حتما شما هم تا به حال با زیرنویس‌هایی مواجه شدید که در آنها اسامی آهنگ‌های بیگانه با نمونه‌های ایرانی جایگزین شده‌اند و مثلا مترجم به جای استفاده از گروه «بیتلز» از نام گروه «آریان» و ... استفاده کرده. اگر دوست دارید بدانید استفاده از نام‌های بومی به‌عنوان معادلی برای اسامی خاص بیگانه درست یا نه، پیشنهاد می‌کنم تا انتها با من همراه باشید.
دوست دارم ابتدا کار را با تعریفی کلی از دو اصطلاح «ترجمه پنهان» و «ترجمه آشکار» شروع کنم.
احتمال می‌دهم شما هم تا به حال عبارت‌هایی نظیر «بومی‌سازی در ترجمه» یا امثال این مباحث را شنیده باشید؛ اما عمدتاً با مفهومی اشتباه به کار گرفته می‌شوند.
تا به امروز افراد زیادی در مورد این دو نوع سیاست ترجمه‌ای صحبت کرده‌اند؛ مثلا شلایرماخر از آنها با عنوان «ترجمه بیگانه‌ساز» و «ترجمه طبیعی‌ساز» یاد کرده است و جولیان هاوس (Julian House) آنها را ترجمه نهان و ترجمه آشکار نامیده است. ونوتی هم در مبحث مشابه، این دو نوع ترجمه را به‌صورت «ترجمه بیگانه‌ساز» و «ترجمه بومی‌ساز» نامیده است. در هر یک از این نظریه‌ها به بعدهای ویژه‌ای از ترجمه اشاره شده است که در ادامه به مدل ارائه‌شده توسط هاوس اشاره می‌کنم. یادتان نرود که ترجمه بیگانه‌ساز یا ترجمه طبیعی‌ساز در سطح جمله و عبارت و کلمه استفاده نمی‌شود و باید در سطح یک محصول ترجمه مورد بررسی قرار گیرد؛ یعنی نمی‌توان در یک محصول، بخشی را بومی‌سازی کرد و بخش‌های دیگر را نه. شاید بپرسید چرا؟ من یک سؤال از شما می‌پرسم، آیا منطقی است که یک دختر به نام «آلیس» که در زبان مبدأ در حال خوردن تاکو است، در زبان مقصد قرمه‌سبزی بخورد؟
اگر بخواهم ساده این بحث را توصیف کنم، باید بگویم که ترجمه نهان، ترجمه‌ای است که شأن یک متن مبدأ را در زبان مقصد دارد؛ به عبارت دیگر، ترجمه نهان ترجمه‌ای است که نتوان آن شکل و شمایل آن فهمید که با یک ترجمه سر و کار داریم.
مثلاً فرض کنید در گوگل به‌دنبال آموزش نصب یک برنامه خاص هستید؛ نویسنده متن با استفاده از یک منبع خارجی، آموزشی برای ما آماده کرده است. در این ترجمه نویسنده به فراخور نیاز، از مثال‌هایی خودمان استفاده کرده است؛ مثلا به جای استفاده از اسامی انگلیسیِ «جان»، «کوین» و «الکس»، اسم‌های «علی»، «محمد» و «رضا» را جایگزین کرده است.
در چنین ترجمه‌ای، هیچ آسیبی به قصد نویسنده، کارکرد متن و جنبه‌های مختلفی که نیاز یک کاربر است نرسیده است. متن مبدأ برای آموزش یک برنامه خاص ایجاد شده است و متن مقصد هم دقیقاً کارکردی مشابه دارد.
حالا فرض کنید یک متن دارای کارکردی خاص در یک زبان و فرهنگ مبدأ باشد؛ در مثال قبلی، نصب یک برنامه خاص مختص یک فرهنگ خاص نیست و هر فردی که نیاز به نصب چنین برنامه‌ای داشته باشد، می‌تواند فارق از تمام ویژگی‌های فرهنگی و زبانیش از آن استفاده کند.
تصور کنید با یک سخنرانی هیتلر طرف هستید! متن مبدأ آنچنان با فرهنگ یک جامعه در هم آمیخته که نمی‌توان آن را به گونه‌ای برگرداند که ارزش‌هایش را حفظ کند. در چنین وضعیتی، متن مخاطبی بسیار خاص دارد، مختص یک برهه زمانی خاص است و مخاطبان آن با مخاطبان فعلی به‌شدت تفاوت دارند؛ همه این مسائل سبب می‌شود که تأثیر مبدأ با تأثیری که نسخه ترجمه‌شده آن روی خواننده مقصد می‌گذارد زمان تا آسمان هفتم تفاوت داشته باشد.
حالا که تفاوت میان ترجمه آشکار و نهان را فهمیدیم، بهتر است به سراغ سؤالی اصلی خود برویم.
در مطالب قبلی خودم گفته بودم که مترجم، فارق از نوع محصولی که ارائه می‌کند، پیش از آغاز ترجمه باید این سؤال را از خودش بپرسد که «چرا این متن را ترجمه می‌کنم؟». جواب این سؤال می‌تواند تأثیری بسزا در محصول ارائه‌شده او داشته باشد.
هدف ترجمه در ترجمه فیلم و سریال پررنگ‌تر است؛ چرا که مخاطبان این حوزه عموماً از هر رده سنی و هر فرهنگ و هر قشری هستند؛ پس اینکه مترجم سیاستی صحیح را انتخاب کند، بسیار بسیار مهم است.
از سوی دیگر، در یک فیلم با بیشمار مسائل فرهنگی طرفیم. از شوخی‌ها گرفته تا جملات انگیزشی، غذاها و تک‌تک عناصری که مخص یک منطقه جغرافیایی هستند، باید به زبان مقصد ترجمه شوند؛ اما چگونه؟
کاترینا رایس یک فرمول ساده برای این کار ارائه می‌کند: کارکرد متن مبدأ در متن مقصد چگونه است؟ پاسخ به این سؤال نیمی از کار است!
فرض کنید شما در حال ترجمه یک فیلمی هستید که برای بزرگسالان ساخته شده است، اما مخاطب شما کودکان؛ مخاطب شما روی کارکرد متن تأثیرگذار خواهد بود. شما دیگر نمی‌توانید هر چه که به نظرتان قشنگ می‌آید را روی متن مقصد پیاده کنید و در نهایت باد به غبغب خود بیندازید و سنگ وفاداری به سینه‌تان بزنید!
در این مورد شما موظف هستید تا کارکرد متن مبدأ را تغییر دهید یا کارکردی به آن بیفزایید تا با نیازهای جامعه هدف‌تان تطابق پیدا کند. صد البته این یک مثال فرضی است تا شما دقیقاً بفهمید داستان از چه قرار است. پس شما در این نمونه باید از ترجمه آشکار استفاده کنید. قطعاً اگر هم کسی به شما خرده گرفت که اینجا شخصیت فلان چیز را نمی‌گوید، آنچنان به او نگاه کنید که انگار به مقدساتتان توهین کرده است! رایس از این موضوع با عنوان «نسخه آشکار» نام می‌برد.
در انتها فراموش نکنید: اینکه چه زمان از ترجمه آشکار و چه زمان از ترجمه نهان استفاده کنید، می‌تواند تأثیری بی‌نهایت مهم در کیفیت کار نهایی شما داشته باشد.
