
چکیده
این مقاله تصویری تکرنگ را بررسی میکند: مردی از پشت، بر جادهای مارپیچ میان دریایی مهآلود، در حال کشیدن انبوهی ساعت. تحلیل در سه سطح پیش میرود: آنچه تصویر نشان میدهد، معناهایی که میتوان استعارهوار از آن ساخت، و نظریههایی که هر استعاره را روشن میکنند (برگسون، پژوهشهای زمانمندی و هدفجویی، ACT، یونگ، هایدگر، اریکسون و سنت صوفیانهٔ «وقت»). دو خوانش رقیب، آسیبمحور و رشدی، صورتبندی و پرسشهای اکتشافی برای تمایز میان آنها پیشنهاد میشود.
۱. چارچوب روششناختی
تصویر موردبحث محرکی ازپیشترکیبشده است و پاسخ فرافکنانهٔ یک فرد نیست. از اینرو، تحلیل ساختار نمادین و خوانشهایی را بررسی میکند که تصویر پدید میآورد و از آن دربارهٔ وضعیت روانی سازنده یا بیننده تشخیصی استنباط نمیشود. روش تأویلی (hermeneutics) است و میان خوانشِ بازگشتبهمعنا و خوانشِ بدگمانانه تمایز میگذارد (Ricoeur, 1970). خوانشها فرضیهاند و در بخش ۹ پرسشهایی برای داوری میان آنها آمده است.
۲. توصیف
مردی با کت بلند و کلاه، از پشت، بر جادهای باریک و پیچان گام برمیدارد که بر آبی آرام و مهآلود برافراشته و دو سوی آن سنگچین است. دو ریسمان از دستهای او به انبوهی از ساعتهای جیبی و رومیزی میرسد که پشت سرش روی هم انباشتهاند و زمانهایی ناهمسان نشان میدهند. جاده در مه محو میشود و مقصدی دیده نمیشود. تصویر تکرنگ است؛ این ویژگی را تنها قرینهٔ زیباییشناختی (سردی، سکون، فاصله) میدانیم و از آن عاطفه یا آسیبی استنباط نمیکنیم.
۳. ساعتها: زمانِ سنجیده و بارِ گذشته
ساعت ابزار سنجش و ساماندهی است، اما در تصویر به باری قابلکشیدن بدل شده است. در خوانشی برگسونیِ استعاری، مرد زمانِ سنجیده و فضاییشده را میکشد و دیرندِ (durée) زیستهٔ او را میتوان به خودِ جاده تشبیه کرد (Bergson, 1910, ch. 2). ادراک زمان با توجه و حافظه گره خورده است (Block & Gruber, 2014)؛ ناهمسانیِ عقربهها در تصویر تفسیر استعاری ماست و از آن مقاله نتیجه نمیشود.
چون ساعتها پشت سر کشیده میشوند، نخستین خوانش «گذشتهٔ حملشده» است. فروید سایهٔ ابژهٔ ازدسترفته را بر «من» افتاده میبیند (Freud, 1957, p. 249). نشخوار فکری (rumination) دورهٔ افسردگی را طولانی میکند (Nolen-Hoeksema, 1991) و جهتگیری زمانیِ منفینگر به گذشته با افسردگی و اضطراب همبسته است (Zimbardo & Boyd, 1999). اما این یافتهها دربارهٔ افراد است و از آنها دربارهٔ تصویر چیزی نتیجه نمیشود.
ریسمانها در دست مرد است و به بدنش بسته نشدهاند. این جزئیات را میتوان استعارهوار با یکی از دغدغههای پذیرش و تعهد (ACT) مقایسه کرد: نه حذف تجربهٔ درونی، بلکه تغییر نسبت فرد با آن، یعنی گذار از همجوشی شناختی (cognitive fusion) به انعطافپذیری روانشناختی و عمل ارزشمحور (Hayes et al., 2012). از ریسمانِ در دست، همجوشی استنباط نمیشود. همچنین گذشته بخشی از هویت و یادگیری است و مسئله تبدیل تجربهٔ قابلفهم به باری دائمی است، نه حذف گذشته.
۴. ساعت و آینده؛ پیوستگی خود
ساعت به آینده نیز اشاره دارد («تا کی؟»، «چقدر مانده؟»)، پس ساعتها میتوانند آیندههای محققنشده را هم نمایندگی کنند. جهتگیری توجه به گذشته و آینده با هدفگذاری و رفتار ارتباط دارد (Shipp et al., 2009). پیوستگی خود (self-continuity) نیز، یعنی احساس پیوند میان خودِ گذشته، حال و آینده، با انگیزش، تصمیمگیری، رفتار و برخی پیامدهای روانشناختی و جسمانی مرتبط است (Sedikides et al., 2023). تصویر این پیوستگی را پرسشبرانگیز میکند، چون ساعتها در پشت سر و مه در پیش است و میان آن دو فقط «حالِ» جادهای باریک مانده است.
۵. جاده، دریا و مه
پیچوخمِ جاده زندگی را فرایند مینمایاند، نه نقطهای در انتها. خودتنظیمیِ سالم فقط ادامه دادن نیست و انتخاب هدف، تنظیم تلاش و رهاسازیِ هدف ناممکن (goal disengagement) و بازدرگیری با اهداف جایگزین را هم دربرمیگیرد (Wrosch et al., 2003؛ Brandstätter & Bernecker, 2022؛ Heckhausen et al., 2019). یونگ میگوید نیمروزِ زندگی را نمیتوان با برنامهٔ بامداد زیست (Jung, 1960, §§749–795)؛ مردی که برنامهٔ پیشین را بهصورت ساعت میکشد، استعارهٔ مناسبی برای همین خطاست.
جاده منظم است، اما دریای اطراف آن قابلکنترل نیست. این تضاد عاملیت در شرایط عدمقطعیت را نشان میدهد: مرد مسئول قدم بعدی است، نه کنترل کل مسیر. در خوانش نمادشناختی یونگی، آب میتواند با ناخودآگاه تداعی شود (Jung, 1968, §40)؛ از این منظر، جادهٔ برافراشته بر آب را میتوان استعارهٔ حرکتِ خودآگاه در مجاورت قلمرویی دانست که کاملاً در اختیار آن نیست. مه آینده را امکانی گشوده اما بیصورت نشان میدهد. نزد هایدگر آینده در افق دلنگرانی (Sorge) و پرتابشدگی (Geworfenheit) فهم میشود (Heidegger, 1962, §§29, 41, 65).
۶. نبودِ مقصد و پرسش معنا
فقدان مقصد روشن، تصویر را از «مدیریت زمان» به قلمرو معنا در زندگی (meaning in life) میبرد. این سازه سه مؤلفه دارد: انسجام (coherence)، هدف (purpose) و اهمیت (significance) (Martela & Steger, 2016؛ King & Hicks, 2021). در تصویر جاده و حرکت هست، اما غایت روشن نیست؛ پرسش این است که اگر زمان صرف رسیدن به موعد بعدی شود، آیا انسجام و اهمیتِ همین مسیر دیده میشود.
۷. پیکرهٔ پشتبهبیننده
ترکیببندی یادآور «سرگردان بر فراز دریای مه» اثر فریدریش (حدود ۱۸۱۸، Hamburger Kunsthalle) است. پیکرهٔ پشتبهبیننده (Rückenfigur) بیننده را به همذاتپنداری و تجربهٔ امر والا دعوت میکند (Koerner, 2009). در این تصویر والا جای خود را به بار داده است: سوژه بیکرانگی را نظاره نمیکند، بلکه زمان را میکشد. ناشناسیِ چهره و پوشش یکدست یا بر پرسونای (persona) تثبیتشده دلالت دارد یا همذاتپنداریِ همگانی را ممکن میسازد.
۸. خوانش صوفیانه: ابنالوقت
در سنت صوفیه «وقت» آنِ تکلیف است و صوفی «ابنالوقت» است (Qushayri, 2007, بخش «الوقت»). مولانا میفرماید: «صوفی ابنالوقت باشد ای رفیق / نیست فردا گفتن از شرطِ طریق» (Rumi, 1925–1940, Book I). تصویر وارونهٔ این آموزه است: مردی که فرزند زمانهای انباشته است، نه فرزند لحظه. همسویی با تماس با لحظهٔ اکنون در ACT قیاس است، نه یکسانی؛ «وقت» بنیانی الهیاتی دارد و ACT چارچوبی کارکردی و سکولار است.
۹. دو خوانش رقیب
خوانش آسیبمحور: گذشتهای انباشته، آیندهای مهآلود و تجربهای که در آن زمان بهجای بستر زندگی، به بار روانی بدل شده است. خوانش رشدی: مسئله نه حذف گذشته، بلکه یکپارچهسازی زمانِ زیسته و بازتنظیم نسبت با اهداف و آینده است؛ بنابر اریکسون، یکپارچگی در برابر نومیدی (integrity vs. despair) در پذیرش و معنادهی به زندگیِ زیسته تحقق مییابد (Erikson, 1963, ch. 7)، و مرد ساعتها را رها نکرده است.
تصویر میان این دو حکم نمیدهد. پرسشهای زیر معیار تشخیصی یا آزمون اعتبار نظریه نیستند؛ پرسشهایی اکتشافیاند که در گفتوگوی بالینی یا تأویلی روشن میکنند کدام خوانش برای فرد معنادارتر است: آیا ریسمان «قابلزمینگذاشتن» دیده میشود یا ناگزیر؟ آیا بار با گذشته پیوند خورده است یا با آینده و مقایسه؟ آیا جاده کشش و کنجکاوی برمیانگیزد یا فقط خستگی؟
۱۰. جمعبندی و محدودیتها
مسئلهٔ تصویر گذشتنِ زمان نیست، بلکه نسبتِ انسان با زمان است: آیا گذشته را بخشی از خویشتن میکند، آینده را افق امکان میبیند و در اکنون گام برمیدارد، یا گذشته و آینده را به باری بدل میکند که حرکتش را سنگین میسازد. محدودیتها: خوانشها استعاریاند و یافتههای تجربیِ ذکرشده دربارهٔ افراد است، نه تصویر؛ تحلیل، رویکردی هنری-تاریخی ندارد؛ و کارآمدیِ بالینی پرسشهای بخش ۹ آزموده نشده است.
منابع
Bergson, H. (1910). Time and Free Will: An Essay on the Immediate Data of Consciousness (F. L. Pogson, Trans.). London: George Allen & Unwin. (اصل فرانسوی ۱۸۸۹)
Block, R. A., & Gruber, R. (2014). Time perception, attention, and memory: A selective review. Acta Psychologica, 149, 129–133.
Brandstätter, V., & Bernecker, K. (2022). Persistence and disengagement in personal goal pursuit. Annual Review of Psychology, 73, 271–299.
Erikson, E. H. (1963). Childhood and Society (2nd ed.). New York: W. W. Norton. (چاپ نخست ۱۹۵۰)
Freud, S. (1957). Mourning and Melancholia. In J. Strachey (Ed. & Trans.), The Standard Edition of the Complete Psychological Works of Sigmund Freud (Vol. 14, pp. 237–258). London: Hogarth Press. (اصل ۱۹۱۷)
Hayes, S. C., Strosahl, K. D., & Wilson, K. G. (2012). Acceptance and Commitment Therapy: The Process and Practice of Mindful Change (2nd ed.). New York: Guilford Press.
Heckhausen, J., Wrosch, C., & Schulz, R. (2019). Agency and motivation in adulthood and old age. Annual Review of Psychology, 70, 191–217.
Heidegger, M. (1962). Being and Time (J. Macquarrie & E. Robinson, Trans.). New York: Harper & Row. (اصل آلمانی ۱۹۲۷؛ ارجاع به بندها)
Jung, C. G. (1960). The Stages of Life. In The Structure and Dynamics of the Psyche, Collected Works (Vol. 8; R. F. C. Hull, Trans.). Princeton: Princeton University Press. (ارجاع به بندها)
Jung, C. G. (1968). The Archetypes and the Collective Unconscious, Collected Works (Vol. 9, Part 1; 2nd ed.; R. F. C. Hull, Trans.). Princeton: Princeton University Press. (ارجاع به بندها)
King, L. A., & Hicks, J. A. (2021). The science of meaning in life. Annual Review of Psychology, 72, 561–584.
Koerner, J. L. (2009). Caspar David Friedrich and the Subject of Landscape (2nd ed.). London: Reaktion Books. (چاپ نخست: Yale University Press, 1990)
Martela, F., & Steger, M. F. (2016). The three meanings of meaning in life: Distinguishing coherence, purpose, and significance. The Journal of Positive Psychology, 11(5), 531–545.
Nolen-Hoeksema, S. (1991). Responses to depression and their effects on the duration of depressive episodes. Journal of Abnormal Psychology, 100(4), 569–582.
Qushayri, A. (2007). Al-Qushayri's Epistle on Sufism (A. D. Knysh, Trans.). Reading: Garnet Publishing.
Ricoeur, P. (1970). Freud and Philosophy: An Essay on Interpretation (D. Savage, Trans.). New Haven: Yale University Press.
Rumi, J. (1925–1940). The Mathnawí of Jalálu'ddín Rúmí (R. A. Nicholson, Ed. & Trans., 8 vols.). London: Luzac. (E. J. W. Gibb Memorial Series, N.S. 4)
Sedikides, C., Hong, E. K., & Wildschut, T. (2023). Self-continuity. Annual Review of Psychology, 74, 333–361.
Shipp, A. J., Edwards, J. R., & Lambert, L. S. (2009). Conceptualization and measurement of temporal focus: The subjective experience of the past, present, and future. Organizational Behavior and Human Decision Processes, 110(1), 1–22.
Wrosch, C., Scheier, M. F., Miller, G. E., Schulz, R., & Carver, C. S. (2003). Adaptive self-regulation of unattainable goals: Goal disengagement, goal reengagement, and subjective well-being. Personality and Social Psychology Bulletin, 29(12), 1494–1508.
Zimbardo, P. G., & Boyd, J. N. (1999). Putting time in perspective: A valid, reliable individual-differences metric. Journal of Personality and Social Psychology, 77(6), 1271–1288.
متفاوت است و عمداً ذکر نشده است.