پرسش ۱
استادی دانشگاه میگوید: «از نظر منطقی میدانم بیارزش نیستم، اما وقتی کسی از کارم انتقاد میکند، همان باور قدیمی را با همهٔ وجودم احساس میکنم.» کدام توضیح با طرحوارهدرمانی (Schema Therapy) سازگارتر است؟
الف) استدلالهای او هنوز بهقدر کافی قوی نیستند؛ با گردآوری شواهد بیشتر و تحلیل دقیقتر، احساس باید بهتدریج با شناخت هماهنگ شود.
ب) احساس او واقعیت را درست بازتاب میدهد، چون هیجانها همیشه از شناخت منطقی معتبرترند و باید بدون چونوچرا پذیرفته شوند.
ج) طرحواره فقط یک باور نیست و خاطرهها، هیجانها و حسهای بدنی شکلگرفته در سالهای اولیه را هم دربرمیگیرد؛ پس فهم منطقی لازم است اما اغلب کافی نیست و کار تجربی به آن افزوده میشود.
د) این ناهمخوانی نشانهٔ ضعف در پردازش اطلاعات است و با آموزش مهارتهای استدلال و بررسی سوگیریهای شناختی بهطور کامل رفع میشود.
پاسخ: ج. در مدل یانگ، طرحوارهها لایههای شناختی، هیجانی، بدنی و رفتاری دارند و درمان نیز شناختی، تجربی و رفتاری است (Young et al., 2003; Young & Klosko, 1993). فهم منطقی بیارزش نیست، اما با فعالشدن خودکار هیجانی همتراز نمیشود.
پرسش ۲
در خانوادهای والدین همهچیز را برای فرزند انجام میدادند، هیچگاه مرزی نمیگذاشتند و او را از ناکامیهای کوچک حفظ میکردند. فرزند در بزرگسالی در رعایت قواعد مشترک و تحمل ناکامی مشکل دارد. کدام توضیح با مدل یانگ سازگارتر است؟
الف) طرحواره فقط از آسیب و بدرفتاری شکل میگیرد؛ پس این وضع باید ناشی از تروماییِ فراموششده باشد.
ب) در چنین محیطی طرحواره پدید نمیآید، زیرا محیط بدون ناکامی بهترین بستر رشد هیجانی است.
ج) این الگو فقط ژنتیکی است و تجربهٔ خانوادگی نقشی ندارد؛ مزاج تنها عامل تعیینکننده است.
د) یکی از مسیرهای شکلگیری طرحواره «بیش از حد خوب» است: ارضای افراطی یا بدون مرز نیازها، که یادگیری محدودیتهای واقعبینانه و خودکنترلی را مختل میکند. مزاج کودک نیز در شکلگیری و شدت الگو سهم دارد.
پاسخ: د. یانگ چهار مسیر نام میبرد: ناکامی نیازها، آسیبدیدگی، «بیش از حد خوب»، و درونیسازی گزینشی یا همانندسازی (Young et al., 2003). طرحواره نتیجهٔ فقط بدرفتاری نیست و مزاج تنها در تعامل با تجربه اثر میکند.
پرسش ۳
دو نفر هر دو از ترس بیارزششدن رنج میبرند. یکی با کار افراطی و کمالگرایی میکوشد ارزشش را ثابت کند و دیگری از صمیمیت دوری میکند. کدام جمله دربارهٔ «سبکهای مقابلهای» (Coping Styles) درست است؟
الف) تسلیم نشانهٔ ضعف شخصیت است، اجتناب فقط گریز فیزیکی از موقعیتهاست و جبران افراطی همیشه شکل پرخاشگرانه دارد.
ب) تسلیم، اجتناب و جبران افراطی پاسخهایی به فعالشدن طرحوارهاند. یک طرحوارهٔ واحد میتواند رفتارهای ظاهراً متضاد بسازد، و جبران افراطی گاهی شبیه قدرت و اعتمادبهنفس به نظر میرسد.
ج) هر سه سبک ناسالماند و هدف درمان حذف هر نوع مقابله است؛ فرد سالم هرگز از آنها استفاده نمیکند.
د) سبک مقابلهای ویژگی ژنتیکی ثابتی است که با تجربه یا درمان تغییر نمیکند؛ درمان فقط به پذیرش آن کمک میکند.
پاسخ: ب (Young et al., 2003). این دو نفر میتوانند یک طرحواره، مثلاً نقص/شرم، داشته باشند ولی مقابلهشان متفاوت باشد. ظاهر رفتار بهتنهایی نشان نمیدهد چه طرحوارهای در پس آن است.
پرسش ۴
مراجعی میگوید: «گاهی انگار آدم دیگری میشوم؛ یکدفعه خشمگین، یا بیحس، یا کودکی درمانده.» درمانگر از «حالت» (Mode) سخن میگوید. کدام توصیف دقیقتر است؟
الف) حالت وضعیتی لحظهای است که مجموعهای از هیجانها، افکار و رفتارها را فعال میکند و میتواند جابهجا شود. این سازهای بالینی برای توصیف الگوهاست، نه موجودیتهای مستقل در ذهن.
ب) حالتها شخصیتهای جداگانه با حافظه و هویت مستقلاند؛ تجربهٔ مراجع معادل اختلال هویت تجزیهای است.
ج) حالتها صفات ثابت شخصیتیاند که از کودکی تا پایان عمر تغییر نمیکنند؛ جابهجایی مراجع نشانهٔ خطا در سنجش است.
د) حالتها نقشهاییاند که فرد عمداً برای فریب دیگران بازی میکند و کار درمان افشای این نقشهاست.
پاسخ: الف. «بخشها» یک قیاس ساختاری و استعارهٔ بالینی برای سازماندادن تجربه است و به معنای جدابودن واقعی بخشها یا اثبات علمی وجود آنها نیست. بزرگسال سالم (Healthy Adult) هم یک حالت است (Young et al., 2003; Arntz & Jacob, 2012).
پرسش ۵
مراجعی موفق میگوید: «صدای سرزنشگرم همان چیزی است که مرا به اینجا رسانده؛ اگر کنارش بگذارم تنبل میشوم.» کدام پاسخ با طرحوارهدرمانی سازگارتر است؟
الف) درست میگوید؛ صدای سرزنشگر انگیزهٔ ضروری است و درمان باید آن را تقویت کند تا نتایج بهتری بگیرد.
ب) باید همهٔ ارزیابیهای انتقادی از خود حذف شود و فقط تأییدهای مثبت جایگزین شود، وگرنه درمان شکست میخورد.
ج) میان استانداردها و مسئولیتپذیری واقعبینانه، که میتواند بماند، و صدای تحقیرکننده یا تنبیهگر، که هدف کاهش قدرتش است، تمایز میگذارند. اینکه این صدا واقعاً مسبب موفقیت بوده یا نه خود قابل بررسی است.
د) این باور نشانهٔ مقاومت است و باید با تفسیر مستقیم شکسته شود؛ بحث دربارهٔ کارکرد صدا بیفایده است.
پاسخ: ج. مدل میان حالت والد تنبیهگر (Punitive Parent)، که تحقیر و سزاوار مجازاتدانستن است، و والد سختگیر (Demanding Parent)، که فشار برای کمال است، تمایز میگذارد. هدف درمان حذف مسئولیتپذیری نیست (Young et al., 2003; Arntz & Jacob, 2012).
پرسش ۶
مراجعی نگران است که بازنویسی تصویرسازانه (Imagery Rescripting) «خاطرهٔ واقعی را تحریف میکند». کدام توضیح دقیقتر است؟
الف) هدف حذف خاطره از حافظه است و مراجع باید باور کند تصویر جدید رویداد واقعی بوده است.
ب) رویداد گذشته تغییر نمیکند. در تصویرسازی، با کمک درمانگر، آنچه کودک آن زمان لازم داشت، مثلاً محافظت، تجربه میشود تا معنا و بار هیجانی خاطره تغییر کند. سازوکار دقیق اثر هنوز در حال پژوهش است.
ج) روش همان مواجههٔ طولانی با خاطره است و هر تغییر در تصویر آن را بیاثر میکند؛ هدف فقط خاموشی هیجانی است.
د) روش برای کسانی مناسب است که آن را خودشان و بدون درمانگر انجام دهند؛ حضور درمانگر باعث القای خاطره میشود.
پاسخ: ب (Arntz & Weertman, 1999; Arntz, 2012). این تکنیک برای خاطرههای دردناک معمولاً با درمانگر آموزشدیده انجام میشود و برای انجام مستقل در خانه توصیه نمیشود.
پرسش ۷
مراجعی در اینترنت خوانده: «طرحوارهدرمانی ثابت شده مؤثرترین درمان برای همهٔ مشکلات شخصیتی و روانشناختی است و سازوکارش هم دقیقاً مشخص است.» کدام پاسخ دقیقتر است؟
الف) درست است؛ کارآزماییهای تصادفیشدهٔ متعدد برتری آن را بر همهٔ درمانهای دیگر در همهٔ اختلالات نشان دادهاند.
ب) نادرست است؛ هیچ کارآزمایی تصادفیشدهای دربارهٔ طرحوارهدرمانی انجام نشده و فقط گزارشهای موردی وجود دارد.
ج) نیمهدرست است؛ اثر درمان فقط در اختلال شخصیت مرزی نشان داده شده و دربارهٔ اختلالات دیگر هیچ شواهدی وجود ندارد.
د) ادعا از شواهد فراتر میرود. کارآزماییهایی در اختلال شخصیت مرزی (در برابر درمان متمرکز بر انتقال) و برخی اختلالات شخصیت دیگر نتایج امیدبخشی دادهاند، اما برای بیشتر اختلالات شواهد محدودتر است و اینکه تغییر طرحواره دلیل بهبود باشد هنوز بهخوبی اثبات نشده است.
پاسخ: د. Giesen-Bloo و همکاران (۲۰۰۶) طرحوارهدرمانی را با TFP در اختلال شخصیت مرزی و Bamelis و همکاران (۲۰۱۴) آن را با رواندرمانی شفافسازمحور و درمان معمول در خوشهٔ C و چند اختلال دیگر مقایسه کردند. کارآزمایی Arntz و همکاران (۲۰۲۲) نیز قالب ترکیبی فردی-گروهی را در اختلال شخصیت مرزی بررسی کرد. مرور Taylor و همکاران (۲۰۱۷) هم میگوید تحلیلهای رسمی میانجی کماند و برای اختلالات غیر از مرزی شواهد پراکنده است.
پرسش ۸
استاد فلسفهای هر پرسش هیجانی درمانگر را با تحلیلی درخشان پاسخ میدهد و میگوید: «احساس خاصی ندارم.» کدام فهم با مدل حالتها سازگارتر است؟
الف) این الگو نشان میدهد طرحوارهدرمانی برای افراد با تحصیلات بالا مناسب نیست، چون آنها هیجان ندارند.
ب) این الگو با حالت محافظ جداشده (Detached Protector) سازگار است که با عقلانیسازی از درد فاصله میگیرد. کارکرد محافظتی آن شناخته و ارج نهاده میشود و در رابطهای ایمن بهتدریج کنار میرود تا تماس با هیجانها ممکن شود.
ج) این الگو مقاومت است و درمانگر باید با تفسیر تند و مواجههٔ مستقیم آن را بشکند تا کودک آسیبپذیر هرچه زودتر ظاهر شود.
د) این الگو یعنی هیجانی وجود ندارد و درمان باید به آموزش کلاسیک مهارتهای هیجانی بدون کار تجربی محدود شود.
پاسخ: ب (Young et al., 2003; Arntz & Jacob, 2012). رفتار منفرد برای تعیین حالت کافی نیست و درمانگر باید کارکرد آن را در بافت بررسی کند. خود فاصلهگیری عقلانی میتواند محافظ باشد، حتی در افراد بسیار تحصیلکرده.
پرسش ۹
مراجعی میپرسد وقتی درمانگرش از «بازوالدگری محدود» (Limited Reparenting) سخن میگوید، یعنی چه. کدام توضیح دقیقتر است؟
الف) درمانگر در حد امکان نقش والد واقعی را بر عهده میگیرد، همیشه در دسترس است و تصمیمهای مهم زندگی را بهجای مراجع میگیرد.
ب) درمانگر باید کاملاً بیطرف و سرد بماند، چون هر گرمی و پاسخدهی هیجانی وابستگی ایجاد میکند و درمان را مختل میسازد.
ج) درمانگر در چارچوب مرزهای حرفهای، گرمی، اعتباربخشی و ثبات را بهگونهای ارائه میدهد که به نیازهای ارضاءنشدهٔ مراجع پاسخ دهد و همزمان بزرگسال سالم و خودمختاری او را تقویت کند.
د) درمانگر پس از چند جلسه همهٔ مرزها را برمیدارد تا کودک درونی مراجع کاملاً جبران شود؛ مرزداشتن نشانهٔ بیعلاقگی است.
پاسخ: ج (Young et al., 2003; Arntz & Jacob, 2012). گرمی و مرز مکمل یکدیگرند. هدف جایگزینی والد واقعی یا ایجاد وابستگی نامحدود نیست.
پرسش ۱۰
زنی پس از رابطهای پرشور و رنجآور اکنون با مردی مهربان و باثبات روبهرو است، اما احساس میکند «شوری» ندارد. کدام توصیف از «شیمی طرحوارهای» (Schema Chemistry) دقیقتر است؟
الف) کشش شدید میتواند بازتاب فعالشدن آشنای طرحوارهها باشد و با سازگاری یکی نیست. امنیت و ثبات ممکن است در آغاز «بیجاذبه» به نظر برسند، چون طرحوارهای را فعال نمیکنند. این فرضیهای بالینی برای بررسی در درمان است.
ب) کشش شدید پیشبینیکنندهٔ رضایت بلندمدت است؛ هرچه کشش اولیه شدیدتر باشد، رابطه ایمنتر خواهد بود.
ج) نبود کشش شدید ثابت میکند رابطه محکوم به شکست است و باید پایان یابد؛ شور همان عشق است.
د) کشش شدید فقط محصول ژنتیک و هورمونهاست و تجربهٔ کودکی نقشی ندارد؛ بنابراین مفهوم شیمی طرحوارهای بیمعناست.
پاسخ: الف (Young & Klosko, 1993; Simeone-DiFrancesco et al., 2015). این مفهوم چارچوبی بالینی است و اعتبارسنجی تجربی قوی ندارد. بنابراین نمیتوان از آن برای پیشبینی دوام رابطه یا توصیهٔ پایاندادن به آن استفاده کرد.
منابع
Arntz, A. (2012). Imagery rescripting as a therapeutic technique: Review of clinical trials, basic studies, and research agenda. Journal of Experimental Psychopathology, 3(2), 189–208.
Arntz, A., & Jacob, G. (2012). Schema therapy in practice: An introductory guide to the schema mode approach. Wiley-Blackwell.
Arntz, A., Jacob, G. A., Lee, C. W., Brand-de Wilde, O. M., Fassbinder, E., Harper, R. P., Lavender, A., Lockwood, G., Malogiannis, I. A., Ruths, F. A., Schweiger, U., Shaw, I. A., Zarbock, G., & Farrell, J. M. (2022). Effectiveness of predominantly group schema therapy and combined individual and group schema therapy for borderline personality disorder: A randomized clinical trial. JAMA Psychiatry, 79(4), 287–299.
Arntz, A., & Weertman, A. (1999). Treatment of childhood memories: Theory and practice. Behaviour Research and Therapy, 37(8), 715–740.
Bamelis, L. L. M., Evers, S. M. A. A., Spinhoven, P., & Arntz, A. (2014). Results of a multicenter randomized controlled trial of the clinical effectiveness of schema therapy for personality disorders. American Journal of Psychiatry, 171(3), 305–322.
Giesen-Bloo, J., van Dyck, R., Spinhoven, P., van Tilburg, W., Dirksen, C., van Asselt, T., Kremers, I., Nadort, M., & Arntz, A. (2006). Outpatient psychotherapy for borderline personality disorder: Randomized trial of schema-focused therapy vs transference-focused psychotherapy. Archives of General Psychiatry, 63(6), 649–658.
Simeone-DiFrancesco, C., Roediger, E., & Stevens, B. A. (2015). Schema therapy with couples: A practitioner's guide to healing relationships. Wiley-Blackwell.
Taylor, C. D. J., Bee, P., & Haddock, G. (2017). Does schema therapy change schemas and symptoms? A systematic review across mental health disorders. Psychology and Psychotherapy: Theory, Research and Practice, 90(3), 456–479.
Young, J. E., & Klosko, J. S. (1993). Reinventing your life. Dutton.
Young, J. E., Klosko, J. S., & Weishaar, M. E. (2003). Schema therapy: A practitioner's guide. Guilford Press.