
خیلی از شکستهای اجرای استراتژی، لزوماً شکست خودِ استراتژی نیستند؛ گاهی مسئله این است که سازمان برای اجرای آن استراتژی بهدرستی طراحی نشده است.
سازمانها معمولاً برای تدوین استراتژی وقت زیادی صرف میکنند. بازار را بررسی میکنند، اهداف را مشخص میکنند، اولویتها را مینویسند و درباره مسیر رشد تصمیم میگیرند.
اما بعد از تدوین استراتژی، یک سؤال مهم کمتر مورد توجه قرار میگیرد:
آیا سازمانی که امروز داریم، واقعاً برای اجرای این استراتژی طراحی شده است؟
ممکن است استراتژی درست باشد، جهتگیری روشن باشد و حتی تیم مدیریتی بر سر اولویتها توافق داشته باشد؛ اما وقتی نوبت اجرا میرسد، تصمیمها کند میشوند، موضوعات مرتب به سطوح بالاتر ارجاع داده میشوند، مسئولیتها بین واحدها جابهجا میشوند و بخش زیادی از انرژی سازمان صرف هماهنگیهای داخلی میشود.
در چنین شرایطی شاید مسئله را نباید فقط در کیفیت استراتژی یا عملکرد افراد جستوجو کرد.
گاهی خودِ طراحی سازمان، مانع اجرای استراتژی است.
فرض کنید یک شرکت تصمیم گرفته رشد آیندهاش را از توسعه یک بازار جدید، ورود به یک حوزه محصول جدید یا تمرکز بیشتر بر مشتریان کلیدی به دست آورد.
طبیعتاً چنین تصمیمی نباید فقط در سند استراتژی دیده شود.
باید بتوان رد آن را در خود سازمان هم پیدا کرد:
منابع کجا تخصیص داده میشوند؟
کدام واحدها اختیار بیشتری پیدا میکنند؟
چه قابلیتهای جدیدی باید ایجاد شود؟
چه نقشهایی باید تغییر کنند؟
و مهمتر از همه، تصمیمهای کلیدی قرار است کجا گرفته شوند؟
اگر استراتژی تغییر کند اما ساختار، اختیارات و سازوکارهای مدیریتی همچنان براساس منطق گذشته باقی بمانند، فاصله میان «آنچه میخواهیم انجام دهیم» و «آنچه سازمان قادر به انجام آن است» بیشتر میشود.
مککینزی در پژوهشهای مربوط به بازطراحی مدل عملیاتی نیز بر همین موضوع تأکید میکند: بازطراحی سازمان صرفاً جابهجا کردن خطوط گزارشدهی و باکسهای چارت نیست؛ بلکه باید مشخص شود کار چگونه انجام میشود، اختیار تصمیمگیری در کجا قرار دارد و همکاری میان بخشهای مختلف چگونه شکل میگیرد.
یکی از اشتباهات رایج این است که طراحی سازمانی را معادل طراحی چارت سازمانی بدانیم.
در حالی که چارت، فقط بخش قابل مشاهده ماجراست.
ممکن است چارت سازمانی بسیار مرتب و منطقی به نظر برسد، اما در عمل مشخص نباشد چه کسی درباره قیمتگذاری تصمیم میگیرد، چه کسی اختیار تخصیص منابع دارد، یک مدیر کسبوکار تا کجا میتواند مستقل عمل کند یا اختلاف میان دو واحد چگونه باید حل شود.
به همین دلیل، در طراحی سازمان حداقل چهار موضوع باید همزمان دیده شوند:
ساختار، لایههای مدیریتی، حدود اختیار و سازوکار تصمیمگیری.
نادیده گرفتن هرکدام از این چهار جزء میتواند اجرای استراتژی را دشوار کند.
گاهی برای افزایش سرعت سازمان گفته میشود باید تعداد لایههای مدیریتی را کم کرد.
این توصیه در بعضی سازمانها میتواند درست باشد، اما بهتنهایی کافی نیست.
مسئله اصلی فقط تعداد لایهها نیست؛ سؤال مهمتر این است که:
هر لایه چه ارزشی به سازمان اضافه میکند؟
آیا مدیر این لایه تصمیمی میگیرد که در سطح پایینتر امکانپذیر نیست؟
آیا میان چند تیم یا واحد هماهنگی ایجاد میکند؟
آیا مسئول توسعه مدیران و افراد زیرمجموعه است؟
آیا سطح مشخصی از پیچیدگی یا ریسک را مدیریت میکند؟
یا عملاً اطلاعات را از پایین دریافت میکند، به بالا منتقل میکند و بعد تصمیم مدیران بالاتر را دوباره به پایین برمیگرداند؟
برای مثال، ممکن است در یک سازمان سه سطح مدیریتی بین مدیرعامل و تیمهای اجرایی وجود داشته باشد، اما تقریباً همه تصمیمهای مهم همچنان باید به مدیرعامل برسند.
در چنین شرایطی مسئله صرفاً «زیاد بودن سه لایه» نیست. مسئله این است که معلوم نیست هرکدام از این لایهها چه تصمیم مستقلی میگیرند و چه ارزش متفاوتی ایجاد میکنند.
پژوهشهای مککینزی درباره دامنه کنترل مدیریتی نیز نشان میدهد که نمیتوان یک عدد ثابت را بهعنوان تعداد «صحیح» زیردستان برای همه مدیران تعیین کرد. نوع کار مدیریتی، میزان استاندارد بودن فعالیتها و نیاز تیم به هدایت، همگی در تعیین دامنه مناسب کنترل نقش دارند.
در عین حال، دامنه کنترل بیش از حد محدود میتواند باعث افزایش لایههای مدیریتی، فاصله بیشتر مدیران ارشد از خط مقدم و حتی افزایش میکرومنیجمنت شود.
بنابراین سؤال درست شاید این نباشد که:
«چند لایه مدیریتی داشته باشیم؟»
بلکه این باشد:
«در هر لایه چه تصمیم، مسئولیت یا ارزش مدیریتی متفاوتی وجود دارد؟»
یکی از مسائل پرتکرار در سازمانها این است که مسئولیتها روی کاغذ مشخصاند، اما حدود اختیار مشخص نیست.
فرض کنید به مدیر یک واحد فروش گفته شده مسئول تحقق هدف درآمدی است، اما برای استخدام نیروی جدید، ارائه تخفیف به مشتری، تغییر شرایط قرارداد یا جابهجایی بخشی از بودجه باید از چند سطح بالاتر تأیید بگیرد.
در ظاهر او مسئول نتیجه است، اما بخش مهمی از ابزارهایی که برای رسیدن به آن نتیجه نیاز دارد در اختیار افراد دیگری قرار گرفته است.
اینجاست که یک تناقض جدی شکل میگیرد:
از فرد نتیجه میخواهیم، اما اختیار لازم برای ایجاد آن نتیجه را در اختیارش نمیگذاریم.
مقاله شناختهشده «رازهای اجرای موفق استراتژی» در هاروارد بیزنس ریویو نیز روی همین موضوع دست میگذارد. نویسندگان نشان میدهند که سازمانها هنگام مواجهه با مشکل اجرا، معمولاً خیلی سریع سراغ تغییر ساختار میروند؛ در حالی که شفافیت در حق تصمیمگیری و جریان اطلاعات از اهرمهای مهم اجرای مؤثر استراتژی هستند.
پاسخگویی زمانی معنا پیدا میکند که فرد، علاوه بر مسئولیت نتیجه، اختیار متناسبی برای اثرگذاری بر آن نتیجه هم داشته باشد.
در بسیاری از سازمانها جملهای شبیه این زیاد شنیده میشود:
«تصمیمگیری در شرکت ما خیلی کند است.»
اما همیشه دلیل آن محافظهکاری یا کند بودن مدیران نیست.
گاهی مسئله این است که معماری تصمیمگیری روشن نیست.
مشخص نیست:
چه کسی باید موضوع را بررسی کند؟
چه کسانی باید در تصمیم مشارکت داشته باشند؟
نظر چه کسانی صرفاً مشورتی است؟
چه کسی تصمیم نهایی را میگیرد؟
و بعد از تصمیم، چه کسی مالک اجراست؟
وقتی پاسخ این سؤالها روشن نباشد، افراد بیشتری وارد تصمیم میشوند، جلسات بیشتر میشوند و موضوع میان چند مدیر و چند واحد گردش میکند.
تصمیمی که میتوانست در چند روز گرفته شود، ممکن است هفتهها در سازمان باقی بماند.
برای مثال، تغییر یک شرط قراردادی برای یک مشتری ممکن است ابتدا به مدیر فروش، بعد به مالی، حقوقی، مدیر واحد کسبوکار و در نهایت مدیرعامل ارجاع داده شود؛ نه لزوماً چون همه این افراد باید تصمیم بگیرند، بلکه چون مشخص نیست تصمیم نهایی متعلق به چه کسی است.
راجرز و بلنکو در مقاله معروف «چه کسی تصمیم نهایی را میگیرد؟» در هاروارد بیزنس ریویو نیز بر همین موضوع تأکید میکنند: اگر سازمان نتواند تصمیمهای درست را با سرعت و کیفیت مناسب بگیرد و سپس آنها را اجرا کند، حتی داشتن یک استراتژی هوشمندانه هم تضمینکننده عملکرد نخواهد بود.
البته شفاف کردن حق تصمیمگیری صرفاً به معنی پر کردن یک ماتریس RACI یا اضافه کردن چند دستورالعمل جدید نیست.
پژوهش دیگری در هاروارد بیزنس ریویو نیز یادآوری میکند که تصمیمگیری سازمانی علاوه بر نقشهای رسمی، تحت تأثیر روابط قدرت، اعتماد، تعامل افراد و سازوکارهای غیررسمی سازمان قرار دارد.
بنابراین ممکن است روی کاغذ کاملاً مشخص باشد که چه کسی تصمیم میگیرد، اما در عمل تصمیم همچنان در جای دیگری شکل بگیرد.
اینجاست که نقش منابع انسانی در طراحی سازمانی جدیتر از طراحی چارت، تعریف جایگاهها یا بهروزرسانی شرح شغلها میشود.
HR میتواند در کنار مدیرعامل و تیم مدیریت سؤالهایی از این جنس مطرح کند:
آیا ساختار فعلی با استراتژی سازمان همراستاست؟
آیا لایههای مدیریتی واقعاً ارزش مدیریتی ایجاد میکنند؟
آیا اختیار و پاسخگویی در یک نقطه قرار گرفتهاند؟
آیا مدیران برای تصمیمهایی که از آنها انتظار داریم، اختیار کافی دارند؟
و آیا سازوکار تصمیمگیری سازمان، سرعت موردنیاز کسبوکار را فراهم میکند؟
در این نگاه، نقش منابع انسانی فقط مدیریت افراد در ساختار موجود نیست.
بخشی از نقش حرفهای HR میتواند کمک به طراحی سازمانی باشد که افراد بتوانند در آن، استراتژی را اجرا کنند.
این موضوع الزاماً به این معنا نیست که منابع انسانی باید مالک تمام تصمیمهای طراحی سازمان باشد. بسیاری از این تصمیمها متعلق به مدیرعامل و مدیران کسبوکارند. اما HR میتواند با نگاه به نقشها، قابلیتها، لایههای مدیریتی و نحوه توزیع اختیار، کیفیت این گفتوگو را بالا ببرد.
بعد از هر بازنگری جدی در استراتژی، بد نیست تیم مدیریت قبل از تدوین برنامههای متعدد اجرایی، یک سؤال ساده از خودش بپرسد:
«سازمانی که امروز داریم، واقعاً توان اجرای استراتژیای را که برای فردا انتخاب کردهایم، دارد؟»
اگر پاسخ این سؤال روشن نباشد، شاید لازم باشد قبل از اینکه از افراد بخواهیم بهتر اجرا کنند، نگاهی دوباره به ساختار، لایههای مدیریتی، اختیارات و سازوکار تصمیمگیری بیندازیم.
چون خیلی وقتها مسئله این نیست که افراد نمیخواهند استراتژی را اجرا کنند.
مسئله این است که خودِ سازمان، اجرای استراتژی را برای آنها دشوار کرده است.
۱. هاروارد بیزنس ریویو — The Secrets to Successful Strategy Execution
Gary L. Neilson, Karla L. Martin, Elizabeth Powers
۲. هاروارد بیزنس ریویو — Who Has the D?: How Clear Decision Roles Enhance Organizational Performance
۳. مککینزی — The New Rules for Getting Your Operating Model Redesign Right
۴. مککینزی — How to Identify the Right “Spans of Control” for Your Organization
۵. هاروارد بیزنس ریویو — What Companies Get Wrong About Decision Rights
Lindy Greer, Jennifer Jordan, Maxim Sytch