
در طبقهٔ نوزدهمِ یک شرکتِ فناوریِ مالی، «کامیار» مدیرِ منابع انسانی (Human Resources Manager)، روبهروی صفحهنمایشی ایستاده بود که عملکردِ کارکنان را در قالبِ شاخصهای بهرهوری (Productivity Metrics)، زمانِ پاسخگویی، تعدادِ کلیکها، و نرخِ تکمیلِ وظایف نمایش میداد. او با رضایت گفت که سازمان، سرانجام از «حدس» عبور کرده و به «علم» رسیده است: مدیریت علمی (Scientific Management)، استانداردسازی (Standardization)، و انتخاب و آموزشِ علمیِ کارگر (Scientific Selection and Training) اکنون همهچیز را قابلپیشبینی کردهاند. در منطقِ او، وقتی دادهها کافی باشند، انسان نیز مانند هر فرایندِ فنیِ دیگر میتواند بهدقت مهار شود. این نگاه، به ریشههای تیلوری (Taylorian) بازمیگشت؛ جایی که فردریک تیلور (Frederick W. Taylor) در The Principles of Scientific Management بر مطالعهٔ علمیِ کار، تفکیکِ برنامهریزی از اجرا، و بهینهسازیِ کار از راهِ سنجش و استانداردسازی تأکید کرد.
در برابرِ او، دکتر «مهسا»، روانشناس سازمانی (Organizational Psychologist) و مشاور شغلی (Career Counselor)، به گزارشِ ماهانهٔ ترکِ خدمت (Turnover) و افتِ درگیری شغلی (Work Engagement) نگاه کرد و گفت: «اعداد، مفیدند؛ اما اگر تنها زبانِ سازمان شوند، معنا را خاموش میکنند.» او یادآور شد که جنبشِ روابط انسانی (Human Relations Movement)، پس از مطالعات هاتورن (Hawthorne Studies)، نگاهِ مدیریت را از ماشین به انسان و از کارِ صرف به تجربهٔ اجتماعیِ کارگر (Industrial Worker) معطوف کرد. در خوانشِ هاروارد بیزنس اسکول (Harvard Business School)، این مطالعات نقطهای مهم در گذار از مطالعهٔ صرفاً علمی به فهمِ چندرشتهایِ سازمان بودند. مهسا توضیح داد که در سازمان، رفتار فقط محصولِ محرکهای بیرونی نیست؛ هنجارهای گروهی (Group Norms)، دیدهشدن، و تعلق، بر عملکرد اثر میگذارند.
کامیار با اشاره به داشبوردِ کنترل، از او پرسید که اگر دادهها را کم کنیم، چگونه میتوان پاسخگویی (Accountability) و حاکمیت شرکتی (Corporate Governance) را حفظ کرد. مهسا پاسخ داد که مسئله حذفِ سنجش نیست، بلکه نحوهٔ طراحیِ آن است. او تمایزِ مهمی را پیش کشید: استانداردسازی قهری (Coercive Standardization) در برابرِ استانداردسازی توانمندساز (Enabling Standardization). در خوانشِ Adler و Borys، ساختارهای بوروکراتیک میتوانند یا کار را محدود کنند یا به یادگیری و حل مسئله کمک کنند؛ تفاوت در این است که آیا قواعد، صرفاً ابزارِ نظارتاند یا ابزارِ فهم و بهبود. مهسا افزود که وقتی کارکنان در طراحیِ شاخصها مشارکت دارند، استانداردها بهجای قفس، به زبانِ مشترکِ کار تبدیل میشوند.
سپس، او بحث را به انگیزش (Motivation) برد و گفت که هر نظامِ عملکردی، اگر سه نیازِ بنیادینِ روانشناختی یعنی خودمختاری (Autonomy)، شایستگی (Competence)، و ارتباط (Relatedness) را تضعیف کند، دیر یا زود با فرسایش (Burnout) و افتِ رضایت شغلی (Job Satisfaction) روبهرو میشود. نظریهٔ خودتعیینگری (Self-Determination Theory) دسی و رایان (Edward L. Deci & Richard M. Ryan) دقیقاً بر همین نیازها تکیه دارد و نشان میدهد که شکوفایی (Flourishing) تنها با کنترلِ بیرونی به دست نمیآید. مهسا گفت: «اگر کارکنان فقط برای عدد کار کنند، عددها بزرگتر میشوند اما انسانها کوچکتر.»
کامیار که هنوز به منطقِ پیشبینیپذیری وفادار بود، گفت: «اما سازمانِ بزرگ بدونِ ساختارِ مکانیکی (Mechanistic Organization) چگونه دوام میآورد؟» مهسا پاسخ داد که سازمانِ کارآمد، الزاماً سازمانِ خشک نیست. او از تفاوتِ کلاسیکِ سازمانِ مکانیکی (Mechanistic Organization) و سازمانِ ارگانیک (Organic Organization) یاد کرد؛ تمایزی که Burns و Stalker در The Management of Innovation صورتبندی کردند. در محیطهای پایدار، قواعدِ روشن و سلسلهمراتبِ صریح مفیدند؛ اما در محیطهای ناپایدار، انعطاف، ارتباطِ افقی، و عاملیتِ فردی (Agency) اهمیت بیشتری پیدا میکند. به همین دلیل، او پیشنهاد کرد که سیستمِ ارزیابی، بهجای تمرکزِ صرف بر خروجی، فرایندِ یادگیری، همکاری، و کیفیتِ تصمیمگیری را نیز بسنجد.
در پایانِ جلسه، مهسا به نکتهای اشاره کرد که کامیار را وادار به سکوت کرد: «وقتی یک معیار، هدفِ نهایی میشود، دیگر همان معیارِ خوبی نیست که برای سنجشِ واقعیت ساخته شده بود.» این همان هستهٔ قانونِ گودهارت (Goodhart’s Law) است؛ منطقِ هشداردهندهای که میگوید فشار برای کنترل، میتواند خودِ شاخص را فاسد کند. او افزود که اندازهگیری، در سازمان ضروری است، اما اگر بهجای ابزار، به مقصد تبدیل شود، سازمان از فهمِ انسان فاصله میگیرد و به بازیِ اعداد فروکاسته میشود. راهِ برونرفت، نه حذفِ داده، بلکه بازطراحیِ مشارکتیِ آن است: دادهها باید به گفتوگو، بازخورد، و تصمیمِ انسانی خدمت کنند، نه اینکه جای آن را بگیرند.
منابع، اشخاص، و تاریخها
فردریک وینسلو تیلور (Frederick W. Taylor)، The Principles of Scientific Management، 1911.
التون مایو (Elton Mayo)، The Human Problems of an Industrial Civilization، 1933؛ مطالعات هاتورن (Hawthorne Studies)، دههٔ 1920 و 1930؛ گذار به جنبشِ روابط انسانی (Human Relations Movement).
پاول اِدلر (Paul S. Adler) و برایان بوریس (Bryan Borys)، «Two Types of Bureaucracy: Enabling and Coercive»، 1996.
ادوارد دسی (Edward L. Deci) و ریچارد رایان (Richard M. Ryan)، چارچوبِ نظریهٔ خودتعیینگری (Self-Determination Theory)، 2000.
تام برنز (Tom Burns) و جی. ام. استاکر (G. M. Stalker)، The Management of Innovation، 1961؛ تمایزِ سازمانِ مکانیکی (Mechanistic Organization) و سازمانِ ارگانیک (Organic Organization).
گزارش هامپل (Hampel Report)، 1998، در زمینهٔ حاکمیت شرکتی (Corporate Governance) و پاسخگویی.
چارلز گودهارت (Charles Goodhart)، صورتبندیِ قانونِ گودهارت (Goodhart’s Law)، 1975؛ و بازخوانیهای بعدی دربارهٔ پویاییِ شاخصها و هدفگذاری.
توضیح کوتاه دربارهٔ پوزیتویسم (Positivism) و استانداردسازی (Standardization)
پوزیتویسم (Positivism) در مدیریت، تکیه بر مشاهدهٔ عینی، سنجشِ کمی، و پیشبینیپذیر کردنِ رفتار سازمانی است؛ و استانداردسازی (Standardization) یعنی یکسانسازیِ رویهها، وظایف، و معیارها برای کاهشِ پراکندگی و افزایشِ کنترل. این دو، در جای درست، به نظم و کیفیت کمک میکنند؛ اما اگر به منطقِ غالب تبدیل شوند، میتوانند معنا، قضاوتِ حرفهای، و عاملیتِ انسانی (Human Agency) را تضعیف کنند. در سازمانِ بالغ، مسئله حذفِ اندازهگیری نیست، بلکه انسانیکردنِ اندازهگیری است.