مهدی، ۳۸ساله، تحلیلگر ارشد محصول در یک شرکت فناوری بود. مدیرش درباره او میگفت:
«اگر مسئله پیچیدهای به او بدهید، معمولاً راهی پیدا میکند که بقیه ندیدهاند. مشکل از جایی شروع میشود که میگوییم: "هر طور صلاح میدانی انجامش بده."»
مهدی خودش نیز دقیقاً همین را میخواست: آزادی.
از جلسات متعدد، دستورالعملهای جزئی و کنترل لحظهبهلحظه خسته میشد. ترجیح میداد مسئله را بفهمد، راهحل خودش را طراحی کند و درباره روش اجرا تصمیم بگیرد. در ارزیابی شغلی، استقلال فکری، علاقه به حل مسائل پیچیده و ترجیح کار عمیق در او برجسته بود. همزمان، ADHD بزرگسالی او نیز در ارزیابی تخصصی تأیید شده بود؛ با دشواریهایی عمدتاً در آغازگری، تخمین زمان، اولویتبندی و پیگیری برخی کارهای چندمرحلهای.
مدیر برای افزایش خودمختاری او، محدودیتها را کمتر کرده بود:
«مهدی، این پروژه مال خودت است. هدف را میدانی؛ روش انجامش با خودت.»
در هفته اول، مهدی هیجانزده شد.
دهها مقاله خواند، چند معماری متفاوت برای پروژه طراحی کرد، با سه تیم مختلف مشورت کرد و فهرستی از گزینههای فنی تهیه کرد.
هفته دوم، هنوز پروژه شروع نشده بود.
هفته سوم، جلسه پیگیری برگزار شد.
مدیر پرسید:
«مشکل کجاست؟ تو که اختیار کامل داشتی.»
مهدی بعد از کمی سکوت گفت:
«اتفاقاً مشکل همین است. اختیار کامل داشتم.»
مدیر متعجب پرسید:
«یعنی آزادی زیاد بود؟»
مهدی گفت:
«نه. آزادی خوب بود. ولی همراه آزادی، همهچیز هم افتاد روی دوش من؛ اینکه از کجا شروع کنم، کدام گزینه را حذف کنم، چه زمانی تصمیم بگیرم، کی بفهمم دارم عقب میافتم و چه وقت مسیر را عوض کنم. من نمیخواهم کسی به من بگوید چگونه کار کنم. ولی شاید لازم باشد بعضی چیزها کمک کنند بفهمم الان کجای کارم.»
در جلسه مشاوره شغلی، مسئله را نه بهعنوان «کمبود انگیزه» و نه بهعنوان «ناتوانی در استفاده از آزادی» صورتبندی کردیم.
مسئله، ناهماهنگی میان خودمختاری شغلی و بار خودتنظیمی موردنیاز برای استفاده از آن بود.
هرچه سازمان آزادی بیشتری در انتخاب روش، زمانبندی و مسیر اجرا به مهدی میداد، بخشی از وظایف تنظیمی نیز از ساختار سازمانی به خود او منتقل میشد: تعیین اولویت، شروع، پایش پیشرفت و اصلاح مسیر.
از سوی دیگر، استقلال فکری او باعث میشد ریزمدیریت را تجربهای فرساینده بداند. بنابراین راهحل، بازگشت به کنترل سنتی نبود.
در طراحی مجدد شغل، سه تغییر آزمایشی ایجاد شد.
نخست، مهدی همچنان روش انجام کار را خودش انتخاب میکرد، اما اهداف پروژه به چند نقطه بازبینی مشخص تقسیم شدند.
دوم، بهجای اینکه از میان تمام گزینههای ممکن انتخاب کند، خودش در ابتدای هر مرحله دو یا سه گزینه اصلی را تعریف و سپس یکی را انتخاب میکرد؛ نه با هدف یافتن بهترین گزینه ممکن، بلکه گزینهای که برای مرحله فعلی بهاندازه کافی مناسب بود.
سوم، یک جلسه کوتاه هفتگی با مدیر ایجاد شد؛ نه برای گزارشگیری جزئی، بلکه برای سه سؤال:
«الان کجای مسیر هستی؟»
«چه چیزی نیاز به تصمیم دارد؟»
«آیا لازم است مسیر را اصلاح کنیم؟»
بعد از یک ماه، مدیر متوجه تغییر مهمی شد.
مهدی همچنان روش کارش را خودش انتخاب میکرد، اما دیگر پروژهها هفتهها در مرحله طراحی باقی نمیماندند.
یک روز مدیر گفت:
«فکر میکردم برای اینکه مستقلتر باشی باید کمتر مزاحمت شوم.»
مهدی خندید:
«من هم همین فکر را میکردم. ظاهراً استقلال برای من یعنی کسی فرمان ماشین را نگیرد؛ نه اینکه تابلوهای جاده را هم برداریم.»
در اینجا، هدف مشاوره شغلی افزایش یا کاهش ساده «آزادی» نبود. سؤال دقیقتر این بود:
چه میزان خودمختاری، با چه میزان بار خودتنظیمی و چه نوع داربست سازمانی، بیشترین امکان عملکرد پایدار را برای این فرد فراهم میکند؟
این تمایز برای سازمانها نیز مهم است. یک شغل ممکن است روی کاغذ بسیار خودمختار باشد، اما در عمل، تمام بار اولویتبندی، آغازگری، زمانبندی و پایش را به فرد منتقل کند. در مقابل، ساختاری که نقاط بازبینی، اهداف روشن و بازخورد بهموقع فراهم میکند، لزوماً استقلال را کاهش نمیدهد.
در مورد مهدی، ساختار جایگزین خودمختاری نشد؛ ساختار به چیزی تبدیل شد که امکان استفاده پایدارتر از خودمختاری را فراهم میکرد.
البته این الگو را نباید نسخهای عمومی برای کارکنان دارای ADHD یا افرادی با ترجیح استقلال فکری دانست. طراحی شغل باید بر اساس ارزیابی فرد، ماهیت شغل، سطح پیچیدگی وظایف و شرایط سازمانی انجام شود. ADHD نیز نباید بهتنهایی تعیینکننده نوع شغل یا میزان مناسب خودمختاری تلقی شود.
برای روانشناس سازمانی و مشاور شغلی، بنابراین شاید سؤال مفیدتر از «آیا این فرد برای کار مستقل مناسب است؟» این باشد:
«این فرد برای اینکه بتواند از استقلال خود بهخوبی استفاده کند، به چه مقدار ساختار، در چه نقطهای از کار، و با چه درجهای از انعطاف نیاز دارد؟»
این تغییر سؤال، «تناسب فرد با شغل» را از انتخاب ساده میان آزادی و کنترل، به مسئلهای پیچیدهتر تبدیل میکند: طراحی تناسب میان فرد، وظیفه و محیط (Person–Task–Environment Fit).