
وقتی یک تیم به هدفش نمیرسد، معمولاً اولین واکنش این است که دنبال فرد یا واحدی بگردیم که عملکرد مناسبی نداشته است.
چه کسی کارش را درست انجام نداد؟
کدام مدیر تصمیم اشتباهی گرفت؟
کدام واحد همکاری نکرد؟
این سؤالها گاهی لازماند؛ اما همیشه سؤالهای درستی نیستند.
چون بخشی از مشکلاتی که در سازمان به شکل ضعف عملکرد، همکاری ضعیف یا اختلاف میان واحدها دیده میشوند، الزاماً از افراد شروع نمیشوند. گاهی افراد درون سیستمی کار میکنند که از ابتدا مسئولیتها، اختیارها و اهداف را بهدرستی کنار هم قرار نداده است.
در چنین شرایطی، شاید قبل از اینکه بپرسیم «چه کسی خوب کار نکرد؟» بهتر باشد بپرسیم:
آیا سازمان را طوری طراحی کردهایم که افراد بتوانند درست با یکدیگر کار کنند؟
یک مثال ساده: فروش محقق نشده است؛ چه کسی پاسخگوست؟
فرض کنیم واحد بازاریابی مسئول طراحی و اجرای یک پویش فروش است.
در طرف دیگر، واحد بازرگانی مسئول تأمین محصول، مذاکره با تأمینکنندگان، قیمتگذاری و آمادهکردن پیشنهاد تجاری است.
هر دو واحد روی یک نتیجه تأثیر میگذارند: فروش.
حالا پایان ماه رسیده و هدف فروش محقق نشده است.
چه کسی باید پاسخگو باشد؟
بازاریابی میتواند بگوید:
«پیشنهاد تجاری بهاندازه کافی جذاب نبود، موجودی مناسب نداشتیم و قیمت رقابتی ارائه نشد.»
بازرگانی هم میتواند پاسخ دهد:
«پیشنهاد مناسب بود، اما کمپین درست اجرا نشد و مشتری کافی جذب نکردیم.»
جالب اینجاست که ممکن است هر دو طرف تا حدی درست بگویند.
مشکل از جایی شروع میشود که دو واحد روی یک نتیجه اثر میگذارند، اما هیچکدام بهطور مشخص مالک آن نتیجه نیستند.
در چنین ساختاری، مسئولیت پخش شده است؛ اما پاسخگویی مشخص نیست.
و وقتی همه به شکلی مسئولاند، ممکن است در عمل هیچکس مسئول نباشد.
پاسخگویی با «داشتن وظیفه» یکی نیست
یکی از نکاتی که در طراحی سازمان بهراحتی گم میشود، تفاوت میان «وظیفه» و «پاسخگویی نسبت به نتیجه» است.
ممکن است یک واحد تمام وظایف تعریفشده خود را انجام داده باشد، اما نتیجه کسبوکار همچنان محقق نشده باشد.
در مثال قبل، بازاریابی ممکن است کمپین را اجرا کرده باشد و بازرگانی نیز تأمین و قیمتگذاری را انجام داده باشد.
روی کاغذ همه کارشان را انجام دادهاند.
اما فروش هنوز محقق نشده است.
اینجاست که طراحی سازمان باید بتواند به یک سؤال ساده پاسخ دهد:
چه کسی مالک نتیجه نهایی است؟
اگر پاسخ این سؤال مبهم باشد، احتمال شکلگیری اختلاف، انتقال مسئولیت و تصمیمگیری کند بیشتر میشود.
شاید مشکل افراد نباشند؛ شاید سیستم آنها را مقابل یکدیگر قرار داده باشد
در بسیاری از سازمانها تلاش میکنیم مشکلات همکاری را با ابزارهایی مثل جلسه، کارگاه، آموزش کار تیمی یا درخواست برای «همکاری بیشتر» حل کنیم.
این اقدامات میتوانند مفید باشند، اما اگر ریشه مشکل در ساختار باشد، کافی نیستند.
فرض کنید عملکرد دو مدیر با دو شاخص متفاوت سنجیده شود.
یکی برای افزایش فروش پاداش بگیرد و دیگری برای افزایش حاشیه سود.
مدیر اول ممکن است تخفیف بیشتری بخواهد؛ مدیر دوم در برابر آن مقاومت کند.
بعد از مدتی ممکن است بگوییم این دو مدیر «با یکدیگر همکاری نمیکنند».
اما شاید هر دو دقیقاً همان کاری را انجام میدهند که سیستم از آنها خواسته است.
ساختار، اهداف و نظام ارزیابی میتوانند افراد را به همکاری تشویق کنند یا ناخواسته آنها را وارد رقابت با یکدیگر کنند.
به همین دلیل، قبل از اصلاح رفتار افراد باید بررسی کنیم سیستم چه رفتاری را منطقی و سودمند کرده است.
ساختار باید از راهبرد کسبوکار شروع شود
یکی از ایدههای قدیمی و مهم در ادبیات مدیریت این است که ساختار سازمان نباید مستقل از راهبرد آن طراحی شود.
آلفرد چندلر در کتاب مشهور Strategy and Structure نشان داد که تغییر در راهبرد شرکتها، بهمرور آنها را به سمت تغییر ساختار سوق داده است (Chandler, 1962).
این ایده هنوز یک سؤال مهم را مقابل مدیران قرار میدهد:
برای اجرای راهبرد فعلی کسبوکار، چه ساختاری مناسب است؟
نه اینکه:
ساختار فعلی ما چیست و چگونه کسبوکار را داخل آن جا بدهیم؟
این تفاوت ظاهراً کوچک، در عمل بسیار مهم است.
برای مثال، در کسبوکاری که موفقیت آن به عملکرد مستقل دستههای محصول یا حوزههای تجاری مختلف وابسته است، یک ساختار کاملاً وظیفهای ممکن است همیشه بهترین انتخاب نباشد.
ممکن است بازاریابی، فروش، محصول، عملیات و بازرگانی هرکدام در واحدهای جداگانه قرار داشته باشند؛ اما نتیجه نهایی نیازمند همکاری دائمی همه آنها باشد.
در چنین شرایطی شاید لازم باشد بخشی از سازمان حول «نتیجه کسبوکار» شکل بگیرد، نه صرفاً حول تخصصها.
راهحل میتواند ساختار ماتریسی، تیمهای میانوظیفهای، ساختار حوزهمحور یا مدل دیگری باشد.
اما اسم ساختار مسئله اصلی نیست.
مسئله اصلی همچنان همان سؤال است:
چه کسی مالک نتیجه است و برای رسیدن به آن چه اختیاری دارد؟
طراحی سازمان فقط جابهجایی چند باکس روی نمودار نیست
گاهی وقتی صحبت از بازطراحی سازمان میشود، اولین تصویر ذهنی ما نمودار سازمانی است.
یک واحد از زیرمجموعه معاونت اول به معاونت دوم منتقل میشود.
دو مدیریت ادغام میشوند.
عنوان چند سمت تغییر میکند.
چند خط گزارشدهی جابهجا میشود.
اما اگر فقط این اتفاقها رخ دهند، لزوماً سازمان بازطراحی نشده است.
طراحی سازمان باید بتواند حداقل به این پرسشها پاسخ دهد:
چه کسی چه تصمیمی را میگیرد؟
چه کسی در برابر نتیجه پاسخگو است؟
برای چه تصمیمهایی نیاز به هماهنگی میان چند واحد وجود دارد؟
کدام فعالیتها باید در واحدهای تخصصی باقی بمانند؟
کدام فعالیتها بهتر است بهصورت خدمات مشترک ارائه شوند؟
مدیران در چه محدودهای اختیار تصمیمگیری دارند؟
اگر دو مدیر با یکدیگر اختلاف داشته باشند، تصمیم نهایی چگونه گرفته میشود؟
ریچارد برتون، بورگه اوبل و جراردین دسانکتیس نیز در چارچوب طراحی سازمان خود، راهبرد، ساختار، فرایندها و افراد و همچنین سازوکارهای هماهنگی و کنترل را بهعنوان اجزای مرتبط طراحی سازمان بررسی میکنند (Burton, Obel & DeSanctis, 2011).
بنابراین تغییر نمودار سازمانی بدون تعیین این سازوکارها ممکن است فقط شکل مسئله را تغییر دهد، نه خود مسئله را.
بخش دشوارتر ماجرا: قدرت، اختیار و هویت
بازطراحی سازمان روی کاغذ میتواند بسیار منطقی باشد.
اما سازمان از باکسها تشکیل نشده است؛ از انسانها تشکیل شده است.
هر تغییر ساختاری میتواند روی قدرت، اختیار، جایگاه و حتی هویت حرفهای افراد اثر بگذارد.
یک مدیر ممکن است با دیدن ساختار جدید از خودش بپرسد:
«آیا اختیار من کمتر شده است؟»
«آیا برای تصمیمهایی که قبلاً خودم میگرفتم، حالا باید از فرد دیگری تأیید بگیرم؟»
«آیا نقش من در سازمان کماهمیتتر شده است؟»
«در اختلاف میان من و مدیر واحد دیگر، تصمیم نهایی با چه کسی است؟»
این نگرانیها الزاماً نشانه مقاومت غیرمنطقی نیستند. تغییر ساختار واقعاً توزیع قدرت و اختیار را تغییر میدهد.
پژوهشهای حوزه طراحی سازمان نیز رابطه میان تخصیص اختیار تصمیمگیری، قدرت و رفتار مدیریتی را بررسی کردهاند؛ برای مثال Abernethy و Vagnoni نشان دادهاند که ساختار رسمی اختیار و قدرت غیررسمی میتوانند بر نحوه رفتار و تصمیمگیری مدیران اثر بگذارند (2004).
به همین دلیل طراحی سازمان را نمیتوان کاملاً از مدیریت تغییر جدا کرد.
حتی یک ساختار منطقی، اگر بدون توجه به این مسائل اجرا شود، ممکن است در عمل نتیجه مطلوبی نداشته باشد.
قبل از اصلاح رفتار، سیستم را بررسی کنیم
یکی از مهمترین درسهایی که من از مواجهه با مسائل ساختاری گرفتهام این است:
قبل از اینکه رفتار افراد را اصلاح کنیم، باید ببینیم سیستم چه رفتاری را از آنها ایجاد میکند.
اگر دو واحد بر سر منابع با یکدیگر رقابت میکنند، شاید مسئله فقط رابطه مدیران آنها نباشد.
اگر تصمیمها دائماً به مدیرعامل ارجاع داده میشوند، شاید مدیران میانی ضعیف نیستند؛ شاید اختیار تصمیمگیری آنها مشخص نیست.
اگر پروژهها میان چند واحد دستبهدست میشوند، شاید مشکل کمبود همکاری نیست؛ شاید مالک نتیجه مشخص نشده است.
اگر همه در جلسات حضور دارند اما تصمیمی گرفته نمیشود، شاید مشکل فرهنگ جلسه نیست؛ شاید معلوم نیست چه کسی حق تصمیم نهایی دارد.
و اگر دو واحد دائماً یکدیگر را مسئول شکست میدانند، شاید قبل از ارزیابی مدیران باید نحوه تقسیم اهداف و پاسخگویی را بررسی کنیم.
طراحی سازمان یعنی طراحی شرایطی برای رفتار بهتر
هدف طراحی سازمان نباید ساختن یک نمودار زیبا باشد.
یک طراحی خوب باید انجام کار درست را برای افراد سادهتر کند.
باید مشخص کند چه کسی تصمیم میگیرد، چه کسی پاسخگوست، چه کسانی باید با هم کار کنند و هنگام تعارض چگونه تصمیم نهایی گرفته میشود.
به زبان ساده، طراحی سازمان یعنی کنار هم قراردادن راهبرد، ساختار، افراد، اختیار و پاسخگویی به شکلی که سازمان بتواند سریعتر و بهتر عمل کند.
برای همین، شاید دفعه بعد که در یک سازمان با مشکل عملکرد مواجه شدیم، قبل از اینکه بپرسیم:
«چه کسی خوب کار نمیکند؟»
یک سؤال دیگر هم ارزش پرسیدن داشته باشد:
«آیا سازمان را درست طراحی کردهایم؟»
و شاید یک سؤال حتی عملیتر:
اگر فردا یکی از نتایج کلیدی کسبوکار محقق نشود، آیا دقیقاً میدانیم چه کسی مالک آن نتیجه است؟