بازسازی معنا و بازجهتیابی حرفهای پس از کنار گذاشتهشدن از یک پروژهی راهبردی
زمینهی مراجع
دکتر نویدی، ۴۱ ساله، مدیر ارشد فنی (Chief Technical Officer) در یک شرکت دانشبنیان، پس از بیش از دو سال رهبریِ یک پروژهی راهبردی، با تغییر مدیریت سازمان از مسئولیت پروژه کنار گذاشته میشود و هدایت آن به یک تیم مشاورهی خارجی واگذار میگردد. او با احساس تحقیر، بیعدالتی و تزلزل در هویت حرفهای خود برای مشاوره مراجعه میکند.
جلسهی نخست
نامگذاری تجربه و معرفی استعاره
نویدی:
«احساس میکنم تمام این دو سال بیهوده بود. انگار یک ضربه مستقیم به اعتبار حرفهایام وارد شد.»
درمانگر، پس از شنیدن روایت و بازتاب دادن هیجانهای او، میگوید:
درمانگر:
«میتوانم سنگینی این تجربه را احساس کنم. اگر موافق باشید، مایلم از یک تصویر استعاری استفاده کنم؛ نه برای توضیح علمی آنچه در ذهن شما رخ میدهد، بلکه صرفاً بهعنوان ابزاری برای فکر کردن به این تجربه.
در فیزیک پدیدهای وجود دارد به نام اثر کامپتون. هنگامی که فوتونی با یک الکترون برخورد میکند، بخشی از انرژی منتقل میشود، مسیر هر دو تغییر میکند و هیچیک دقیقاً به وضعیت پیشین بازنمیگردند. آنچه برای ما جالب است این است که کیفیت این تغییر، بیش از آنکه به بزرگی فوتون وابسته باشد، به زاویهی برخورد وابسته است.
اگر این تصویر را فقط بهعنوان یک استعاره بپذیریم، شاید بتوانیم رویداد کنار گذاشته شدن از پروژه را همان فوتون، و نظام ارزشها، تجربهها و هویت حرفهای شما را همان الکترون تصور کنیم.»
نویدی با اندکی مکث پاسخ میدهد:
«پس شاید مسئله فقط خود اتفاق نباشد...»
درمانگر ادامه میدهد:
«فعلاً قصد نداریم زاویه نگاهتان را تغییر دهیم. فقط میخواهیم آن را بشناسیم. برای جلسه آینده از شما میخواهم هر زمان این رویداد را مرور میکنید، توجه کنید دقیقاً از چه زاویهای به آن نگاه میکنید.»
در پایان جلسه، مقیاس Career Adapt-Abilities Scale برای ارزیابی منابع سازگاری شغلی معرفی و تکمیل میشود.
جلسهی دوم
شناخت زاویهی مواجهه
نتایج ارزیابی نشان میدهد که مؤلفهی کنترل (Control) نسبت به سایر مؤلفههای سازگاری شغلی پایینتر است.
درمانگر گفتگو را چنین آغاز میکند:
درمانگر:
«نتایج نشان میدهد بیشتر از هر چیز احساس میکنید اختیار مسیر حرفهایتان را از دست دادهاید.
اجازه بدهید زاویهی مواجهه را کمی دقیقتر بررسی کنیم. من زاویهی مواجهه را حاصل سه پرسش میدانم:
نخست، این رویداد را چگونه تفسیر میکنید؟
دوم، آیا میتوانید برای لحظهای از دل این تجربه فاصله بگیرید و مانند یک ناظر به آن نگاه کنید؟
و سوم، آیا امکان دارد پاسخ دیگری را نیز انتخاب کنید، حتی اگر رویداد تغییر نکند؟
مجموع این سه مؤلفه را "زاویهی مواجهه" مینامم.»
نویدی میگوید:
«من فقط یک معنا برایش پیدا کردهام؛ اینکه دیگر ارزشی برای سازمان ندارم.»
درمانگر:
«این یکی از زاویههای ممکن است؛ زاویهای که تمام بار رویداد را مستقیماً به ارزش شخصی شما پیوند میدهد.
حالا فرض کنید همین اتفاق برای یکی از همکارانی افتاده که او را بسیار توانمند میدانید. به او چه میگفتید؟»
نویدی پس از سکوتی کوتاه پاسخ میدهد:
«میگفتم این تصمیم، نتیجه تغییر راهبرد سازمان است، نه داوری درباره تواناییهای تو. مهارتهایت همچنان با تو هستند.»
درمانگر:
«همین الآن اتفاق مهمی افتاد. بدون آنکه رویداد تغییر کند، جایگاه نگاهتان تغییر کرد. برای لحظهای از درون تجربه فاصله گرفتید و از موضع ناظر به آن نگاه کردید. این همان فضایی است که امکان بازسازی معنا را فراهم میکند.»
تکلیف بین جلسات چنین تعیین میشود:
«هر بار احساس کردید دوباره همان روایت اولیه فعال میشود، از خود بپرسید:
اکنون این رویداد را چگونه تفسیر میکنم؟
آیا میتوانم برای لحظهای از آن فاصله بگیرم؟
آیا پاسخ دیگری نیز برای این موقعیت وجود دارد؟»
جلسهی سوم
بازسازی معنا و بازجهتیابی حرفهای
نویدی جلسه را اینگونه آغاز میکند:
«این هفته چند بار متوجه شدم که روایت ذهنم تغییر میکند. هنوز از این اتفاق ناراحتم، اما دیگر آن را معادل بیارزش بودن خودم نمیبینم. حتی به این فکر کردم که شاید سالها بود ایدهی راهاندازی یک فعالیت مشاورهای مستقل را به تعویق انداخته بودم.»
درمانگر پاسخ میدهد:
«به نظر میرسد معنای این رویداد در حال تغییر است. خود رویداد حذف نشده و گذشته نیز تغییر نکرده است؛ اما اکنون این تجربه در روایت حرفهای شما جایگاه متفاوتی پیدا کرده است.
اگر استعاره اثر کامپتون را ادامه دهیم، شاید بتوان گفت همان برخوردی که ابتدا صرفاً به شکل یک فقدان تجربه میشد، اکنون امکان نوعی بازجهتیابی حرفهای را نیز آشکار کرده است. رویداد همچنان همان رویداد است، اما اکنون میتواند در خدمت جهتگیری تازهای در مسیر حرفهای شما قرار گیرد.»
نویدی لبخند میزند و میگوید:
«فکر میکنم چیزی که از دست دادم، شغل بود؛ نه ارزش حرفهایام.»
درمانگر در پایان جلسه تأکید میکند:
«به خاطر داشته باشیم که این تصویر فوتون و الکترون صرفاً یک نقشهی استعاری برای اندیشیدن است، نه توصیفی از آنچه واقعاً در ذهن رخ میدهد. ارزش آن در این است که فضایی برای بازاندیشی فراهم میکند، نه اینکه تجربه انسانی را به یک فرمول فیزیکی تقلیل دهد.»
در پایان جلسه، درمانگر و نویدی توافق میکنند که در کنار ادامهی فرایند بازسازی معنای این تجربه، سه اقدام عملی نیز طی هفتههای آینده دنبال شود:
تدوین روایت حرفهای جدید و بازنگری در هویت شغلی؛
گسترش شبکهی ارتباطات حرفهای و تخصصی؛
بررسی امکان ورود تدریجی به فعالیت مشاورهای مستقل.
در این چارچوب، بازسازی معنا پایان فرایند تلقی نمیشود، بلکه مقدمهای برای کنش شغلی هدفمند است.