نوشته میراندا مانیه از مجله Reader’s Digest
اکتبر۳۰/ ۲۰۲۶
این روشهای ساده برای تنظیم سیستم عصبی میتوانند اضطراب شما را به میزان قابلتوجهی کاهش دهند.
من معمولاً زمانی متوجه میشوم که اضطرابم از حالت «نگران یک موضوع هستم» به حالت «نمیتوانم از فکر کردن به آن دست بردارم» رسیده است که دیگر منطق از کار میافتد!
ممکن است از نظر عقلانی بدانم موضوعی که مدام دربارهاش فکر میکنم، احتمالاً به آن اندازه که احساس میکنم فاجعهبار نیست؛ اما همچنان درگیر آن میشوم، تا جایی که احساس سرگیجه پیدا میکنم و نسبت به هر ضربان قلبم بیش از حد حساس میشوم.
این فاصله میان دانستن و احساس کردن، آزاردهنده است؛ اما شاید بتوان از همین موضوع استفاده کرد.
اضطراب فقط مجموعهای از افکار آشفته یا کف دستهای عرقکرده نیست؛ اضطراب همزمان در ذهن و بدن رخ میدهد. بنابراین شاید بهجای اینکه منتظر بمانیم ذهنمان خودبهخود آرام و منطقی شود، بتوانیم از طریق بدن روی این واکنش تأثیر بگذاریم.
عصب واگ یکی از بازیگران اصلی ارتباط میان ذهن و بدن است. این عصب به ارتباط مغز با اندامهای مختلف کمک میکند و نقش مهمی در خارج کردن بدن از وضعیت استرس دارد.
اگر اضطراب بتواند کل سیستم بدن را در جهت واکنشهای هراسآلود سوق دهد، شاید بتوان با تأثیرگذاری از طریق بدن، آن را دوباره به سمت آرامش هدایت کرد. شواهد علمی قابلتوجهی نیز در این زمینه وجود دارد.
برای بررسی روشهای تحریک عصب واگ، با ریچارد گِویرتز، استاد روانشناسی، و کریستوفر آستل، روانپزشک و استاد بالینی دانشگاه استنفورد، گفتوگو کردم.
در ادامه میخوانید چگونه میتوان با سیستم عصبی خود همکاری کرد تا سریعتر آرام شوید.
🔷️ عصب واگ دقیقاً چیست؟
عصب واگ یکی از مسیرهای اصلی ارتباطی بدن است.
اگرچه معمولاً از آن بهصورت مفرد صحبت میکنیم، در واقع دو عصب واگ داریم. این دو عصب از ساقه مغز شروع میشوند، در دو طرف گردن پایین میآیند و وارد قفسه سینه و شکم میشوند؛ در مسیر خود از کنار قلب، ریهها و دستگاه گوارش عبور میکنند.
عصب واگ از بیش از ۲۰۰ هزار رشته عصبی تشکیل شده و مهمترین عصب درگیر در سیستم عصبی پاراسمپاتیک است.
برای یادآوری سریع زیستشناسی:
سیستمهای عصبی سمپاتیک و پاراسمپاتیک بسیاری از فعالیتهای خودکار بدن را تنظیم میکنند.
* سیستم سمپاتیک بدن را برای فعالیت و مقابله با شرایط آماده میکند.
* سیستم پاراسمپاتیک به بازگشت بدن به وضعیت استراحت و بازیابی کمک میکند.
گویِرتز سیستم پاراسمپاتیک را بخش «استراحت، هضم و بازسازی» بدن توصیف میکند.
هر دو سیستم ضروری هستند. هدف این نیست که همیشه آرام بمانیم؛ بلکه باید بتوانیم هنگام نیاز فعال شویم و پس از آن دوباره به آرامش بازگردیم.
🔷️ عصب واگ چه ارتباطی با اضطراب دارد؟
عصب واگ میتواند به کاهش برخی تغییرات جسمی ناشی از اضطراب کمک کند.
این عصب بهعنوان مسیر اصلی سیستم پاراسمپاتیک، در تنظیم ضربان قلب، تنفس و گوارش نقش دارد و به بازگشت بدن به وضعیت استراحت پس از واکنش استرس کمک میکند.
در شرایط استرس، به گفته گِویرتز، فعالیت سیستم سمپاتیک معمولاً افزایش مییابد و فعالیت پاراسمپاتیک بهطور موقت کاهش پیدا میکند. این پدیده گاهی «کاهش فعالیت واگ» یا Vagal withdrawal نامیده میشود.
این تغییر به بدن کمک میکند برای پاسخ به شرایط آماده شود. پس از پایان شرایط استرسزا، تعادل باید دوباره به سمت استراحت و بازیابی حرکت کند.
یکی از جلوههای این فرآیند را میتوان در هر بار تنفس مشاهده کرد:
* ضربان قلب هنگام دم کمی افزایش مییابد.
* هنگام بازدم کمی کاهش پیدا میکند.
عصب واگ در تنظیم این الگو نقش دارد.
این تفاوتهای ضربان قلب از یک ضربان به ضربان دیگر، بخشی از پدیدهای به نام تغییرپذیری ضربان قلب (HRV) هستند.
یک متاآنالیز در سال ۲۰۲۲ که در مجله Psychiatry and Clinical Neurosciences منتشر شد، نشان داد افراد مبتلا به اختلالات اضطرابی معمولاً در حالت استراحت فعالیت پاراسمپاتیک کمتری دارند.
به عبارت دیگر، ممکن است بخش سیستم عصبی که به آرام شدن بدن کمک میکند، در افراد مبتلا به اضطراب فعالیت کمتری داشته باشد.
البته این موضوع لزوماً به معنای عملکرد نامناسب خود عصب واگ نیست.
🔷️چرا عصب واگ همیشه آنطور که انتظار داریم عمل نمیکند؟
در بیشتر مواقع، عصب واگ بهخوبی وظیفه خود را انجام میدهد.
عصب واگ مانند عضلهای نیست که در صورت ورزش نکردن ضعیف شود و معمولاً نیازی به «ریست کردن» آن نداریم.
به گفته گِویرتز، مشکل ممکن است زمانی ایجاد شود که زندگی برای مدت طولانی استرسزا باشد و سیستم عصبی مدت زیادی در وضعیت کاهش فعالیت واگ باقی بماند.
او سیستم عصبی را به یک ترموستات تشبیه میکند.
موضوع اصلی این نیست که عصب را قویتر کنیم، بلکه مهم این است که سیستم عصبی تا چه اندازه میتواند بهراحتی و متناسب با تغییر شرایط، از یک وضعیت به وضعیت دیگر منتقل شود.
🔷️ چگونه میتوان بر عملکرد عصب واگ تأثیر گذاشت؟
روشهایی که در خانه انجام میدهیم، عصب واگ را مستقیماً به همان شیوهای که درمانهای پزشکی انجام میدهند تحریک نمیکنند.
دکتر آستل، که در زمینه تحریک عصب واگ پژوهش میکند، میگوید بهتر است این تکنیکها را رفتارهایی بدانیم که بر عملکرد عصب واگ تأثیر میگذارند.
این تأثیر میتواند از چند مسیر ایجاد شود.
در ادامه ۳ روش معرفی میشود.
🔷️۱. تنفس خود را آهسته کنید
دکتر آستل میگوید:
«یکی از تکنیکهایی که شواهد علمی بسیار قوی و قانعکنندهای درباره آن وجود دارد، تنفس آهسته است.»
یک مرور سیستماتیک و متاآنالیز در سال ۲۰۲۲ که در مجله Neuroscience & Biobehavioral Reviews منتشر شد، بیش از ۲۰۰ مطالعه را بررسی کرد.
نتایج نشان داد تنفس آهسته شاخصهای فعالیت پاراسمپاتیک را افزایش میدهد؛ هم هنگام انجام تمرین و هم پس از آن.
این اثر در مطالعاتی که افراد بهطور منظم تنفس آهسته را تمرین کرده بودند نیز مشاهده شد.
گِویرتز معمولاً توصیه میکند سرعت تنفس را به حدود ۴ تا ۷ تنفس در دقیقه کاهش دهید.
این میزان به معنای یک چرخه کامل دم و بازدم در حدود ۹ تا ۱۵ ثانیه است.
نکته مهم این است که نفس خود را حبس نکنید؛ فقط آهستهتر و پیوستهتر نفس بکشید.
او تأکید میکند:
«تنفس باید بدون تلاش و فشار انجام شود.»
دکتر آستل معتقد است بازدم ممکن است اهمیت ویژهای داشته باشد.
برای انجام این تمرین:
* در وضعیت راحت بنشینید.
* بهتدریج تنفس خود را آهسته کنید.
* اجازه دهید بازدم کمی طولانیتر از دم باشد.
* نفسهای بسیار عمیق و اجباری نکشید.
اگر احساس سبکی سر یا سرگیجه کردید، به تنفس طبیعی خود بازگردید.
🔷️ ۲. روش «آه کشیدن چرخهای» را امتحان کنید
در این روش، الگوی مشخصی برای تنفس وجود دارد:
1\. بهآرامی از طریق بینی دم بگیرید.
2\. یک دم کوتاه و کوچک دیگر انجام دهید تا ریهها کمی بیشتر پر شوند.
3\. سپس بهآرامی و بهطور کامل از طریق دهان بازدم کنید.
نیازی نیست تعداد ثانیههای مشخصی را برای این کار رعایت کنید. نکته اصلی، دو دم متوالی و سپس یک بازدم طولانی است.
در مطالعهای که در سال ۲۰۲۳ در مجله Cell Reports Medicine منتشر شد، بزرگسالان به مدت حدود یک ماه، روزانه پنج دقیقه یکی از تمرینهای تنفسی یا مراقبه ذهنآگاهی را انجام دادند.
تمام گروهها کاهش اضطراب را گزارش کردند؛ اما تمرینهای تنفسی بهبود بیشتری در خلق مثبت ایجاد کردند.
در میان این تمرینها، روش آه کشیدن چرخهای بیشترین کاهش در تعداد تنفس را به همراه داشت.
🔷️ ۳. صورت خود را خنک کنید
قرار گرفتن صورت در معرض سرما میتواند فعالیت واگ را افزایش دهد، اما اثرات آن پیچیدهتر از این است که بگوییم «سرما مساوی آرامش است».
دکتر آستل به رفلکس شیرجه (Diving reflex) اشاره میکند.
این واکنش زمانی آغاز میشود که صورت در معرض سرما قرار میگیرد و در نهایت میتواند به کاهش ضربان قلب کمک کند.
یک مرور سیستماتیک و متاآنالیز در سال ۲۰۲۳ که در مجله Psychophysiology منتشر شد، افزایش فعالیت واگ قلبی را هنگام خنک کردن صورت و غوطهوری در آب نشان داد.
با این حال، مطالعات موجود کوچک بودند و کیفیت شواهد محدود بود.
نکته مهم این است که دکتر آستل هشدار میدهد دمای بسیار سرد در ابتدا سیستم عصبی سمپاتیک را فعال میکند.
بنابراین ممکن است ضربان قلب و فشار خون ابتدا افزایش یابند، پیش از آنکه رفلکس شیرجه اثر کاهنده خود را اعمال کند.
به عبارت دیگر، حمام یخ لزوماً سیستم «استراحت و هضم» را بهطور ساده فعال نمیکند.
اگر آب خنک برای شما آرامشبخش است، بهتر است ابتدا با پاشیدن مقدار کمی آب خنک به صورت یا خنک کردن کوتاهمدت صورت شروع کنید.
ممکن است توصیههایی درباره قرار دادن کمپرس سرد روی مرکز قفسه سینه نیز دیده باشید.
اما پژوهشهای بسیار کمتری درباره این روش وجود دارد.
در یک مطالعه کوچک در سال ۲۰۲۵، قرار دادن کمپرس سرد روی قفسه سینه به مدت ۲۰ دقیقه، ضربان قلب شرکتکنندگان را کاهش داد و برخی شاخصهای HRV را تغییر داد.
اما فشار خون نیز افزایش یافت و مطالعه ثابت نکرد که تحریک عصب واگ علت این تغییرات بوده است.
در حال حاضر، ارتباط میان خنک کردن صورت و رفلکس شیرجه بسیار بهتر از این روشها شناخته شده است.
🔷️ این تکنیکها با چه سرعتی میتوانند شما را آرام کنند؟
گِویرتز میگوید:
«این روشها برای بیشتر افراد خیلی سریع اثر میکنند.»
او در تجربه بالینی خود مشاهده کرده است که افرادی که تنفس آهسته را تمرین کردهاند، میتوانند پس از تنها چند تنفس، تغییرات قابلتوجهی در الگوی ضربان قلب خود ایجاد کنند.
با سرعت تنفسی ۴ تا ۷ تنفس در دقیقه، این تغییرات فیزیولوژیک ممکن است در حدود یک دقیقه آغاز شوند.
البته اینکه فرد چه زمانی احساس آرامش کند، متفاوت است.
یک مطالعه آزمایشی کوچک در سال ۲۰۲۶ نشان داد که حتی یک دقیقه تمرین نیز ممکن است کافی باشد تا احساس اضطراب کاهش پیدا کند.
در این مطالعه، ۴۷ دانشجو در موقعیتهای واقعی استرس حاد، از آه کشیدن چرخهای، تنفس جعبهای یا عدم انجام تمرین استفاده کردند.
پنج دقیقه بعد، افرادی که تمرینهای تنفسی انجام داده بودند، کاهش بیشتری در اضطراب نسبت به گروه کنترل گزارش کردند.
🔷️ آیا تحریک عصب واگ میتواند اضطراب و استرس کلی را کاهش دهد؟
تمرین منظم ممکن است به مرور زمان، بازگشت بدن به آرامش را آسانتر کند؛ بهویژه در مورد تنفس آهسته.
گِویرتز در کار بالینی خود از بیماران میخواهد روزانه حدود ۱۰ دقیقه تمرین کنند تا این تکنیک پیش از مواجهه با شرایط استرسزا برایشان آشنا شود.
مطالعه سال ۲۰۲۳ در مجله Cell Reports Medicine نیز نکته جالبی را نشان داد.
افراد شرکتکننده، آه کشیدن چرخهای را حدود یک ماه و روزانه پنج دقیقه تمرین کردند.
پژوهشگران قبل و بعد از هر جلسه، خلقوخو را اندازهگیری کردند.
هرچه افراد منظمتر تمرین میکردند، بهطور معمول افزایش خلق مثبت پس از هر جلسه بیشتر میشد.
بنابراین، شاید بهتر باشد بهجای تصور «تقویت» یا «تنظیم مجدد» عصب واگ، به تمرین روشهایی فکر کنیم که به سیستم عصبی کمک میکنند دوباره به سمت آرامش حرکت کند.
### چه زمانی اضطراب فراتر از یک تمرین تنفسی است؟
این تکنیکها میتوانند هنگامی مفید باشند که اضطراب باعث شده بدن شما در وضعیت برانگیختگی شدید قرار گیرد.
اما نمیتوانند تمام علتهای اضطراب را برطرف کنند.
اگر:
* بیشتر اوقات مضطرب هستید؛
* حملات پانیک دارید؛
* اضطراب باعث اختلال خواب شده است؛
* یا به دلیل اضطراب، از بخشهایی از زندگی خود اجتناب میکنید؛
بهتر است این موضوع را با پزشک یا متخصص سلامت روان مطرح کنید.
گاهی مشکل واقعی، خودِ مشکل است!
تنفس آهسته ممکن است قبل از یک گفتوگوی دشوار به شما کمک کند آرامتر شوید، اما نمیتواند آن گفتوگو را حذف کند.
با این حال، میتواند کمک کند بدون اینکه بدن شما احساس کند در وضعیت اضطراری قرار گرفته است، وارد آن گفتوگو شوید.
این دقیقاً همان چیزی است که برای من اهمیت دارد.هدفم این نیست که با تنفس کردن از مشکلات زندگی فرار کنم.
اما دانستن اینکه میتوانم با یک عمل ساده مانند تنفس، شدت اضطراب را زمانی که شروع به غلبه بر من میکند،
کاهش دهم، بسیار ارزشمند است