
از سلسله مقالات تهران ۱۴۱۰ | تحلیل و دیدگاه: Hajigol Insights
تهران فقط مجموعهای از بزرگراهها، ساختمانها، ایستگاههای مترو و پروژههای عمرانی نیست.
تهران، پیش از هر چیز، زندگی چند میلیون انسان است؛ انسانهایی که در محلههای متفاوت زندگی میکنند، درآمدهای متفاوت دارند، دسترسی متفاوتی به خدمات دارند و مهمتر از همه، با میزان متفاوتی از «ریسک سلامت» مواجهاند.
پس اگر قرار است درباره تهران ۱۴۱۰ صحبت کنیم، یک سؤال اساسی باید در مرکز تصمیمگیری شهری قرار گیرد:
آیا مدیریت شهری تهران میداند کدام شهروند، در کدام محله، با کدام مشکل سلامت و با چه میزان توان اقتصادی، بیشتر از دیگران به حمایت نیاز دارد؟
اگر پاسخ دقیق و دادهمحور به این سؤال وجود نداشته باشد، بخشی از مدیریت شهری همچنان در حال «واکنش به مسئله» است، نه «پیشبینی و پیشگیری از مسئله».
این سؤال مهمی است.
وقتی از مدیریت شهری صحبت میکنیم، طبیعی است پرسیده شود تخصص یک متخصص مهندسی هسته ای ، پزشکی هستهای، فیزیک بهداشت و فناوری چه ارتباطی با شورای شهر دارد؟
پاسخ من روشن است:
شهر آینده فقط به مدیر عمرانی نیاز ندارد؛ به مدیرانی نیاز دارد که بتوانند میان علم، فناوری، سلامت، داده و سیاستگذاری عمومی ارتباط ایجاد کنند.
تخصص پزشکی هستهای صرفاً کار با دستگاه و تصویر پزشکی نیست.
این حوزه با تصویربرداری، داده، فیزیک، فناوری، ایمنی، تحلیل کمی، کنترل کیفیت و تصمیمگیری مبتنی بر شواهد سروکار دارد.
در سالهای اخیر نیز مسیر پزشکی و سلامت به سمت دادهمحوری، هوش مصنوعی، تصویربرداری کمی و تصمیمگیری دقیقتر حرکت کرده است.
بنابراین، انتقال این نگاه از «بیمارستان» به «شهر» میتواند یک مزیت باشد:
بهجای اینکه فقط بعد از وقوع مشکل بپرسیم چه اتفاقی افتاده، باید بتوانیم با داده بفهمیم مشکل کجا در حال شکلگیری است و منابع را پیش از عمیق شدن بحران به آن نقطه برسانیم.
این همان نقطهای است که تخصص، فناوری و مدیریت شهری به یکدیگر میرسند.
پیشنهاد من برای تهران ۱۴۱۰، ایجاد یک Tehran Urban Health Dashboard یا «داشبورد سلامت شهری تهران» است.
نه یک سایت آماری دیگر.
نه یک سامانه پر از نمودار.
بلکه یک اتاق فرمان دادهمحور برای سلامت شهروندان.
داشبورد باید بتواند، با رعایت کامل محرمانگی و قوانین حفاظت از داده، اطلاعات تجمیعی و غیرشخصی را در سطح محله تحلیل کند.
برای مثال:
وضعیت دسترسی محله به خدمات سلامت
شاخصهای بیماریهای مزمن
سالمندی و جمعیتهای آسیبپذیر
دسترسی به دارو و خدمات درمانی
فشار اقتصادی مرتبط با درمان
آلودگی هوا و عوامل محیطی
فاصله جمعیت از مراکز خدمات سلامت
زمان دسترسی به خدمات اورژانسی
وضعیت سلامت روان و اجتماعی
نیازهای افراد دارای معلولیت
شاخصهای فقر و محرومیت
و روند تغییرات سلامت در محلهها
چنین رویکردی با روند جهانی سلامت دیجیتال همخوان است؛ WHO در پایش سلامت دیجیتال بر مؤلفههایی مانند داده، زیرساخت، قابلیت همکاری سامانهها، خدمات دیجیتال و ملاحظات عدالت و حقوق تأکید دارد.
اگر داشبورد فقط نمودار تولید کند، هیچ.
داده زمانی ارزشمند است که به اقدام تبدیل شود.
فرض کنیم سیستم نشان دهد در یک محدوده تهران:
تعداد سالمندان بالاست؛
درآمد خانوار پایین است؛
بیماریهای مزمن بیشتر است؛
فاصله از مراکز خدماتی زیاد است؛
و هزینه دارو فشار بیشتری بر خانوارها وارد میکند.
مدیریت شهری نباید فقط این وضعیت را در یک نمودار قرمز ببیند.
باید سؤال بعدی این باشد:
برای این محله چه خدمتی باید فعال شود؟
اینجاست که مفهوم «مدیریت در میدان» معنا پیدا میکند.
یکی از ضعفهای بسیاری از سیاستهای اجتماعی این است که فرد نیازمند باید خودش دنبال کمک بگردد.
اما مدیریت هوشمند باید بتواند مسیر را معکوس کند:
بهجای اینکه شهروند گرفتار، برای پیدا کردن خدمت از این مرکز به آن مرکز برود، نظام شهری باید بتواند نیاز را شناسایی و مسیر دسترسی به خدمت را کوتاه کند.
البته این به معنای ایجاد یک نهاد موازی درمانی توسط شورا نیست.
شورا باید در چارچوب اختیارات خود، هماهنگکننده، ناظر، مطالبهگر و تسهیلگر باشد.
برای مثال میتوان یک «سامانه ارجاع اجتماعی ـ سلامت» طراحی کرد که با همکاری نهادهای مسئول، خیریهها، مراکز سلامت، سازمانهای حمایتی و دستگاههای ذیربط، افراد واجد شرایط را به خدمات موجود متصل کند.
هدف:
وقتی یک خانواده میان خرید دارو و پرداخت هزینههای ضروری زندگی مجبور به انتخاب میشود، مسئله دیگر صرفاً پزشکی نیست.
این مسئله، عدالت اجتماعی و سیاستگذاری شهری است.
مدیریت شهری نمیتواند جایگزین نظام بیمه یا وزارت بهداشت شود؛ اما میتواند با ایجاد سازوکارهای دادهمحور و بینبخشی، مواردی مانند:
نیاز → شناسایی → ارجاع → حمایت → پیگیری
را به یک زنجیره قابل پایش تبدیل کند.
بهعنوان مثال، میتوان ظرفیت نهادهای حمایتی و خیریههای معتبر را به یک نظام ارجاع هوشمند متصل کرد تا کمکها به جای توزیع پراکنده، بر اساس نیاز واقعی و اولویت اجتماعی تخصیص پیدا کنند.
این نگاه با مفهوم عدالت در سلامت نیز همراستاست؛ WHO تأکید میکند که نابرابریهای سلامت تا حد زیادی با شرایط اجتماعی، اقتصادی و محیطی مرتبطاند و کاهش آنها نیازمند همکاری فراتر از نظام درمان است.
نقشه عدالت سلامت تهران؛ مشخص کند کدام محلهها از نظر شاخصهای سلامت و دسترسی در وضعیت نامطلوبتری هستند.
شاخص آسیبپذیری محله؛ ترکیبی از وضعیت اقتصادی، سالمندی، بیماریهای مزمن، دسترسی، شرایط محیطی و سایر عوامل مرتبط.
پایش دسترسی به خدمات و دارو برای گروههای آسیبپذیر، با همکاری دستگاههای مسئول.
ترکیب دادههای محیطی مانند آلودگی هوا با شاخصهای سلامت و آسیبپذیری جمعیتی.
نقشه شکاف خدمات؛ نشان دهد کدام مناطق جمعیت زیادی دارند اما از نظر خدمات مورد نیاز با کمبود مواجهاند.
سامانه اتصال شهروند واجد شرایط به خدمات حمایتی موجود.
مهمترین بخش:
پنل مدیر.
جایی که مدیر فقط گزارش نبیند؛ بلکه ببیند:
کجا؟
چه مسئلهای؟
برای چه گروهی؟
با چه شدتی؟
چه اقدامی انجام شده؟
چه کسی مسئول است؟
و نتیجه چه بوده است؟
یک مدیر شهری نباید پشت میز گرفتار اعداد شود.
اما مدیر بدون داده هم ممکن است گرفتار برداشتهای شخصی و تصمیمهای احساسی شود.
مدیریت آینده باید ترکیبی از این دو باشد:
داده برای فهم مسئله؛
میدان برای لمس مسئله؛
و اقدام برای حل مسئله.
به همین دلیل، من معتقدم مدیر شهری آینده باید یک ویژگی مهم داشته باشد:
مسئله را از روی داشبورد ببیند، اما پاسخ آن را در میدان پیدا کند.
اینجا باید واقعبین بود.
شورای شهر قرار نیست بیمارستان اداره کند یا جایگزین وزارت بهداشت شود.
اما شورا میتواند:
سیاستگذاری و مطالبهگری کند؛
عملکرد دستگاههای مرتبط را پایش کند؛
بودجه و اولویتهای شهری را بر اساس شواهد بررسی کند؛
پروژههای سلامتمحور شهری را ارزیابی کند؛
دسترسی عادلانه به خدمات شهری را مطالبه کند؛
ظرفیت شهرداری، سمنها، خیریهها و دستگاههای مسئول را برای حل مسائل محلهای به هم متصل کند؛
و مهمتر از همه، سلامت شهروندان را به یکی از شاخصهای ارزیابی عملکرد مدیریت شهری تبدیل کند.
من این مدل را در سه مرحله پیشنهاد میکنم:
تهیه اطلس سلامت و آسیبپذیری تهران در مقیاس محله.
اتصال دادههای تجمیعی و قابلاشتراک میان حوزههای شهری، اجتماعی، محیطزیست و سلامت، با رعایت حریم خصوصی.
تبدیل داشبورد به سیستم تصمیمیار:
Problem → Priority → Intervention → Monitoring → Outcome
یعنی:
مسئله → اولویت → مداخله → پایش → نتیجه
این همان تفاوت میان یک «سامانه اطلاعاتی» و یک سیستم مدیریت شهری هوشمند است.
اگر بخواهم در یک جمله پاسخ بدهم:
حاجیگل قرار نیست ادعا کند همه مشکلات تهران را میداند؛ میخواهد برای حل مسائل تهران، علم، داده، فناوری و مدیریت را کنار تجربه میدانی قرار دهد.
تخصص من در حوزه پزشکی هستهای و مهندسی پزشکی، سالها کار با فناوریهای پیچیده، دادههای پزشکی، ایمنی، کیفیت و تصمیمگیری مبتنی بر شواهد را در بر گرفته است.
اما ارزش این تخصص زمانی مشخص میشود که بتواند از محیط تخصصی خود خارج شود و به یک سؤال عمومی پاسخ دهد:
چگونه میتوان فناوری و دانش را به بهبود زندگی مردم تبدیل کرد؟
این دقیقاً همان دلیلی است که ورود یک متخصص فناوری و سلامت به گفتوگوی مدیریت شهری را معنادار میکند.
هوشمندسازی تهران نباید با تعداد اپلیکیشنها، سنسورها یا دوربینها سنجیده شود.
شهر هوشمند واقعی، شهری است که اطلاعات بیشتری دارد تا تصمیم عادلانهتری بگیرد.
شهری که بتواند بفهمد کدام محله بیشتر نیاز دارد.
کدام گروه بیشتر آسیبپذیر است.
کدام خدمت کمتر در دسترس است.
و مهمتر از همه:
منابع محدود را کجا باید زودتر و دقیقتر هزینه کرد.
WHO نیز در چارچوب عدالت سلامت، بر اهمیت داده، پایش نابرابریها و استفاده از شواهد برای طراحی پاسخهای هدفمند تأکید دارد.
تهران برای آینده فقط به پروژههای بزرگ نیاز ندارد.
گاهی یک سیاست درست برای یک محله، یک خانواده یا یک سالمند میتواند ارزشمندتر از یک پروژه پرهزینه باشد.
من به تهران ۱۴۱۰ از این زاویه نگاه میکنم:
شهر را باید اندازهگیری کرد؛
مسئله را باید فهمید؛
منابع را باید عادلانهتر تخصیص داد؛
و مدیر باید از پشت میز خارج شود.
داشبورد سلامت، پایان راه نیست.
شروع یک نوع جدید از مدیریت شهری است؛ مدیریتی که قبل از آنکه شهروند برای کمک فریاد بزند، تلاش میکند نیاز او را ببیند.
و شاید معنای واقعی «مدیریت در میدان» همین باشد:
دیدن مردم، فهمیدن مسئله و پیگیری تا رسیدن به نتیجه.
تهران ۱۴۱۰؛
شهری هوشمندتر، سالمتر و عادلانهتر.
دکتر امیرحسین حاجی گل
Hajigol Insights | تحلیل، داده و راهکار برای تهران آینده