در تبوتاب بازارهای پرنوسان و جستوجوی مداوم سرمایهگذاران برای کسبوکارهای پربازده، صنعت کافهداری در تهران همواره یکی از اغواکنندهترین گزینهها به شمار میرود. نورهای گرم، عطر خوش دانههای برشتهشده، رفتوآمد بیپایان نسل جوان و صفهای طولانی صندوق، تصویری وسوسهانگیز از یک «ماشین چاپ پول نقد» ساخته است. اما زیر این پوسته شیک و موسیقی پسزمینه دلپذیر، یک ترازنامه مالی بیرحم نفس میکشد.
برای واکاوی حقیقت و تفکیک توهمات عمومی از واقعیتهای کف بازار، به سراغ یکی از فعالان کهنهکار و گردانندگان چند شعبه کافهرستوران شاخص در مرکز و شمال تهران رفتهایم. مهمان این گفتوگو را با نام « شایان پرتو» میشناسیم؛ کارآفرین و سرمایهگذاری با بیش از چهارده سال سابقه مستمر در مدیریت زنجیره تأمین، راهاندازی و حسابداری کافهها که بدون روتوش و تعارفهای مرسوم، از دخلوخرج واقعی و تلههای پنهان این بیزینس پرده برمیدارد. در این مصاحبه صریح، نه از رمانتیسم اسپرسو، بلکه از جریان نقدی، استهلاک، اجارههای کمرشکن و نرخ حیات واقعی کافهها سخن میگوییم.

پرسش: خیلیها وقتی کافهای را شلوغ میبینند، دست به ماشینحساب میشوند؛ تعداد فنجانها را ضرب در قیمت منو میکنند و به رقمهای فضایی میرسند. برای شروع یک کافه استاندارد در تهران در سال ۱۴۰۵ واقعاً به چه سرمایهای نیاز است؟
پاسخ مهندس پرتو: بزرگترین خطای تازهواردها دقیقاً همین «محاسبه فنجانی» است. مشتری پنج دقیقه در صف میایستد، با خود میگوید اگر این مغازه روزی ۵۰۰ شات قهوه بفروشد، ماهانه فلان میلیارد تومان سود خالص دارد! این خطای شناختی مهلک است.
در حال حاضر برای راهاندازی یک کافه معمولی با مساحت حدود ۵۰ تا ۷۰ متر در مناطق پرتردد تهران، حداقل بین ۱.۵ تا ۲.۵ میلیارد تومان صرفاً برای تجهیزات بار گرم و سرد (اسپرسوساز مولتیبویلر استاندارد، دو عدد آسیاب حرفهای، یخساز صنعتی، شوکیس، بلندرها و یخچالها) نیاز دارید. اگر بخواهید دکوراسیون، نورپردازی، تأسیسات تهویه استاندارد و سیستم صوتی معقولی اجرا کنید، حداقل متری ۱۵ تا ۲۵ میلیون تومان هزینه بازسازی روی دستتان میگذارد.
علاوه بر این، در مناطق مرکزی و شمالی تهران ودیعههای رهن تجاری از ۵۰۰ میلیون تا ۲ میلیارد تومان و اجارههای ماهانه از ۷۰ تا بیش از ۱۵۰ میلیون تومان متغیر است. با این حساب، کسی که با کمتر از ۳ تا ۴ میلیارد تومان نقدینگی آزاد به میدان بیاید، هنوز در باز نشده، بازی را باخته است؛ زیرا حتی یک ریال سرمایه در گردش برای تحمل ماههای اولیه بیزینس نخواهد داشت.
پرسش: حاشیه سود خام در صنعت نوشیدنی اغلب بالای ۶۰ تا ۷۰ درصد اعلام میشود؛ پس چرا بسیاری از کافهدارها در انتهای ماه دستخالی میمانند؟ این پولها کجا دود میشود؟
پاسخ مهندس پرتو: بله، اگر صرفاً قیمت تمامشده دانه قهوه و شیر یک لیوان لاته را با قیمت روی منو مقایسه کنید (COGS خام)، حاشیه سود بالا به نظر میرسد. هزینه قهوه و شیر یک نوشیدنی شاید ۲۰ تا ۳۰ درصد قیمت فروش باشد، اما فاجعه در هزینههای عملیاتی سرسامآور رخ میدهد.
جدول ساختار هزینههای جاری یک کافه فعال در تهران معمولاً به این صورت توزیع میشود:
سرفصل هزینهسهم تقریبی از درآمد ناخالص ماهانهشرح عملیاتیمواد مصرفی (قهوه، شیر، سیروپ و خوراکی)۲۵٪ تا ۳۲٪حساس به تورم، نوسانات ارزی و کیفیت تأمینکنندهاجاره ملک تجاری۲۰٪ تا ۳۵٪سهمگینترین هزینه ثابت؛ گلوگاه اصلی بقای کافهحقوق، بیمه و مزایای پرسنل۱۸٪ تا ۲۵٪تیم باریستا، ویتر، شستوشو، صندوق و سرپرست شیفتاستهلاک تجهیزات و ظروف۵٪ تا ۸٪خرابی تیغه آسیاب، سرویس بویلر، شکستگی و شویندههاانرژی، بازاریابی، مالیات و ضایعات۸٪ تا ۱۲٪قبوض برق و گاز تجاری، کمپینهای محلی و ضایعات شیرسود خالص نهایی واقعی۱۰٪ تا ۱۸٪ (در بهترین حالت)آنچه در انتهای ماه برای صاحب کافه باقی میماند
همانطور که میبینید، سود ناخالص بالای قهوه مستقیماً توسط «دیو اجاره» و «هزینه نیروی انسانی متخصص» بلعیده میشود. اگر در یک ماه فروش افت کند، اجاره و حقوق ثابت میمانند و این یعنی صاحب کافه باید از جیب خود زیان عملیاتی را پر کند. سود خالص واقعی یک کافه پایدار و کاربلد به ندرت از ۱۵ تا ۲۰ درصد تجاوز میکند.
پرسش: آمارهای غیررسمی نشان میدهند بیش از ۷۰ تا ۸۰ درصد کافههای جدید قبل از پایان سال اول تعطیل میشوند یا واگذار میگردند. ریشه اصلی این ورشکستگیهای زنجیرهای چیست؟
پاسخ مهندس پرتو: دلیل اول «فقدان سرمایه در گردش (Working Capital)» است. بیشتر افراد هر چه دارند و ندارند را خرج خرید گرانترین دستگاه اسپرسوساز ایتالیایی و لوسترهای مدرن میکنند. وقتی درِ کافه باز میشود، متوجه میشوند جذب مشتری وفادار حداقل ۳ تا ۶ ماه زمان میبرد. در این شش ماه، باید از جیب اجاره و حقوق بدهید. اگر نقدینگی پشتیبان نداشته باشید، ظرف ۹۰ روز زیر بار بدهی و چکهای برگشتی له میشوید.
دلیل دوم، «توهم رمانتیک» است. افراد فکر میکنند کافهداری یعنی نشستن پشت صندوق، گپ زدن با رفقا و نوشیدن کورتادو! در حالی که کافهداری یک کسبوکار بشدت صنعتی، جزئیاتمحور و اعصابخردکن است. کنترل انبار، رصد گرمبهگرم ضایعات شیر و سیروپ، مدیریت شیفت باریستاهایی که ناگهان کار را ترک میکنند و پاسخگویی به مأموران دهها سازمان نظارتی، انرژی فرسایندهای میطلبد.
دلیل سوم، «قراردادهای اجاره تکساله» است. موجر سال بعد اجاره را ۱۰۰ یا ۱۵۰ درصد بالا میبرد. تمام اعتباری که برای آن لوکیشن خاکش را خوردهاید، ظرف یک شب بر باد میرود و جابهجایی یک کافه معادل با مرگ قطعی نیمی از ارزش برند آن است.
پرسش: با توجه به این واقعیتهای تند و تیز، آیا راهاندازی کافه هنوز یک سرمایهگذاری عقلانی محسوب میشود؟ اگر کسی اصرار به ورود داشته باشد، قاعده بازی چیست؟
پاسخ مهندس پرتو: بازار کافه نمرده است، اما دوره «کافهداری تفننی» به پایان رسیده است. امروز کافهداری میدان رقابت سیستمها، مدلهای هوشمندانه و انضباط مالی سختگیرانه است، نه صرفاً ژست و عشق قهوه.
سه توصیه طلایی برای بقا در این بازار وجود دارد:
۱. مدل بیرونبر (Take Away) یا فضاهای جمعوجور: اگر سرمایه کلان ندارید، به سراغ متراژهای بالا نروید. اجاره کمتر مساوی است با تابآوری بسیار بالاتر. ۲. استانداردسازی فرمولاسیون (Recipe) و کنترل موجودی: در نرمافزارهای یکپارچه فروشگاهی، هر فنجان باید کارت بهای تمامشده شفاف داشته باشد تا نشتیهای ریز مالی جلوی چشم شما بیاید. ۳. تأمین مالی هوشمند: هرگز تمام موجودی خود را دارایی ثابت نکنید. حداقل معادل شش ماه اجاره و حقوق کامل پرسنل را در حسابی دستنخورده به عنوان سپر نقدی اضطراری ذخیره نگه دارید.
کافه میتواند تجارت بسیار سودآوری باشد، مشروط بر آنکه قبل از قهوهچی بودن، یک حسابدار بیرحم و یک مدیر لجستیک مسلط باشید. اگر عاشق پول هستید، باید ابتدا عاشق نظم مالی و کنترل تکتک ریالهای هزینه شوید.
نویسنده: محمدرضا لواسانی