
❓ما چهجور کارفرمایی هستیم؟ آدمها چه تجربهای از کار کردن با ما دارن؟ چقدر از کار کردن اینجا راضیان و اصلاً دوست دارن به همکاری با ما ادامه بدن؟ اینها سؤالهاییه که بارها در جلسات مصاحبه با مدیران از من پرسیده شده. اما واقعاً چطور میتونیم بهشون جواب بدیم؟ آیا برداشت شخصی ما از حالوهوای سازمان کافیه؟ آیا میتونیم به تجربه چند نفر یا بازخوردهایی که به گوشمون رسیده اکتفا کنیم؟
برای جواب دادن به این سؤالها، معمولاً سراغ نظرسنجی کارکنان میریم. توی منابع انسانی هم کلی مدل و پرسشنامه مختلف داریم؛ پرسشنامه Engagement، رضایت کارکنان، تجربه کارکنان، مدل گالوپ و خیلی مدلهای دیگه. من هم توی سازمانهای مختلف از این مدلها استفاده کردم. پرسشنامه فرستادیم، از آدمها نظرسنجی کردیم، داده جمع کردیم و در نهایت چندتا عدد و نمودار به دست آوردیم که مثلاً نشون میداد وضعیت Engagement یا رضایت کارکنان چطوره.
اما مسئلهای که همیشه باهاش داشتم این بود که خب، حالا با این عددها باید چه کار کنیم؟ مثلاً اگر Engagement سازمان ۷۰٪ باشه، این عدد دقیقاً چه چیزی به ما میگه؟ چه عواملی باعث شده به این عدد برسیم و برای بهتر کردنش باید کجا دست ببریم؟
برداشت من از تجربه این چند سال این بود که خیلی وقتها این پرسشنامهها بیشتر به جمعآوری داده ختم میشن تا ایجاد تغییر. برای همین کمکم به این نتیجه رسیدم که شاید بهتر باشه به جای شروع کردن از یک مدل یا پرسشنامه آماده، اول مشخص کنیم دقیقاً چه چیزی رو میخوایم بسنجیم، چه عواملی روی اون اثر میذارن و چطور میتونیم از نتایجش برای تصمیمگیری استفاده کنیم.
💡 در ادامه میخوام از مسیری بگم که با ترکیب چند چارچوب نظری و تجربههایی که در سازمانهای مختلف داشتم، بهش رسیدم؛ یک رویکرد کاربردی برای سنجش تجربه کاری کارکنان، شناخت عوامل مؤثر بر اون و تبدیل نتایج به اقدام.
تجربه کاری آدمها فقط محدود به زمانی نیست که مشغول انجام وظایف روزمرهشون هستن. از اولین برخوردشون با برند کارفرمایی شروع میشه، در فرآیند جذب و مصاحبه شکل میگیره، با آنبوردینگ ادامه پیدا میکنه، در طول همکاری تحت تأثیر اتفاقات مختلف قرار میگیره و حتی تا زمان خروج از سازمان هم ادامه داره.
برای شناخت این تجربه، روشهای مختلفی داریم؛ از گفتوگوهای یکبهیک و گروههای کانونی گرفته تا پرسشنامهها، مصاحبه خروج و کمیته کارکنان. این روشها در کنار هم چیزی رو شکل میدن که بهش Employee Listening یا شنیدن صدای کارکنان میگیم.
پرسشنامه فقط یکی از ابزارهای این سیستمه و خودش هم میتونه انواع مختلفی داشته باشه:
تجربه جذب: کارجوها چه تجربهای از فرآیند مصاحبه و استخدام داشتن؟
تجربه آنبوردینگ: همکارهای جدید چقدر تونستن با نقش، تیم و سازمان هماهنگ بشن؟
تجربه همکاری: کارکنان فعلی چه تجربهای از کار کردن در سازمان دارن؟
تجربه خروج: افرادی که سازمان رو ترک میکنن چه بازخوردهایی دارن؟

پرسشنامه یک مزیت مهم داره: میتونه از تعداد زیادی آدم، داده ساختاریافته و قابل مقایسه جمع کنه. ولی یک محدودیت بزرگ هم داره:خیلی وقتها به ما میگه «چه اتفاقی افتاده»، ولی الزاماً نمیگه «چرا اتفاق افتاده». برای جواب دادن به این سؤالها باید از عدد خارج بشیم و با آدمها حرف بزنیم.
تا اینجا درباره کل مسیر تجربه کارکنان و روشهای مختلف سنجش اون صحبت کردیم. طبیعتاً برای هر کدوم از این مراحل میشه پرسشنامههای متفاوتی طراحی کرد، اما در ادامه این مقاله میخوام مشخصاً روی پرسشنامه سنجش تجربه همکاری کارکنان فعلی تمرکز کنم؛ پرسشنامهای که کمک میکنه بفهمیم آدمها در طول همکاری چه تجربهای از کار کردن در سازمان دارن.
برای طراحی چنین پرسشنامهای، به نظرم قبل از نوشتن سؤالها باید به دو موضوع فکر کنیم:
۱. چه عواملی تجربه کاری آدمها رو میسازن؟
۲. خروجی این تجربه رو در چه چیزهایی میخوایم ببینیم؟
با بررسی مدلهای مختلف سنجش تجربه کارکنان، یکی از تفکیکهایی که برای من کاربردی بود، جدا کردن عوامل تجربه (Experience Drivers) از نتایج تجربه (Experience Outcomes) بود.
عوامل تجربه چیزهایی هستن که کیفیت تجربه روزمره آدمها رو تحت تأثیر قرار میدن و سازمان میتونه برای بهتر کردنشون اقدام کنه. نتایج تجربه هم برداشتها و نمودهای رفتاری کارکنان هستن.
برای دستهبندی عوامل تجربه، من از چهار لایه استفاده میکنم:
💼 ۱. تجربه شغل (Job)
تجربهای که فرد از خودِ کاری که انجام میده داره؛ اینکه چقدر کارش رو میشناسه، براش معناداره و شرایط لازم برای انجام خوب اون رو داره.
👤 ۲. تجربه مدیر (Manager)
تجربهای که فرد از تعامل با مدیر مستقیمش داره؛ اینکه چقدر ازش حمایت میگیره، بازخورد دریافت میکنه و در مسیر رشدش همراهی میشه.
🤝 ۳. تجربه تیم (Team)
تجربهای که فرد از کار کردن کنار همتیمیهاش داره؛ از کیفیت همکاری و روابط بین اعضا گرفته تا حس تعلق و مسئولیتپذیری مشترک.
🏢 ۴. تجربه سازمان (Organization)
تجربهای که فرد از سازمان بهعنوان یک کل داره؛ از اعتماد به تصمیمها و شناخت مسیر شرکت گرفته تا فرهنگ، فرآیندها و محیط کار.

تا اینجا فهمیدیم چه عواملی تجربه کاری رو میسازن. اما سؤال بعدی اینه که اصلاً از یک تجربه کاری خوب دنبال چه نتیجهای هستیم؟
برای این بخش، مدلی که به نظرم کاربردیه Say – Stay – Strive از شرکت AON هست که سه بُعد رو بررسی میکنه:
Say 🗣️: توصیه کردن سازمان
آیا افراد درباره سازمان مثبت صحبت میکنن و کار کردن در اون رو به دیگران پیشنهاد میدن؟
Stay 🏠: تمایل به ماندگاری
آیا افراد تمایل دارن به همکاری با سازمان ادامه بدن یا ترجیح میدن جای دیگهای کار کنن؟
Strive 🚀: تلاش و مشارکت بیشتر
آیا افراد انگیزه دارن برای موفقیت تیم و سازمان، فراتر از حداقل وظایفشون تلاش کنن؟
پایین بودن Say میتونه نشونهای برای بررسی برند کارفرمایی باشه، Stay پایین میتونه هشداری درباره ریسک خروج افراد بده و Strive پایین ممکنه از کاهش انگیزه و مشارکت خبر بده.
مزیت این تفکیک اینه که فقط نمیفهمیم خروجی تجربه کاری آدمها چطوره، بلکه میتونیم بررسی کنیم کدوم عوامل با این خروجیها ارتباط بیشتری دارن. مثلاً اگر Stay در یک تیم پایینه، میتونیم بررسی کنیم آیا این موضوع با تجربه مدیر، فرصت رشد، شرایط شغل یا عوامل دیگه ارتباطی داره یا نه.
البته دادههای پرسشنامه بهتنهایی رابطه علت و معلولی رو ثابت نمیکنن. بیشتر کمک میکنن فرضیه بسازیم و بعد با گفتوگوهای عمیقتر اون فرضیهها رو بررسی کنیم.

بعد از مشخص شدن مدل، نوبت طراحی سؤالهاست. چند قاعدهای که من در این مسیر بهشون رسیدم:
۱. سؤالها رفتاری و مشخص باشن.
به جای اینکه بپرسیم «از مدیرت رضایت داری؟»، بهتره بپرسیم «مدیرم درباره عملکردم بهم بازخورد مفید میده.» اینطوری هم پاسخ دقیقتری میگیریم و هم میفهمیم روی چه رفتاری باید کار کنیم.
۲. قابلیت اقدام داشته باشن.
قبل از اضافه کردن هر سؤال از خودمون بپرسیم اگر نمره این سؤال پایین باشه، آیا میتونیم برای بهتر کردنش کاری انجام بدیم؟
۳. متناسب با سازمان باشن.
مدلهای آماده نقطه شروع خوبی هستن، اما لزوماً همه سؤالهاشون برای سازمان ما مناسب نیست. بهتره سؤالها با فرآیندها، فرهنگ و مسائل واقعی سازمان همخوانی داشته باشن.
۴. کوتاه و مختصر باشن.
به نظرم بهتره پرسشنامه بیشتر از حدود ۳۰ سؤال نداشته باشه و تکمیلش کمتر از ۱۰ دقیقه طول بکشه.
۵. سؤال تشریحی هم داشته باشیم.
هیچ پرسشنامهای نمیتونه همه ابعاد تجربه آدمها رو پوشش بده. برای همین بهتره چند سؤال باز هم داشته باشیم تا افراد بتونن موضوعاتی رو مطرح کنن که در سؤالهای ما دیده نشده.
۶. محرمانگی رو جدی بگیریم.
افراد باید مطمئن باشن که میتونن بدون نگرانی بازخورد بدن. بینام بودن پرسشنامه، رعایت حداقل تعداد پاسخ برای گزارش تیمی و جلوگیری از شناسایی افراد اهمیت زیادی داره.
۷. دورههای سنجش رو درست انتخاب کنیم.
فاصله بین نظرسنجیها باید به اندازهای باشه که فرصت تحلیل نتایج، انجام اقدامات بهبود و مشاهده اثر اونها رو داشته باشیم. مثلاً سنجش هر شش ماه یکبار میتونه نقطه شروع مناسبی باشه. مهم اینه که بین پرسیدن، اقدام کردن و دوباره پرسیدن یک ارتباط معنادار وجود داشته باشه؛ نه اینکه صرفاً طبق تقویم، هر چند وقت یکبار پرسشنامه بفرستیم.
به نظرم مهمترین بخش ماجرا بعد از تکمیل پرسشنامه شروع میشه. حالا یکسری عدد و نمودار داریم که نشون میدن وضعیت تجربه کارکنان در بخشهای مختلف چطوره. اما این عددها بهتنهایی بهمون نمیگن دقیقاً چه اتفاقی افتاده یا باید چه کاری انجام بدیم. دادههای پرسشنامه بیشتر از اینکه جواب نهایی باشن، به ما سرنخ میدن و کمک میکنن فرضیه بسازیم.
مثلاً فرض کنید نمره بازخورد مدیر در یک تیم پایینه. آیا مدیر واقعاً بازخورد نمیده؟ آیا بازخوردها کیفیت مناسبی ندارن؟ یا شاید انتظارات اعضای تیم از بازخورد متفاوته؟ برای فهمیدن این موضوع باید یک قدم جلوتر بریم و سراغ روشهای کیفی بریم.
برای بررسی این فرضیهها، چند روش وجود داره:
گروه کانونی (Focus Group): میتونیم گروهی از آدمها رو که در یک موضوع تجربه یا نمرات مشابهی داشتن دور هم جمع کنیم و درباره اون موضوع عمیقتر گفتوگو کنیم. مثلاً با افرادی که به فرصتهای رشد نمره پایینی دادن، درباره موانع رشدشون صحبت کنیم.
گفتوگوهای یکبهیک: میتونیم با افرادی که مایل به گفتوگو هستن جلسه بذاریم و تجربهها و دغدغههاشون رو دقیقتر بشنویم. این روش بهخصوص برای موضوعات حساس یا شخصی کاربردیه.
کمیته کارکنان (Employee Committee): یکی از روشهایی که خودم تجربه خیلی خوبی ازش داشتم، تشکیل کمیتهای از کارکنانه. گروهی از آدمها که به موضوعات منابع انسانی و بهبود تجربه کاری علاقهمندن و داوطلبانه میخوان در بهتر شدن سازمان نقش داشته باشن.
در کمیته کارکنان میتونیم نتایج نظرسنجی رو با رعایت محرمانگی با اعضا به اشتراک بذاریم، درباره یافتهها و فرضیههامون گفتوگو کنیم و ازشون بخوایم برداشتها، تجربهها و پیشنهادهاشون رو مطرح کنن. اعضای کمیته میتونن کمک کنن چیزهایی رو ببینیم که شاید از زاویه منابع انسانی یا مدیریت به چشممون نیومده باشه.
طبق تجربه من، این روش خیلی خوب جواب داده. هم کمک کرده برداشت دقیقتری از مسائل واقعی سازمان پیدا کنیم و دادههای کیفی و کاربردیتری به دست بیاریم، هم باعث شده کارکنان در شناسایی مسائل و پیدا کردن راهحلها مشارکت داشته باشن. البته مهمه که کمیته رو نماینده قطعی نظر همه کارکنان ندونیم و ازش بهعنوان یکی از کانالهای شنیدن صداها استفاده کنیم.
📊 از تحلیل تا گزارش نهایی
بعد از بررسی فرضیهها و شناخت عمیقتر مسائل، نوبت جمعبندی نتایج و تهیه گزارشه. به نظرم بهتره گزارشدهی رو در دو سطح انجام بدیم:
۱. گزارش عمومی سازمان: نتایج کلی، نقاط قوت، مهمترین زمینههای بهبود و اقداماتی که قراره انجام بشه رو با همه کارکنان به اشتراک بذاریم. شفافیت اینجا خیلی مهمه. آدمها باید ببینن بازخوردهایی که دادن شنیده شده و سازمان قراره با اونها چه کار کنه. البته در گزارش عمومی باید مراقب محرمانگی پاسخها هم باشیم.
۲. گزارش اختصاصی تیمها: نتایج هر تیم رو با مدیر و اعضای همون تیم به اشتراک بذاریم و فرصتی برای گفتوگو درباره اونها ایجاد کنیم. مدیر و اعضای تیم میتونن با هم بررسی کنن چه چیزهایی خوب پیش میره، چه مسائلی وجود داره و برای بهبود تجربه کاری چه اقداماتی میشه انجام داد.
🎯 از گزارش تا اقدام و پاسخگویی
در نهایت باید از دل این گفتوگوها یک برنامه اقدام مشخص بیرون بیاد؛ اینکه چه چیزی قراره تغییر کنه، مسئولش کیه و تا چه زمانی باید انجام بشه. اینجا نقش منابع انسانی فقط تهیه گزارش یا پیشنهاد راهکار نیست. منابع انسانی باید پیگیر اجرای اقدامات باشه، به مدیران برای بهبود تجربه تیمهاشون کمک کنه و میزان پیشرفت رو در دورههای بعدی بررسی کنه.
حتی به نظرم کیفیت تجربه کارکنان و میزان بهبود اون باید یکی از معیارهای ارزیابی اثربخشی مدیران باشه. البته نه صرفاً بر اساس نمره خام پرسشنامه، بلکه با در نظر گرفتن شرایط تیم، کیفیت اقداماتی که مدیر انجام داده و تغییراتی که در طول زمان ایجاد شده.
این نگاه کمک میکنه بهبود تجربه کارکنان فقط یک پروژه منابع انسانی نباشه، بلکه به بخشی از مسئولیت مدیریتی در سازمان تبدیل بشه.
چیزی که از تجربه کار با مدلهای مختلف نظرسنجی یاد گرفتم اینه که احتمالاً هیچ پرسشنامه آمادهای وجود نداره که بهتنهایی همه نیازهای یک سازمان رو پوشش بده. مدلهای موجود میتونن کمک زیادی کنن، اما مهمتر از انتخاب مدل اینه که بدونیم دنبال فهمیدن چه چیزی هستیم و قراره با اطلاعاتی که جمع میکنیم چه کار کنیم.
برای من مهمترین تغییر نگاه در این مسیر این بود که به جای اندازهگیری یک عدد کلی مثل Engagement، تلاش کنیم بفهمیم تجربه کاری آدمها از چه چیزهایی ساخته میشه، چه نتایجی داره و چطور میتونیم بهترش کنیم. چون در نهایت هدف از شنیدن صدای کارکنان، فقط جمعآوری بازخورد نیست؛ ایجاد تغییریه که آدمها بتونن در تجربه روزمره کارشون احساسش کنن.
در نهایت، ترجیح میدم سنجش تجربه کارکنان رو یک چرخه مستمر ببینم:

به نظرم ارزش واقعی نظرسنجی دقیقاً همینجاست؛ وقتی آدمها ببینن نظرشون فقط تبدیل به چندتا عدد و نمودار نشده، بلکه واقعاً به تصمیم و تغییر در تجربه کاریشون منجر شده.
برای اینکه این مدل صرفاً در حد توضیحات نظری نمونه، یک نمونه پرسشنامه هم بر اساس همین ساختار آماده کردم که شامل عوامل تجربه، نتایج تجربه و سؤالهای پیشنهادی برای هر بخشه. میتونید این پرسشنامه رو از لینک زیر ببینید و متناسب با شرایط سازمان خودتون تغییرش بدید: