مریم، ۳۲ ساله، پس از چند ماه تعارض مکرر با مدیرش برای درمان مراجعه کرد. در نخستین جلسه گفت:
«میدانم دیگر خطری وجود ندارد. مدیرم عذرخواهی کرده و رفتارش هم واقعاً تغییر کرده؛ اما وقتی با آن لحن با من صحبت میکنند، بدنم هنوز طوری واکنش نشان میدهد که انگار قرار است دوباره تحقیر شوم.»
در ماههای گذشته، مریم بارها با انتقادهای تند و پیشبینیناپذیر مدیر مواجه شده بود. بهتدریج حساسیت او افزایش یافته بود؛ حتی بازخوردهایی نسبتاً خنثی مانند «این قسمت را دوباره بررسی کن» گاهی با تپش قلب، شرم، تنش عضلانی و میل شدید به کنارهگیری همراه میشد.
درمانگر از همان ابتدا میان دو پدیده تمایز گذاشت. افزایش تدریجی حساسیت مریم پس از تکرار اپیزودهای مشابه، میتوانست با سازوکارهایی مانند حساسیتیابی یا کیندلینگ توضیح داده شود. بنابراین، صرفِ پایینآمدن آستانهٔ واکنش در طول زمان، بهتنهایی دلیلی برای هیسترزیس نبود.
چند هفته بعد، وضعیت محیط کار تغییر کرد. مدیر رفتار خود را اصلاح کرد؛ لحنش محترمانهتر شد، انتقادهای شدید کاهش یافت و چند بار نیز آشکارا از عملکرد مریم قدردانی کرد. بااینحال، مریم همچنان در برابر برخی بازخوردها واکنش دفاعی نشان میداد.
درمانگر اکنون پرسش دقیقتری را مطرح کرد:
آیا آستانهای که مریم در مسیر ورود به وضعیت دفاعی دارد، با آستانهای که در مسیر خروج از همان وضعیت دارد، یکسان است؟
برای بررسی این پرسش، درمانگر یک متغیر کنترل واحد را در طول پیگیریها ثبت کرد: شدت ارزیابی انتقادیِ ادراکشده از سوی مدیر، روی مقیاسی فرضی از صفر تا صد؛ صفر به معنای کاملاً حمایتی و صد به معنای بسیار انتقادی و تهدیدکننده بود.
این مقیاس صرفاً برای نشاندادن منطق آزمون بود و بهعنوان ابزار بالینی معتبر ارائه نمیشد.
در یک موقعیت بازخورد کاری، شدت ارزیابی انتقادی بهتدریج افزایش یافت. مریم در سطح ۶۵ برای نخستین بار وارد وضعیت مشخص دفاعی شد: ضربان قلبش بالا رفت، عضلاتش منقبض شد، پاسخهایش کوتاه و تدافعی شد و میل شدیدی به ترک موقعیت پیدا کرد.
اما این مشاهده بهتنهایی چیزی دربارهٔ هیسترزیس نشان نمیداد.
ممکن بود صرفاً با یک آستانهٔ فعالسازی روبهرو باشیم؛ یا حتی تغییرات قبلی در حساسیت مریم ناشی از تاریخچهٔ اپیزودهای گذشته باشد.
در موقعیت دیگری، همان متغیر در جهت عکس تغییر کرد. پس از فعالشدن وضعیت دفاعی، شدت ارزیابی انتقادی بهتدریج کاهش یافت.
اما نکتهٔ جالب این بود که مریم در سطح ۶۵، یعنی همان سطحی که در مسیر افزایشی وارد وضعیت دفاعی شده بود، از آن خارج نشد.
حتی در سطح ۵۰ و سپس ۴۰، هنوز نشانههایی از وضعیت دفاعی باقی بود.
تنها هنگامی که شدت ارزیابی انتقادی به حدود ۳۰ یا پایینتر رسید، مریم توانست بهطور پایدار به وضعیت پایه بازگردد.
بنابراین، در این مثال فرضی:
آستانهٔ ورود ≈ ۶۵
آستانهٔ خروج ≈ ۳۰
همان متغیر کنترل در دو جهت حرکت کرده بود، اما نقطهٔ گذار در مسیر رفت و برگشت یکسان نبود.
این دقیقاً همان نقطهای بود که توجه درمانگر را جلب کرد.
مسئله دیگر صرفاً این نبود که واکنش مریم پس از پایان محرک مدتی باقی میماند. اگر فقط با تأخیر یا اینرسی هیجانی مواجه بودیم، میتوانستیم انتظار داشته باشیم با گذشت زمان پاسخ بهتدریج کاهش یابد. همچنین اگر مسئله صرفاً کیندلینگ بود، میتوانستیم تغییر حساسیت مریم در طول تاریخچهٔ اپیزودها را بررسی کنیم.
اما پرسش متفاوتی اکنون مطرح شده بود:
چرا سیستمی که در شدت ۶۵ وارد وضعیت دفاعی شده است، برای خروج از همان وضعیت باید تا شدت ۳۰ پایین بیاید؟
در زبان سیستمهای دینامیکی، این الگو میتواند نشاندهندهٔ نامتقارنی آستانههای گذار باشد.
در زبان هیسترزیس میتوان گفت سیستم به مسیر خود وابسته شده است: وضعیت فعلی فقط تابع ورودی لحظهای نیست؛ مسیر قبلی نیز بر نقطهای که در آن سیستم از یک وضعیت به وضعیت دیگر گذار میکند اثر گذاشته است.
اما درمانگر هنوز نمیتوانست نتیجه بگیرد که «مریم هیسترزیس روانشناختی دارد».
این تنها یک الگوی سازگار با فرضیهٔ هیسترزیس بود.
برای رسیدن به یک ادعای علمی، لازم بود مشخص شود که این تفاوت آستانهها:
در اندازهگیریهای طولی تکرار میشود؛
روی همان متغیر کنترل مشاهده میشود؛
صرفاً محصول تأخیر زمانی یا خودبازخورد ساده نیست؛
از تغییرات حساسیت ناشی از کیندلینگ قابل تفکیک است؛
و در مقایسه با مدلهای رقیب، ارزش تبیینی افزودهای دارد.
از این منظر، عذرخواهی مدیر پایان خطر بود، اما لزوماً پایان وضعیت دفاعی نبود.
و پرسش مهمتر این بود:
آیا برای خروج از وضعیتی که سیستم در گذشته آموخته است، باید از همان آستانهای عبور کرد که برای ورود به آن لازم بوده است؟
اگر پاسخ در دادههای واقعی و طولی بهطور نظاممند منفی باشد، آنگاه هیسترزیس میتواند چیزی بیش از استعارهای برای «باقیماندن اثر گذشته» ارائه کند: مدلی برای توضیح اینکه چرا گذشته ممکن است آستانهٔ گذارِ سیستم را در مسیر بازگشت تغییر دهد.
این وینیت یک مثال فرضی برای نمایش منطق مدل است، نه گزارش یک مورد واقعی و نه شواهد تجربی برای هیسترزیس روانشناختی. عددهای ۶۵ و ۳۰ نیز صرفاً برای روشنکردن منطق آزمون فرض شدهاند. نکتهٔ محوری این است که آستانهٔ ورود و خروج باید روی یک متغیر کنترل واحد و در دو جهتِ حرکت سیستم تعریف و اندازهگیری شوند. تنها در صورت مشاهدهٔ نظاممند چنین نامتقارنی، و پس از مقایسه با توضیحهای رقیب، میتوان بررسی کرد که آیا مفهوم هیسترزیس واقعاً ارزش تبیینی افزودهای دارد.