
همه ما در این کار میدانیم که برنامه زمانبندی پروژه، در بهترین حالت، یک حدسِ خوشبینانه است. نه بیشتر. هر بار که نرم افزارهای کنترل پروژه را باز میکنیم، در دلمان میدانیم که واقعیتِ کارگاه قرار نیست به این حرفها گوش بدهد. ولی خب، باید آن را ترسیم کنیم. چون کارفرما میخواهد، چون «مدیریت» انتظار دارد، چون بالاخره باید یک چیزی روی دیوار اتاقِ جلسات باشد که نشان بدهد ما داریم کنترل میکنیم. این اولین دروغِ بزرگ است. ما برنامه را برای اجرا تهیه نمی کنیم، ما برنامه را برای «نمایش» آماده می کنیم. بعد هم تعجب میکنیم که چرا پروژه از برنامه عقب است. خب، معلوم است که عقب است! اصلاً مگر میشود برنامهای که با تخیلِ قبل از جلسه تهیه شده، با واقعیتِ صبحِ کارگاه بخواند؟
واقعیتِ پروژه، در اکسلهایِ شیکِ گزارش ماهانه نیست. در آن لحظهای است که کامیونِ میلگرد سرِ وقت نرسیده، چون واحدِ مالی هنوز پول را واریز نکرده. آن لحظه، هیچ فرمولی توی برنامه زمانبندی برایش نداریم. یا آن وقتی که کارفرما میگوید «ببخشید، این دیوار را کلاً بردارید و جایش را عوض کنید»، و ما تویِ رودربایستی، تویِ جوِ «باید با کارفرما راه بیاییم»، میگوییم «چشم» و هیچکداممان جرئت نمیکنیم بگوییم این یعنی دو هفته تأخیر. بعد همه در لایحه تأخیرات، شروع میکنیم به نوشتن های بیهوده درباره شرایط جوی یا قصورِ پیمانکارِ جزء، تا فقط بگوییم تأخیر تقصیرِ ما نبوده. همهمان هم میدانیم که داریم دروغ میگوییم.
اینجاست که فرهنگِ «پنهانکاریِ محترمانه» شکل میگیرد. درِ اتاق جلسات که بسته میشود، مدیرِ پروژه میداند که کار خوابیده. میداند که زنجیره تأمین پاره شده. میداند که نقدینگی صفر است. ولی وقتی از او میپرسند «وضعیت چطور است؟»، میگوید «یک مقدار جزئی عقب هستیم که با افزایشِ شیفت جبران میکنیم». این «جبران با افزایشِ شیفت» بزرگترین جوکِ تاریخِ مهندسیِ پروژه در ایران است. شیفتی اضافه نمیشود. خستگیِ بچهها هم که به کنار. فقط صورتِ مسئله را پاک میکنیم. تا وقتی هم که دروغِ قشنگ بگوییم، پروژه نمیفهمد که مریض است. و وقتی هم که بفهمد، دیگر خیلی دیر شده. آن موقع دیگر تأخیر نیست، بحران است.
مثلاً یادم هست یک بار در پروژهای بودیم که همه چیز خوب پیش میرفت. برنامه هم خیلی دقیق بود. ولی یک قطعه کوچکِ وارداتی گیر کرد. نه بهخاطرِ تحریم، بهخاطرِ یک امضا در گمرک. دو هفته شد یک ماه. یک ماه شد سه ماه. هیچ کس در گزارشهایِ ماهانه چیزی ننوشت. همه مینوشتند «در حال پیگیری». پروژه خوابیده بود. پیمانکار هم جرئت نداشت بزند روی میز و بگوید «آقا، من تا این قطعه نیاید، نمیتوانم کار کنم، این هزینه سربارِ من است». نتیجه این شد که همه برایِ هیچچیز دویدند. پروژه عقب افتاد، دعوا بالا گرفت، و در نهایت هم آن قطعه با تاخیر بسیار زیاد آمد و همه چیز با عجله و کیفیتِ پایین تمام شد. تأخیرِ پروژه تقصیرِ گمرک نبود، تقصیرِ ما بود که دروغ گفتیم که «اوضاع تحت کنترل است».
یا این داستانِ قدیمیِ «کارفرما، کار را تغییر میدهد». مثلا در میانه پروژه یادش میافتد که ای وای! طرحِ معماریاش اصلاً آن چیزی نیست که میخواسته. این «اصلاً» یعنیِ دوبارهکاری. دوبارهکاری یعنی شکستنِ کمرِ برنامه. ولی ما در پروژههای سرجمعِ Lump Sum، اینقدر درگیرِ گرفتنِ پولِ مرحلههایِ قبلی هستیم که جرئت نمیکنیم سرِ «تغییرِ دستور کار» بایستیم. قبول میکنیم. بعد مجبوریم جوری در برنامه زمانبندیِ صوریمان دست ببریم که انگار نه انگار تغییری رخ داده. اینطور میشود که برنامه زمانبندی، تبدیل میشود به یک کاغذِ پاره که هیچکس به آن نگاه نمیکند. کنترل پروژه میشود «تایپیستِ گزارشهای دروغی».
من فکر میکنم ما عاشقِ «بازی کردن» هستیم. بازیِ مقصرسازی. کارفرما پیمانکار را مقصر میداند، پیمانکار مشاور را، مشاور پیمانکارِ جزء را. در تمامِ این مدت، هیچکس نمیگوید «بیا بنشینیم واقعیت را رویِ دایره بریزیم». شاید چون اگر واقعیت را بریزیم روی دایره، میبینیم که همهمان مقصریم. مقصریم که نقدینگی را مدیریت نکردیم. مقصریم که تغییرات را ساده گرفتیم. مقصریم که برایِ آرام کردنِ همدیگر، وعدههایِ سرِ خرمن دادیم. تاخیر، خروجیِ مستقیمِ همینِ «عدمِ صداقت» است.
اگر روزی برسد که مدیرِ پروژه در جلسه بگوید «ببینید، پول نیست، خرید هم خوابیده، کارگر هم رفته، من هم هیچ برنامهای برای جبران ندارم تا وقتی که وضعِ نقدینگی عوض نشود»، شاید در همان لحظه بدترین آدمِ دنیا شناخته شود. شاید به او بگویند «تو مدیر نیستی». ولی همان لحظه، تنها لحظهای است که شاید بشود پروژه را از نابودیِ کامل نجات داد. اما افسوس که ما ترجیح میدهیم تا آخرین روز، «قشنگ» حرف بزنیم و با یک برنامه زمانبندیِ دروغین، خودمان را گول بزنیم.
تاخیر پروژه، زخمی است که از اولِ کار رویِ دستِمان بوده و ما فقط با گزارشهایِ رنگی، رویش را پوشاندهایم. در نهایت هم میبینیم که عمقِ زخم خیلی بیشتر از این حرفهاست. مشکلِ ما تکنیکِ P6 یا MSP نیست. مشکلِ ما این است که در این بازی، هیچکس نمیخواهد «بازنده» باشد. و وقتی همه میخواهند برنده باشند، پروژه تنها کسی است که واقعاً میبازد. این تمامِ حقیقتِ تاخیر در پروژههایی است که من دیدهام. بقیه حرفها، بازی با کلمات است.
ارادتمند شما
بهادری