
فضیلت، ذاتیِ سکوت است و رذیلت، محتاجِ دفاع. آنکه در ساحتِ بودن خویش با رذیلتی بیگانه است، از آن نامی به میان نمیآورد، زیرا عدم، نیازمندِ مرزبندی نیست. اصرار بر سلبِ یک صفت از خویشتن در ساحتِ کلام، نه گواهی بر پاکی، بلکه اقراری ناخودآگاه به درگیریِ دیرینه با همان تباهی است؛ چرا که واژه پیش از آنکه بر زبان جاری شود، در دخمههای تاریکِ ضمیر ناخودآگاه احضار، سنجیده و لمس شده است.
آدمی چون از بارِ گناهی در درون خویش به هراس افتد، پیشدستانه ردای برائت بر تن میکند. آنگاه که بانگ برمیداری «من خسیس نیستم» یا «من خودخواه نیستم»، در حقیقت حضورِ سنگینِ خست و خودپرستی را در خلوتگاهِ روانِ خویش به رسمیت شناختهای؛ واژگانی که تنها برای سرپوش گذاشتن بر اضطرابِ رسوایی به کار گرفته میشوند. امرِ اصیل هرگز نیازی به گواهیِ صاحبش ندارد؛ نور سخن از رفعِ ظلمت نمیگوید، چرا که حضورش عینِ زوالِ تاریکی است.
از دگر سو، بزرگترین فریبِ نفس آن است که متهم، خود در مسندِ قضاوت بنشیند و میزانِ سنجشِ پلیدی و پاکیِ خویش گردد. هیچ روانی قادر به اندازهگیریِ بیطرفانهی نقایصِ خویش نیست؛ شاقولِ درونیِ انسان، همواره به سودِ بقایِ توهماتش خمیده است. میزان، همواره در برون، در اثر، و در قضاوتِ تاریخ و دیگری نهفته است، نه در احکامِ خودستایانهای که ذهن برای تبرئهی خویش صادر میکند. سخن گفتن از فقدانِ یک فساد، همانا بازتابِ لرزشِ دستی است که در تاریکی، ردِّ پای همان فساد را بر دیوارههای روحِ خود لمس کرده است.