هرجا که ترس حاکم است، اطلاعاتِ غلط میگیرید.
این نوشته، ادامهی قسمت اول این مقاله میباشد.
نویسندگان: محسن باقری – محمد عباسی
خانمِ فرگوسن و تیم همراهشان، تیمهای نرمافزاری زیادی را با چهار معیارِ مطرح شده در قسمت قبل سنجیدن. نتایج تحلیلهای(1) تیمِ خانم فرگوسن، منتج به سه دسته شد(2). عملا با بررسی عملکردِ تحویل (software delivery performance) در صنعت نرمافزار ما به سه دستهی «عملکرد بالا»، «عملکرد متوسط» و «عملکرد ضعیف» میرسیم که اجازه دهید برای بیان راحتتر، تا پیدا شدن ترجمهای مناسب از الفاظی «غیر علمی» استفاده کنیم؛ برای high performersها بگوییم «خفنها»، برای medium performers بگوییم «معمولیها»، و برای low performers بگوییم «فَشَلها». این سه دسته در هر چهار معیار(3)، کاملا باهم متفاوت هستند که این امر خودش تاکیدی بر اهمیت معیارهای مطرح شده است.
جداول زیر، جزئیاتِ عملکردِ تحویلِ نرمافزار را به در سالهای 2016 و 2017 را نشان میدهد:

* در این معیارها، فشلها پایینتر از میانگین هستند، اما باتوجه به میانهی مشترک با معمولیها، در یک دسته قرار گرفتهاند.
این نتایج نشان میدهند که هیچ بِدهبِستانی (tradeoff) بین بهبود عملکرد (performance improvement) و رسیدن به پایداری (stability) و کیفیتِ (quality) بالاتر وجود ندارد، چه بسا «خفنها» که سریعتر هستند، پایدارتر و باکیفیتتر هم هستند. اما افراد دُگم و فُسیل در این صنعت، همچنان مصّر به این فرضِ غلط هستند که «سریعتر» شدن بدهبستانی با دیگر اهدافِ عملکردی است تا اینکه تسهیل کنندهی آنها باشد. به بیان دیگر، تمام معیارها در یک راستا هستند، و بهبود در هرکدام، محرک و تسهیلگری برای بهبود در دیگری است، نه آنکه ما با سریعتر شدن، پایداری یا کیفیت را از دست بدهیم.
خب تا اینجای کار، ما به مجموعهای از معیارهای معتبر و قابل اتکا برای اندازهگیری عملکردِ تحویل نرمافزار «پیدا» کردیم، که نیازمندیهای ما را پوشش میدهند. اما یک سوال مهم اینجا مطرح است که باید به آن پاسخ داد: «عملکرد تحویل نرمافزار (software delivery performance) مهم است؟».
تاثیرِ عملکردِ تحویل بر عملکردِ سازمانی
برای اندازهگیری و سنجشِ عملکردِ سازمانی (organizational performance)، معیارهای شناختهشدهی این حوزه درنظر گرفته شدند، یعنی: سودآوری، سهمِ بازار، و بهرهوری. این متر و معیارها کاملا نیز با معیارِ بازگشتِ سرمایه (ROI) همبسته (correlated) است.(4).
تحقیقات چند سال اخیر نشان میدهند که «خفنها»، دوبرابر بیشتر از «فشلها» به اهداف کسبوکاری خود میرسند. این موضوع بیانگر این است که ظرفیت تحویلِ نرمافزارِ سازمان، میتواند برگِ برندهی سازمان در دنیای رقابتی کسبوکار باشد. تحقیقات نشان میدهند که عملکردِ IT، تاثیر مستقیمی بر توانمند کردن سازمان برای رسیدن به اهداف تجاری خودش دارد. این توانمندی ورای کسب سود و درآمد بیشتر است، چرا که فارغ از آنکه سازمان به دنبال منافع مالی باشد یا نه، سازمانهای امروزی برای تحقق اهدافشان و خلق سریع ارزش برای مشتریان و ذینفعان خودشان به صورت پایدار و امن (securely)، به فناوری (technology) وابستهاند.(5)
به هرجهت، فارغ از هدف، عملکردِ خوب سازمان در حوزهی تکنولوژی، سوختِ عملکردِ کلیِ سازمان است بعبارتی اهدافِ غیرتجاری سازمان را هم کمک میکند. تحقیقات نشان میدهند «خفنها» دوبرابر بیشتر میتوانند به اهدافاشان در حوزههای تعدد محصولات و خدمات، راندمان اجرایی، رضایت مشتری، کیفیت محصولات و خدمات و چشماندازهای سازمانی، دست یابند. شکل زیر این رابطه را به تصویر کشیده است:

همانطور که در تصویر مشخص است، عملکردِ تحویلِ نرمافزار، بر عملکردِ سازمانی و عملکردِ غیرتجاری، تاثیر مستقیم دارد.(6).
پیش از آنکه هر بحث دیگری را ادامه بدهم، ترجیح میدهم کمی در خصوص روش Lean صحبت کنم. داشتنِ یک درکِ کلی از lean خالی از لطف نیست، و در فهمِ بهتر مباحث پیشین و پیشرو کمک کننده است.
مدیریت به سبکِ LEAN
ظهور lean برمیگردد به شرکتِ ژاپنیِ تویتا (Toyota)، غول صنعت اتومبیل سازی جهان. اینکه چنین نگرشی توانسته این شرکت را به بزرگترین شرکتِ این صنعت (خیلی بالاتر از مرسدس و فورد) تبدیل کند یا نه را نمیدانم، اما بنظر مشخص است که اگر رویکردِ lean واقعا در فرهنگِ یک سازمان وجود داشته باشد، بیشک، دستاوردهای بزرگی حاصل خواهد شد.(7). بعدها lean در صنایع دیگر، مِنجمله صنعت نرمافزار وارد شد.(8)
درواقع Lean یک متدولوژی برای مدیریت است که بدنبالِ رسیدن به حداکثرِ «ارزش» با حداقلِ «اتلاف» است. تمرکزِ lean بر «پیشرفتِ مستمر (continuous improvement)» و حذف «اتلاف (waste)» است. منظور از اتلاف، هرگونه فعالیت یا فرایندی است که در محصول یا خدمتِ نهایی، ارزشی نمیافزاید. مدیریت با نگاهِ lean، همواره بدنبالِ کشف و حذف این ناکارآمدیهاست تا بتواند هم هزینه را کم کند، هم ارزش را بیشتر کند.
در متدلوژی lean فرضی بصورت ضمنی پذیرفته شده است که تاکید بر آن بیفایده نیست. زمانیکه میگوییم Lean بدنبالِ حذفِ فعالیتها و فرایندهای بیثمر است، یعنی در lean بطور ضمنی پذیرفته شده است که «اضافهکاری» منجر به کمتر شدن کیفیت محصول نهایی میشود. توجه بفرمایید که در اینجا گفته نمیشود که کمکاری، علتِ معیوب شدنِ محصول نهایی است. منظور از «اضافهکاری» و «کمکاری» در ساعتِ کاری نیست. «اضافهکاری»، یعنی برای انجام یک عمل، مجموعهای از کارها را انجام بدهی، یا یک بوروکراسی مفصل را بگذرانی که اگر با دقت به آن نگاه کنیم، خواهیم فهمید که تمام این اعمال، تاثیرِ واقعی در محصول نهایی ندارد. به عنوان مثال، بدن یک انسان را تصور کنید، اگر از یک حدی بیشتر (اضافهکاری) به آن خوراک برسد، به اندازهی همان بیشتری، اضافه وزن حاصل میشود و به تعبیری کارآمدی بدن (محصول نهایی) را کمتر میکند. در نگرش lean این خوراک کم و کمتر میشود تا بدن به بهترین وضعیت خود برسد. به این ترتیب با حداقلِ اتلاف، حداکثرِ ارزش را بدست آوردهایم. واژهی lean به در انگلیسی به معنای «ترکه» و «خوشهیکل» است و اساسا به کسی اطلاق میشود که «اضافهوزن» ندارد.(9).
اساسا Lean برای دستیابی به هدف خود (خلق پیوستهی ارزش و حذف اتلاف)، به مجموعهای از اصول استوار است که ذکر همهی آنها در این مقاله آوردهای ندارد، ولی به برخی از آنها خواهیم پرداخت. چرا که خیلی از معیارهای سنجش عملکردِ نرمافزاری که تا به اینجا ذکر شد، مبتنی بر همین اصولِ نگرش lean میباشد.
یکی از اصول lean، «کار به ازای درخواست» است، بجای آنکه براساس نیازهای آینده تولید کند. به این معنا که تا نیازی از سمت مشتری نباشد، تولید دست به اقدامی نمیزند. این اقدام از بروز تولیدات اضافه جلوگیری میکند که خودش منجر به اعمال هزینههای انبارداری و مدیریت اضافه میشود.(10) همچنین lean برای دستیابی به عملکردِ بهتر، متعهد به اصل «پیشرفت کوچک ولی مستمر» یا همان اصل «کایزن (Kaizen)» است. یعنی حجم تغییرات کم (batch sizeهای کم)، ولی بطور مستمر در حال بهتر شدن. لازم به توضیح نیست که این اصل تا چه حد در دنیای نرمافزار مسئلهی مهمی است. و در آخر، اصل «به رسمیت شناختن افراد» است. یعنی تمام افراد را به عنوانِ بخشی از تیم بپذیریم و به آنها اجازه بدهیم متانسب به شرایط تصمیم گیری کنند و با توجه به آموزشهایی که دریافت کردند، بتوانند فرایندها را بهبود ببخشند. این اصل در دنیای نرمافزار اهمیت دوچندانی دارد، بیتوجهی در متعهد بودن به این اصل، علتِ بسیاری از ناکامی هاست. در این خصوص، در جای خود بیشتر صحبت خواهد شد.
بطور مشخص متدلوژی lean برای دنیای نرمافزار که مطرح میشود، اصول و تعاریفش با اصطلاحات نرمافزاری بازتعریف میشوند. اما در اصل و ماهیت، چیز متفاوتی با آنچه من تا اینجا اشاره کردهام ندارند. اگر یک پرسش اینجا حائز اهمیت باشد، این است که lean چه تفاوت یا شباهتی با agile دارد و اساسا فاصلهی این دو به چه شکل است؟
Lean و Agile هر دو متدولوژیهایی برای تحویلِ سریعِ ارزش بصورت کارآمد (efficient) هستند. به بیان دیگر میتوان ادعا کرد به تعبیری هر دوی این روشها، اهداف مشترکی را دنبال میکنند، ولی تفاوتهایی در روشِ انجام و محل تمرکز دارند.
Lean به دنبال به حداکثر رساندن ارزش با حداقلِ اتلاف است. خواستگاه این نگرش صنعت manufacturing است. Lean بر شناسایی (identifying) و حذف اتلاف در فرایند توسعه تاکید میکند تا کیفیت و کارآمدی افزایش یابد.
اما Agile متمرکز بر انعطافپذیری (flexibility) و تطبیقپذیری (adaptation) برای تغییر (change) است. خواستگاه این نگرش صنعت نرمافزار است. در اجایل برای رسیدن به تحویل سریعِ ارزش و پاسخ به نیازمندیهای مدام درحال تغییر، تاکید بر «همکاری»، «تیمهای خودمختار» و «چرخههای توسعه» است.
بنظر میاید هر دوی اینها در کنار هم تاحدی سازگاری دارند و میتوانند تکمیل کنندهی یکدیگر باشند. اما با این وجود برخی از معیارهای مطرح شده مبتنی بر مدل lean است تا agile. به عنوان مثال ما باتوجه به نگرش lean معیارِ lead time را اندازه میگیریم و با مدل agile، معیارِ velocity را اندازهگیری میکنیم. که فرق این دو را مفصل صحبت کردهایم.
پس از بحثی به نسبت مفصل در خصوص lean، بهتر است برگردیم به رسالت اصلی مقاله، یعنی عملکردِ تحویلِ نرمافزار.
مدیریت تغییر
خب، تا اینجای کار ما «عملکردِ تحویلِ نرمافزار» را به روشی سختگیرانه و قابلاندازهگیری تعریف کردیم. حالا میتوانیم متناسب با شرایط و وضعیت کنونی، برای چگونگیِ بهبود عملکردِ خدمات و محصولاتِ نرمافزاریامان تصمیم بگیریم. باتوجه به داشتههایمان، اکنون میتوانیم وضعیت پیشرفت یا پسرفت تیمها را در گذر زمان رصد کنیم، میتوانیم تیمها را در قیاس با هم به هدف یافتن اقدام بهینه، benchmark کنیم. حال میتوانیم فرضیههای مختلف را بسنجیم که مثلا تستنویسی واقعا چه تاثیری در عملکردِ تحویل خواهد داشت، یا هر تصمیم فنیِ دیگر. اکنون میتوانیم آوردههای (outcomes) مهم دیگری مثل «میزان فسیل شدن آدمهای تیم» یا «درد نسخهگذاری» را هم اندازه بگیریم. اکنون میتوانیم سوالهای تاثیرگذارتری را پاسخ بدهیم، مثلا «آیا کمیتهی فنی که متشکل از افراد خبره در هر حوزه هست، به بهبود عملکرد منجر میشود؟» یا «آیا هیئتی از مشاوران برون سازمانی که تصمیمات کلان را میگیرند بهبود عملکرد منجر میشود؟». پاسخ این سوالات که مشخصا «خیر» است. تحقیقات ثابت کردهاند اتفاقا وجود چنین کمیتههایی دقیقا تاثیر عکس در «ضربآهنگ تحویل» و «پایداری» دارند. ولی مسئله الان پاسخ به این سوال نیست (بعدا میپردازیم)، مسئله این است که اکنون ما این توانمندی را داریم که چنین دست سوالاتی از خودمان بپرسیم، و بتوانیم به آنها پاسخ دقیق بدهیم.
اما اینها کافی نیستند، ما میتوانیم «فرهنگ» را هم بصورت کمّی (quantitatively) مدل کنیم و اندازه بگیریم. این توانمندی، امکان سنجش تاثیر DevOps و تحویلِ مستمر (continuous delivery) بر فرهنگ را ممکن میسازد. و حتا از آن مهمتر، تاثیر فرهنگ بر عملکردِ تحویل نرمافزار و عملکردِ سازمانی را میتوان اندازه گرفت.
توانایی ما در اندازهگیری و سبکسنگین کردنِ اقدامات (practices)، فرهنگ (culture) و آوردهها (outcomes)، یک توانمندیِ بینظیر و قدرتمندی است که میتواند ما را در مسیر همواره بهتر شدن، راهبری کند.
اگرچه گفتههایمان تاکنون برای پیادهسازی این موارد در عمل کافی بوده است، اما در آینده بیشتر به مسئلهی پیادهسازی میپردازیم، و چالشهای آن را هم بررسی میکنیم تا رفتار ما باعث این نشود که افراد تیم، حس تحت کنترل بودن داشته باشند. به گفتهی Deming، « هرجا که ترس حاکم است، اطلاعاتِ غلط میگیرید.». فعلا نیاز است که در خصوص فرهنگ خود بدانیم و آن را بهبود بدهیم. در قسمت بعدی به این موضوع خواهم پرداخت.
پینوشت 1: نحوهی تحلیل به روش cluster analysis بوده تا تحلیل دادهها بدون جهتگیری (bias) باشد. توضیحات بیشتر در این خصوص در کتاب accelerate.
پینوشت 2: البته از سال 2018، نتیجهی بررسیها، چهار خوشه شد، تا دوباره سال 2022 که عملا مجدد سه خوشه شد. تغییر تعداد خوشهها، یک نکتهی حائز اهمیت و آموزنده است. اما من به این موضوع نمیپردازم. برای بررسی بیشتر به کتاب accelerate و گزارش سال 2022 گزارش وضعیت devops مراجعه کنید.
پی نوشت 3: چهار معیارِ مرتبط با عملکردِ تحویل: مدت زمان تحویل (delivery lead timed)، تعدد نسخهگذاری (deployment frequency)، زمانِ بازیابی (mean time to restore) و نرخ شکست (change fail rate/percentage).
پینوشت 4: در این مقاله ما به تفصیل معیارهای عملکردِ تحویل را بررسی کردیم و خواهیم کرد. ولی برای عملکردِ سازمانی، استدلال و تحلیلی ارائه نخواهد شد، در صورت نیاز به فصل دوم کتاب accelerate مراجعه کنید.
پی نوشت 5: فناوری با نرمافزار یکی نیست. خوانندهی هوشیار به این تفاوت توجه میکند.
پی نوشت 6: در متن مکرر از عبارت «تحقیقات نشان میدهند/دادند» استفاده شده است. لازم به یادآوری است که این مقاله، گزارشی بر چندین گزارش است. و در متن گزارشات گهگاه جزئیات نحوه تحقیقات آمده است و در خصوص روش تحقیق هم بحث شده است. اما در این مقاله تا جای ممکن به این جزئیات پرداخته نمیشود. مخاطب میتواند به کتاب accelerate و مجموعه گزارشات مربوط به وضعیت devops موسسهی DORA مراجعه کند.
پی نوشت 7: در ایران هم کارگزاری مفید، به عنوان موفقترین کارگزاری صنعت بورس، شعارِ سازمانی «پیشرفتِ مستمر» را دارد که بنظر تاثیرگرفته از نگرشِ lean است.
پی نوشت 8: صنعت نرمافزار چند ویژگی منحصر بفرد دارد که آن را متمایز از دیگر صنایع میکند. یکی از بارزترین آنها ملموس نبودن خروجی آن است. اساسا به همین خاطر هم اندازهگیری عملکردِ آن بسیار پرچالش است. از این رو، خیلی از مباحثی که در صنایع manufacturing مشترک است، در صنعت نرمافزار بیکارکرد است و بلعکس. اما lean از آن دست مباحث مدیریتی است که با اندک تغییری کاملا منطبق با نیازمندیهای دنیای نرمافزار است.
پی نوشت 9: شکی ندارم که تا این لحظه مصادیقِ زیادی به ذهنتان خطور کرده است که فقط «اضافهکاری» هستند. یکی از آن مصادیق که برای من بیشتر خودنمایی میکند، مسئلهی «خدمت نظام وظیفه» است. پروژهای آشفته که پس از چند دهه از اجرای آن، علیرغم هزینهی گزافی که داشته و دارد، همچنان محصول نهاییِ آن مشخص نیست! ابتدا به هدفِ تقویت قوای نظامی کشور بواسطه نیروی آموزشدیدهی مردمی تاسیس شد، اما آیا این نتیجه حاصل شده است؟ یا برای تحقق چنین نتیجهای، به چنین «اتلافی» (مدت دو سال سربازی برای این تعداد سرباز) در زمان صلح واقعا نیاز است؟ در نگرش lean تاکید بسیاری میشود که تا زمانیکه نیاز به نیروی نظامیِ مردمی نیست، نیروی نظامیِ مردمی تربیت نکنیم. صحبت در این خصوص بسیار است، ولی به این پرسش بسنده میکنم که آیا شرایط بهگونهای است که اضافه شدن یک نیروی کار (سرباز)، به همان اندازه من را به هدفِ نهاییام نزدیک میکند؟ یا من برای بدست آوردن یک نیروی بیتجربه، مجبور شدهام بسیجی از نیروهای باتجربهی خودم را هم برای مدیریت سربازان بکاربگیرم؟ امیدوارم در آینده، دستکم سودآوری این پروژه با دقت بیشتری بررسی شود، تا شاید زیانده بودن این پروژه بتواند جلوی اتلاف وقت و جانِ خلقالله را بگیرد.
پی نوشت10: در صنعت به این روش، سیستمِ just-in-time production یا سیستمِ pull-based میگویند. بد نیست اشاره کنم که سیستم Kanban که این روزها در صنعت نرمافزار مقبولیت دارد، برهمین مدل استوار است. سیستم just-in-time production میگوید میزان و کیفیتِ تولید محصول، باید دقیقا متناسب به میزانِ درخواستی مورد نیاز باشد و همچنین دقیقا همان خواستهی کیفی مشتری باشد، نه بیشتر یا کمتر. جالب است بدانید سیستم Kanban هم از ابداعات شرکت تویوتا است.