بس که در خرقهیِ آلوده زدم لافِ صلاح – شرمسار از رخِ ساقیُ و میِ رنگینم (حافظ)
این نوشته، ادامهی قسمت دوم این مقاله میباشد.
نویسندگان: محسن باقری – محمد عباسی
تحول و اندازهگیری فرهنگ
در جمعهای دواپسی، اهمیتِ زیادِ مقولهیِ «فرهنگ» به امری بدیهی تبدیل شده است.(1). اما فرهنگ مسئلهای ناملموس است و همچنین تعاریف و مدلهای متنوعی از آن وجود دارد. چالشِ ما باید یافتنِ مدلی از فرهنگ باشد که هم در ادبیاتِ علمی قابل تعریف باشد، هم بشود آن را بخوبی اندازه گرفت و همچنین به ما قدرت تخمین آینده را بدهد.
در ادامه چنین مدلی را معرفی میکنیم و خواهیم گفت که چطور با پیادهسازیِ راهکارهای دواپس (DevOps)، فرهنگ را بهتر کنیم و تحت تاثیر بگذاریم.
مُدل کردن و اندازهگرفتن فرهنگ
رویکردهای متنوعی برای مُدل کردن یا الگوسازیِ «فرهنگ» وجود دارد.(2). بهعنوان مثال، فرهنگِ سازمانی را میتوان صرفا «ارزشهایی (values)» دانست که رفتارِ تیمها را میسازند. یا آنکه از جنبههای مختلفتری به آن نگاه کرد. مسئله این است که بسته به زوایهی دیدِ ما، و همچنین هدفی که داریم، میتوانیم مُدلهای گوناگونی داشته باشیم.
فرهنگِ سازمانی را میتوان با سه سطح در سازمان تعریف کرد: یک، مفروضاتِ بنیادین. دو، ارزشها. سه، مصنوعات (Schein 1985).
اولین سطح، مفروضاتِ بنیادین (basic assumptions)، بواسطهی فعالیتها، رخدادها و ارتباطاتِ افرادِ یک سازمان در طول زمان شکل میگیرد. ولی تعاریف و تفاسیر در این سطح زیاد «مشخص (visible)» نیست، از جنس چیزهایی هستند که ما اگر یک مدت طولانی در تیم باشیم، «میدانمیشان» اما نمیتوانیم براحتی بیانش کنیم یا فرمولهسازیش کنیم.
دومین سطح از فرهنگ سازمانی، ارزشها (values)، برای اعضای یک جامعه «مشخصتر» هستند. و اساسا ارزشهای جمعی و هنجارها (norms)، در بین افراد سازمان مورد بحث و مناظره هم قرار میگیرند و به بیانِ دیگر در خصوص آن صحبت میشود. اساسا ارزشها «عینکی» هستند که اعضای یک گروه میتوانند از طریقِ آن، روابط، رخدادها و فعالیتهای پیرامون خودشان را تفسیر و قضاوت کنند. ارزشها با ایجادِ هنجارهای اجتماعی که کُنشهای اعضای گروه را تعریف میکنند، بر تعاملاتِ اعضای گروه تاثیر میگذارد. و همچنین قوانینی نانوشته وضع میکنند .(3). اینها اغلب همان «فرهنگی» هستند که وقتی از فرهنگ یک تیم و یک سازمان صحبت میکنیم به آن فکر میکنیم.
سومین سطحِ فرهنگ سازمانی، مصنوعات (artifacts)، از همه «مشخصتر» است و کاملا قابل مشاهده است. مصنوعات شامل سندِ چشمانداز، مَسلَکِ سازمان، فناوری، رویههای رسمی و مناسکِ سازمانی باشد.
بحثهایی که در جمعهای دواپسی در خصوص اهمیتِ مقولهی فرهنگِ سازمانی میشود، در سطحِ دوم (ارزشها) است. الگو و مُدلی هم که برای بیان و تفسیر این سطح در نظر گرفته شده است هم مُدلِ جامعهشناسی بنامِ Ron Westrum است. آقای وِسترُم درموردِ عواملِ انسانی در ایمنیِ سیستم تحقیق میکردند، علیالخصوص در حوزههای فناورانهی (technological) صنایعای که، ریسک و پیچیدگی (complexity) بالایی دارند، نظیر حملونقل هوایی یا حوزهی سلامت. ایشان در سال 1988 گونهشناسیِ (typology) فرهنگهای سازمانی را ایجاد کرد:
بیمارگونه (Pathological) (قدرت محور): سازمانهای بیمارگونه (power-oriented) به واسطهی میزانِ زیادِ «ترس و تهدید» شناخته میشوند. افراد در چنین فضایی، غالبا اطلاعات را نزدِ خود نگه میدارند، یا به دلایل سیاسی آن را مخفی میکنند، یا برای بهتر نشان دادنِ خودشان، آن را «تحریف» میکنند.
بوروکراتیک (Bureaucratic) (قانون محور): در سازمانهای بوروکراتیک (rule-oriented)، به دپارتمانها اهمیت زیادی قائلاند. هر دپارتمان هم متناسب با قوانین و خواستِ خودش، امور را جلو میبرد.
مُوَلِد (Generative) (شایستهسالار): در سازمانهای مُولد (performance-oriented)، تمرکز بر «هدف (mission)» است. چطور وظیفهی خود را درست انجام دهیم. در شایستهسالاری، همه چیز تابعی از عملکردِ خوب است تا بتوانیم وظیفهی خود را درست انجام دهیم.
وِستروم معتقد بود که فرهنگِ سازمانی، تعیین کنندهی «نحوهی جریان اطلاعات (information flow)» در سازمان است. و سه خصیصه برای «اطلاعاتِ خوب (good information)» معرفی کرد:
1. ابهامِ پرسشکننده را کامل برطرف میکند.
2. همواره در دسترس است.
3. در قالبی است که استفادهکننده میتواند به بهترین نحو از آن استفاده کند.
جریانِ «اطلاعاتِ خوب»، امری حیاتی برای داشتنِ عملکردِ «درست» و «مطمئن» در محیطهای حساس است. خصوصا در سازمانهای فناوریمحور، که تغییراتِ کوچک هم میتوانند پیامدهای گستردهای داشته باشند.(4).(5).
وِستروم اعتقاد دارد، فرهنگِ سازمان از هر نوع که باشد (بیمارگونه، بوروکراتیک یا مولد)، خصیصههایی خواهد داشت که در جدول زیر آماده است.
یک نکتهی مهم دیگر از اندیشهی وِستروم این است که چنین تعریف و الگویی از فرهنگِ سازمانی، تعیین کنندهی عملکردمان در آوردهها (outcomes) است.(6). از آنجاییکه ما زیاد شنیدهایم که «فرهنگ مقولهی مهمی در DevOps است، در این مقاله بررسی خواهیم کرد که آیا فرهنگ، واقعا میتواند تعیین کنندهی عملکردِ تحویلِ نرمافزار باشد یا خیر.

* عموما افراد بخاطر عواقبی که یک مسئولیت میتواند داشته باشد، از زیرِ بارِ آن شانه خالی میکنند. در فرهنگ مُولد با توزیع و پخش ریسک، ترس از مسئولیتپذیری را کم میکنند.
اندازهگیریِ فرهنگ
انواعِ فرهنگها (بیمارگونه، بوروکراتیک و مُولد) در نظریهی Westrum، در یک «طیف» هستند. به عبارتِ دیگر، یک فرهنگِ سازمانی، الزاما یا «قدرتمحور» نیست یا «قانونمحور». میتواند تاحدی هم قدرتمحور باشد و هم تاحدی قانونمحور. این ویژگیِ بازهای بودن، این امکان را میدهد که برای اندازهگیریِ فرهنگِ سازمان، از سوالاتِ Likert-type در نظرسنجیها استفاده کنیم.(8).
در فُرمِ نظرسنجیِ زیر، گزارهها از مُدلِ وِستروم گرفته شده است و از مقیاسِ Likert استفاده شده است:

پینوشت 1: «دواپس ابزار نیست، فرهنگ است»: حرفِ مبتذلی که هم زیاد شنیدهام و هم متاسفانه گفتهام. از این دست جملات در مهندسی کم نیستند؛ مثلا در حوزه دادهکاوی و هوش مصنوعی: «همه چیز دیتایست». یا در حوزهی امنیت: «امنیت هیچوقت صد در صدی نیست». گزارههای نسبتا درستی که انقدر هم تکرار شدهاند و از زبان هر کس و ناکسی درآمده است که رنگ باختهاند و از معنا تهی شدهاند. اگر باور دارید که «امنیت صد در صدی نیست»، پس چرا زمانی که هک میشوید و اطلاعاتِ حیاتیِ کاربرانتان بر کفِ اینترنت نشت میکند هم، هزار جور آسمونریسمون میروید که «نه هک نشدهایم، شایعه است، اختلالِ داخلی است، دیتاسنتر آتش گرفته است و...» و تا میشود «انکار» میکنید؟ و زیر بارِ مسئولیت نمیروید؟ فرد و سازمانی که به جملهی «امنیت صد در صدی نیست» باور دارد، میداند که هر آن ممکن است که «هک» بشود، برای آن برنامهریزی میکند و اگر «هک» هم بشود آن را میپذیرد و در سازمان «بگیروببند» راه نمیاندازد و اَنگُشت اتهام به سمت «فرد» نمیگیرد، «سیستم» را اصلاح میکند. مصادیقشان واقعا کم نیست، هرچه مسئله، جنسِ مدیریتی داشته باشد، مثل اجایل و اسکرام، این جملات هم بیشتر و شدیدتر میشوند. هر مُزَلفی هم که بخواهد در این حوزهها گردندرازی کند، ابتدای عرایضاش چندتای آن را بیآنکه بفهمد طوطیوار بیان میکند و مخاطبانشان هم عموما بدون آنکه واقعا بفهمند از ناچاری و ترسِ نادان تلقی شدن، تایید میکنند. میدانم که شما هم «کلهاتان از شنیدن این اراجیف خراب است»، ولی با عرض معذرت از شما مخاطبِ عاصی، من باید این جملهی نسبتا صحیح اما گمراهکننده را اصلاح کنم، که «بله، فرهنگ در دواپس بسیار با اهمیت است و تاثیر مستقیم در عملکردِ تحویلِ نرمافزار دارد، و همچنین با راهکارهای دواپسی هم میشود فرهنگ را بهبود داد».
پینوشت 2: منظور از مُدل کردنِ فرهنگ، یعنی ارائهی یک ساختارِ مفهومی (conceptual) یا یک تعریف برای بیان، توضیح و واکاویِ اعتقادات و احساساتِ گروه مشخصی از افراد. هر اجتماعی را میشود به شکلهای گوناگونی تعریف (مُدل) کرد. به بیانِ دیگر، هر اندیشمندِ صائب نظری در این حوزه، با بررسی الگوهای رفتاریِ یک اجتماع (از یک تیم تولید گرفته تا افراد یک کشور)، آن را مدل میکند. هر مُدل، متناسب با هدفی که بر آن تاکید دارد، خصیصههای خود را دارد و از جنبههای مدنظرِ خودش در خصوص فرهنگ صحبت میکند. برخی از این مدلها مشهورتر و بهتر هستند و خیلی دقیقتر یک جامعه را توضیح میدهند و برخی نه.
پینوشت 3: قوانینِ نانوشته، ترجمهی contextual rules است. قوانینی هستند که به نوعی نیاز به بیان ندارند، با پذیرش ارزشی، در فرهنگ هستند. مثال: احترام به بزرگترها؛ در فرهنگ ما ارزشی بنام احترام به بزرگتر هست که قوانین نانوشتهای هم برای خودش آورده است، مثلا جای خود را در اتوبوس به پیر مرد/زن دادن. و امثالهم. اما بنظرم، جدا از قوانینِ نانوشته، ما ارزشهای نانوشته هم داریم که گاهی خیلی آزاردهنده است. سازمانی را تصور کنید، که در آن فضای سلسلهمراتب و چابلوسی حاکم باشد. در چنین فضایی، چابلوسی نکردن، امری نابهنجار است. جلوی پای مدیر، از جای برنخواستن نابهنجار تلقی میشود. چرا که بر خلاف ادعایی که قطعا خواهند کرد، ارزشی نانوشته اینجا هست. یا در یک سازمانِ مذهبی، در ماه رمضان، حتا اگر کسی مانع ناهار خوردن شما نباشد، شما رفتاری «نابهنجار» کردهاید. بنظرم، این ارزشهای پنهان، «سختترین» نوعِ ارزشهای یک سازمان است. چرا که این ارزشها از باورِ قلبیِ افرادِ تاثیرگذار سازمان بوجود آمدهاند و بودنشان هم انکار میشود. برخلافِ «قوانین نانوشته» که نهتنها انکار نمیشوند، بلکه ممکن است تبلیغ هم بشوند. به همین خاطر گمان میکنم «ارزشهای نانوشته» سخت و تغییرناپذیر باشند. این ارزشهای پنهان احتمالا در سطحِ اول (مفروضاتِ بنیادین) قرار بگیرند.
پینوشت 4: محیطهای عملیاتیِ محصولاتِ نرمافزاری یکی از همین محیطهای حساس است که هر تغییری میتواند پیامدهای گسترده (high-consequence) داشته باشند. به عنوان مثال، محیطِ عملیاتیِ یک اپلیکیشنِ پراستفاده را تصور کنید. هر تغییر اشتباهی میتواند هزینهی بالایی را تحمیل کند. Westrum معتقد است که برای چنین محیطهایی، جریانِ «اطلاعاتِ خوب» حیاتی است. البته تعریفی هم از اطلاعات خوب با بیان سه ویژگی ارائه داد.
پینوشت 5: احتمالا متوجه شدهاید که از نگاهِ وِستروم، مستنداتِ خوب نرمافزاری، لازمهی محیطهای پیچیدهی امروزی هستند. اما متاسفانه بیتوجهی به مسئلهی مستندات در تیمهای نرمافزاری یا تقلیلِ «مستنداتِ نرمافزاری» به چند سندِ معماری، شایع است. امیدوارم فرصتی پیشآید تا در این خصوص به تفصیل صحبت کنم.
پینوشت 6: این همان ادعایی است که باید یقهاش را چسبید و بررسی کرد که آیا واقعا یک فرهنگ سازمانی (فارغ از آنکه چه باشد)، میتواند تعیین کنندهی عملکردِ تحویلِ نرمافزار باشد؟
پینوشت 7: من عبارت Messengers را «منتقدان» ترجمه کردم. برای بخش «بیمارگونه» دقیقا از لفظ «messengers “shot”» استفاده شده است. منظور افرادی هستند که از سر وظیفه خطاها، مشکلات و نگرانیهای امنیتی را گزارش میدهند. در فرهنگِ بیمارگونه که قدرت حاکم است، چنین افرادی جریمه میشوند (مثلا ارتقا نمیگیرند)، یا به نوعی از گفتن میمانند. در چنین فضایی، هرگونه تغییرِ وضعیتِ فعلی برای برخی تهدید تلقی میشود. خب، پُرواضح است که نتیجهی چنین فرهنگی، ایجادِ فضای ترس و سکوت است که افراد تمایلی برای رسیدگی به امور ندارند.
پینوشت 8: در علمِ روانسنجی (psychometrics)، برای اندازهگیریِ اِدراکاتِ (perceptions) افراد، از آنها میخواهند که شدتِ موافقت یا مخالفتِ خودشان را به گزارههایی امتیاز دهند. به عنوان مثال، شما نسبت به یک گزاره، ممکن است «بشدت موافق» باشید، «موافق» باشید، «تاحدی موافق» باشید، «نه موافق و نه مخالف» باشید، «تاحدی مخالف» باشید، «مخالف» باشید و یا «بشدت مخالف» باشید. به چنین مقیاسی، Likert scale میگویند. برای هرچه کاراتر کردنِ سوالاتِ این شکلی، باید از واژگانِ واضح و قاطع استفاده کرد که افراد بتوانند براحتی نسبت به گزارهها واکنشِ «مخالف» و «موافق» داشته باشند (و البته که خنثی هم میتوانند باشند).