یکی از مفاهیمی که سالهای اخیر توجه روانشناسان را به خود معطوف داشته، نشانه ها، علل و آثار فرسودگی شغلی است. افزایش مطالبات و خواسته های محیطی و کاهش توانایی فرد در پاسخ به آنها موجب تشدید فشارهای روانی و فرسودگی می شود.
آنچه را که نقطه مقابل فرسودگی شغلی میتوانیم مورد اشاره قراردهیم تاب آوری است اگرچه بالا بودن نمره تاب آوری فردی و سازمانی بمعنای مصونیت کامل نیست اما بهرحال تاب آوری بعنوان نقطه مقابل آسیب پذیری و فرسودگی همواره مورد توجه بوده است .
فرسودگی شغلی (Burnout) به خستگی مفرط عاطفی به دنبال سالها درگیری و تعهد نسبت به کار و مردم گفته می شود. به عبارت دیگر فرسودگی شغلی خستگی فیزیکی، هیجانی و روانی به دنبال قرار گرفتن طولانی مدت در موقعیت کار سخت است.
در این حالت قدرت و توانایی افراد کم و انگیزه و تمایل آنها برای انجام کار و فعالیت کاهش پیدا می کند. بر اساس نظر مازلاک فرسودگی شغلی سندرمی است که در پاسخ به فشار روانی مزمن به وجود می آید و شامل سه جزء خستگی یا تحلیل عاطفی، مسخ شخصیت یا از خودبیگانگی و کاهش عملکرد شخصی است و به نظر می رسد بیشتر در میان مشاغل و حرف یاورانه و مددرسان نظیر مشاوران، معلمان، مددکاران اجتماعی، پزشکان، پرستاران و نیروهای پلیس دیده می شود.
در این تعریف خستگی هیجانی احساس زیر فشار قرار گرفتن و از میان رفتن منابع هیجانی در فرد است. مسخ شخصیت، پاسخ منفی و سنگدلانه به اشخاصی است که معمولاً دریافت کنندگان خدمت از سوی فرد هستند و به برداشت منفی فرد از مراجعانش اشاره دارد.
کاهش عملکرد شخصی نیز کم شدن احساس شایستگی در انجام وظایف شخصی است و یک ارزشیابی منفی از خود در رابطه با انجام کار به شمار می رود.
فرسودگی شغلی می تواند مشکلاتی همچون خستگی، بی خوابی، مشکلات خانوادگی، غیبت از کار و عدم رضایت شغلی را به همراه داشته باشد. نشانهای فرسودگی شغلی را می توان در 4 دسته طبقه بندی کرد:
جهت پیشگیری از فرسودگی شغلی لازم است تا کارها و فعالیت های غیرضروری را در حین کار کم کرد.
همچنین تا حد امکان فضای کاری فضایی مطلوب و لذت بخش باشد. از مرخصی های مجاز استفاده نموده و زمان های فراغت با فعالیت های مفرح سپری شود و از اضافه کاری های نابجا پرهیز گردد.
از انجام حجم بالای کاری در مدت زمان کوتاه خودداری شود و مواظب باشید که درگیر اعتیاد به کار نشوید. داشتن برنامه ورزشی منظم نیز می تواند در این زمینه اثرگذار باشد. مراقبه و انجام تکنیک های مدیتیشن و ریلکسیشن نیز مفید است.
مطالعات متعدد رابطه معکوس تاب آوری را با فرسودگی شعلی مورد تاکید قرار داده اند لذا به نظر میرسد از تمامی روشهایی که منجر به ایجاد و توسعه تاب آوری میگردد میتوان در مقابله موفق با فرسودگی های شغلی استفاده کرد.
مدیران نیز با توسعه سلامت سازمان و استفاده از اصول روانشناسی سازمانی میتوان از فرسودگی شغلی و استهلاک منابع انسانی و نیروهای کارآمد تحت تصدی جلوگیری کنند.
افزایش دستمزدها ، کاهش ساعات کار ، عدالت و برابری سازمانی ، برنامه های ورزشی و تورهای تفریحی ، توسعه روابط انسانی و تحکیم روابط در محیط کار ، ورزشهای تفریحی و گروهی ، تورهای گردشگری و گلگشت ازجمله روش های شناخته شده ای هستند که هر مجموعه ای میتواند بنا به مقتضیات و نیازهای خود از آنها استفاده کند .
فاطمه رمضانی ،
مترجم و روانشناس ،مدیر کلینیک سپید