط این نیست که بگوییم:
«خدایا شکرت که مرا نجات دادی.»
شاید سؤال بعدی این باشد:
«حالا که فرصت دوبارهای به من رسیده، با آن چه میکنم؟»
آیا همان اشتباه را تکرار میکنم؟
یا از آن یاد میگیرم؟
آیا فقط خوشحالم که خودم زنده ماندهام؟
یا کاری میکنم که تجربهام بتواند از آسیب دیدن دیگری جلوگیری کند؟
شاید شکرگزاری واقعی، فقط در گفتن نباشد.
شاید در تغییر کردن باشد.
اینکه بعد از یک هشدار، رفتارمان را عوض کنیم.
اینکه از تجربهمان چیزی بسازیم که برای دیگری هم مفید باشد.
اینکه فرصتی را که ارزان به دست آوردهایم، بهراحتی هدر ندهیم.
شاید مراقبت، همیشه معجزهای نیست که در آخرین لحظه اتفاق میافتد.
گاهی یک کمربند است که میبندیم.
گاهی سفری است که به خاطر خوابآلودگی عقب میاندازیم.
گاهی لولهای است که قبل از خواب بررسی میکنیم.
گاهی صندلی امنی است که کودکی را در آن مینشانیم.
و گاهی، فقط مکثی است قبل از تصمیمی که میدانیم ممکن است زندگی دیگری را هم تحت تأثیر قرار دهد.
شاید خدا مراقب ما باشد.
اما شاید یکی از شکلهای این مراقبت، این باشد که ما را مسئول مراقبت از خودمان و از یکدیگر کرده است.
و شاید شکرگزاریِ واقعی، از همانجا شروع شود که نه فقط از اینکه بگوییم:
«خدایا، شکرت که این بار مرا نجات دادی.»
بلکه از اینکه بپرسیم:
«من با این فرصت دوباره، چه چیزی را تغییر میدهم؟»
این نوشته نه برای انکار تجربهی نویسندهی پست «خدا مراقب ماست» است و نه برای کمرنگ کردن حس شکرگزاری او.
شاید واقعاً هرکسی، در لحظهای که از خطری بزرگ جان سالم به در میبرد، حق دارد احساس کند کسی مراقبش بوده است.
این نوشته فقط از زاویهای دیگر به همان سؤال نگاه میکند:
اگر مراقبت، فقط نجات پیدا کردن ما در لحظهی آخر نباشد، سهم ما در مراقبت از خودمان و دیگران چقدر است؟