
مریم، ۴۱ ساله، چند ماهی بود که احساس میکرد زندگیاش وارد فصلی شده که خودش برای آن آماده نبوده است. فرزند بزرگترش برای ادامه تحصیل از خانه دور شده بود، مادرش به مراقبت بیشتری نیاز پیدا کرده بود و در محل کار نیز مسئولیتی که سالها برایش تلاش کرده بود به فرد دیگری واگذار شده بود.
او در نخستین جلسه گفت:
«همهچیز دارد از دستم میرود. انگار هر چیزی که به زندگیام شکل میداد، یکییکی دارد میافتد.»
در ادامه، تصویری از یک چتر پوشیده از برگهای پاییزی به او نشان داده شد. چند لحظه به تصویر نگاه کرد و گفت:
«اول فکر کردم برگها قرار است جلوی باران را بگیرند؛ بعد دیدم خودشان برگاند. برگ که جلوی باران را نمیگیرد.»
درمانگر پرسید:
«پس چه چیزی در این تصویر برایتان جالب است؟»
مریم کمی مکث کرد:
«اینکه چتر هنوز چتر است، حتی اگر از چیزی ساخته شده باشد که قرار است بریزد.»
سپس لبخند کوتاهی زد و ادامه داد:
«شاید من هم فکر میکنم اگر بعضی چیزها تغییر کنند، دیگر نمیتوانم زندگیام را نگه دارم.»
درمانگر بهجای اینکه معنای تصویر را برای او تعیین کند، پرسید:
«اگر قرار نباشد ریزش برگها را متوقف کنید، چه چیزی میتواند به شما کمک کند در این فصل احساس کنید هنوز میتوانید زندگیتان را نگه دارید؟»
مریم ابتدا از چیزهای کوچک حرف زد: تماس منظم با دخترش، تقسیم مسئولیت مراقبت از مادرش با خواهرش، پیادهروی عصرانه و دوباره شروعکردن نقاشیهایی که سالها کنار گذاشته بود.
چند جلسه بعد، وقتی درباره تغییر نقش خود در خانواده صحبت میکرد، گفت:
«قبلاً فکر میکردم باید همهچیز را نگه دارم تا خانواده از هم نپاشد. حالا دارم میفهمم شاید نگهداشتن همیشه به معنی محکم چسبیدن نیست.»
کمی سکوت کرد و گفت:
«شاید بعضی چیزها باید بریزند تا معلوم شود چه چیزهایی واقعاً قرار است بمانند.»
درمانگر پاسخ قطعی نداد و نگفت که «مریم به پذیرش رسیده» یا «مسئلهاش حل شده است». فقط پرسید:
«و اگر این را یک فرضیه بدانیم، نه یک پاسخ نهایی، این نگاه چه تغییری در انتخابهای این هفته شما ایجاد میکند؟»
مریم گفت:
«شاید بهجای اینکه تمام هفته دنبال راهی باشم که پاییز را متوقف کنم، ببینم در این پاییز چه چیزی میتوانم بسازم.»
در این وینیت، پاییز استعارهای از تغییر است، نه نمادی قطعی از فقدان؛ و چتر استعارهای از حمایتی است که الزاماً برای حذف تغییر ساخته نمیشود. نقطه محوری، حرکت از این پرسش:
«چگونه مانع تغییر شوم؟»
به این پرسش است:
«در شرایطی که تغییر را نمیتوانم متوقف کنم، چگونه میتوانم شیوه مواجههام با آن را سازمان دهم؟»
از این منظر، تابآوری به معنای «نشکستن» نیست؛ بلکه میتواند شامل انعطاف، استفاده از منابع حمایت، بازسازی معنا و حفظ عاملیت در شرایط متغیر باشد.
نکته بالینی مهم نیز این است که معنای تصویر از پیش تعیین نشده است. اگر مریم آن را بهصورت «فقدان»، «ترس»، «آزادی»، «زیبایی پاییز» یا حتی صرفاً «یک تصویر خلاقانه» تجربه میکرد، درمانگر نباید معنای دیگری را به او تحمیل میکرد. ارزش استعاره در اینجا، نه در کشف یک «معنای پنهان»، بلکه در ایجاد فضایی برای گفتوگو و مشاهده شیوه معنا دادن خود مراجع است.
گاهی سلامت روان به این معنا نیست که بتوانیم برگهای زندگی را از افتادن بازداریم؛ شاید به این معنا باشد که بتوانیم در میان برگهای در حال ریختن، چیزی برای تکیهکردن، چیزی برای معنا دادن و چیزی برای ادامهدادن پیدا کنیم.