تاریخچه مصرف قهوه در فلات ایران ریشههایی عمیق و تاریخی دارد که به دوران شکوه امپراتوری صفویه بازمیگردد. در آن برهه تاریخی، نخستین اماکن تجمع عمومی تحت عنوان «قهوهخانه» تأسیس شدند و قهوه به عنوان نوشیدنی غالب و محبوب جامعه، در کانون تعاملات اجتماعی، فرهنگی و حتی سیاسی قرار گرفت. با این حال، تحولات تجاری و ژئوپلیتیک در اواخر قرن سیزدهم هجری قمری، ذائقه عمومی جامعه ایران را به شدت تغییر داد. ورود گسترده چای از هند و چین باعث شد تا مردم به سمت مصرف این نوشیدنی روی آورند و قهوهخانهها، با وجود حفظ نام تاریخی خود، عملاً به چایخانه و محل سرو غذاهای سبک نظیر املت و لوبیا تبدیل شوند.
در دهههای اخیر و به ویژه با آغاز قرن بیست و یکم، ایران شاهد یک رنسانس فرهنگی در زمینه مصرف نوشیدنیهای کافئیندار بوده است. ظهور پدیدهای که در ادبیات جهانی از آن به عنوان «موج سوم قهوه» (Third Wave of Coffee) یاد میشود، رویکردی کاملاً متفاوت را به این دانه گیاهی تحمیل کرد. در این رویکرد نوین، قهوه دیگر صرفاً یک کالای تجاری یا نوشیدنی انرژیبخش روزمره نیست، بلکه یک محصول تخصصی (Specialty Coffee) با شناسنامه هویتی، خاستگاه مشخص و پروفایل طعمی پیچیده است. در این گذار تاریخی، مفهوم سنتی «کافیمن» که مهارتهای اولیه تهیه قهوه را به صورت تجربی، سینه به سینه و غالباً بدون پشتوانه علمی میآموخت، جای خود را به حرفه تخصصی، مدرن و دانشمحور «باریستا» داد. با رشد قارچگونه کافهها و شکلگیری یک شبکه متراکم از فضاهای مدرن، نیاز به نهادینهسازی، استانداردسازی و آموزش آکادمیک در این صنف به شدت احساس شد. در پاسخ به این نیاز تاریخی، اندیشه تأسیس یک تشکل صنفی-تخصصی متبلور گردید که در نهایت به تولد «انجمن تخصصی باریستاهای ایران» (IBG) به رهبری چهرههای دغدغهمندی چون محمد آقامحمدخانی انجامید. این گزارش با رویکردی تحلیلی، ساختاری و مستند، به بررسی جامع تاریخچه این انجمن، نقش محوری مؤسس آن، تطور مسابقات ملی و چالشهای ژئوپلیتیک پیش روی این صنعت میپردازد.

بررسی و تحلیل تاریخچه مدرن قهوه تخصصی در ایران بدون تمرکز بر نقش کلیدی و بنیادین محمد آقامحمدخانی، پژوهشگر، مدرس و کارآفرین برجسته این صنعت، تحلیلی ناقص خواهد بود. وی که دانشآموخته رشته مدیریت خدمات مسافرتی و گردشگری است، با تلفیق درک عمیق از صنعت مهماننوازی (Hospitality) و اشتیاق وافر به علم قهوه، توانست مسیر حرفهای باریستاهای ایرانی را از یک شغل حاشیهای به یک تخصص بینالمللی ارتقا دهد.
محمد آقامحمدخانی مسیر حرفهای خود را با پژوهش و کسب دانش آکادمیک آغاز کرد و در سال ۲۰۱۶ میلادی موفق به دریافت عالیترین درجه آموزشی یعنی مدرک مدرس بینالمللی از انجمن قهوه تخصصی (SCA-AST) گردید. نقطه عطف در کارنامه رقابتی وی، حضور در مسابقات بزرگ باریستای فیدیلیو (FBC) در اردیبهشتماه سال ۲۰۱۴ میلادی بود. در این مسابقات که با داوری متخصصان ایتالیایی برگزار شد، آقامحمدخانی با ارائهای بینقص و علمی توانست از سد رقبای سرشناسی چون حافظ صفایی، منصور زندینهاد و مسیح منصوری عبور کرده و مقام نخست را از آن خود کند. پیروزی او در این مسابقات، سطح توقعات از مهارتهای یک باریستا را در ایران به شدت افزایش داد.
حوزه نفوذ و اعتبار آقامحمدخانی محدود به مرزهای جغرافیایی ایران نماند. در همان سال ۲۰۱۴، وی به عنوان داور در مسابقات رسمی باریستای امارات متحده عربی دعوت شد و نام خود را به عنوان یکی از نخستین داوران ایرانی در رقابتهای بینالمللی ثبت کرد. دانش عمیق او در زمینه کشاورزی و فرآوری قهوه باعث شد تا در سال ۲۰۱۸ به عنوان مشاور و کارشناس فنی در تولید فیلم مستند «رویش» (GROTH) که به بررسی مزارع قهوه در کشور ویتنام میپرداخت، مشارکت جوید. در حوزه کارآفرینی صنعتی نیز، وی یکی از اعضای مؤسس و رئیس هیئت مدیره برند «قهوه لِم» (LEMM Coffee Roasters) است که تحت لوای شرکت تجارت ماندگار فارسیا فعالیت میکند و نقشی کلیدی در تأمین دانه قهوه تخصصی برای کافههای ایران دارد.
مهمترین و پایدارترین میراث محمد آقامحمدخانی، تمرکز راهبردی وی بر نهادینهسازی آموزش سیستماتیک است. در دورانی که دانش قهوه در ایران به شدت محدود بود، وی اقدام به برگزاری کارگاههای تخصصی نمود که بسیاری از قهرمانان سالهای بعد، خروجی همین تفکر آموزشی بودند. او به عنوان مدرس در مؤسسات معتبری نظیر «بیک آکادمی» (Bake Academy) دورههای جامع و پیشرفتهای را تدریس میکند که سرفصلهای آن نشاندهنده عمق نگاه علمی اوست. این سرفصلها شامل تاریخچه قهوه، مراحل کشت و تولید، مبانی برشتهکاری (Roasting)، روشهای صحیح استفاده از تجهیزات، تنظیم دقیق آسیاب، دوزینگ (Dosing)، عصارهگیری استاندارد اسپرسو، شیمی و فرآوری شیر بخاردهی شده، شناخت استانداردهای آب مصرفی و مقدمهای بر قهوهآزمایی (Cupping) است.
فعالیتهای آموزشی وی تمرکززدایی شده و به سایر نقاط کشور نیز گسترش یافته است؛ به طوری که با همکاری مؤسسه آموزشی آوا کیش، دورههای تخصصی باریستا و لاته آرت را با همراهی مرتضی میرطالبی و مراد خجسته در جزیره کیش برای ارتقای کیفیت هورکا (HORECA) در مناطق آزاد تجاری برگزار نمود.
تأثیر روانی و الگوپذیری از آقامحمدخانی در میان قهرمانان مسابقات ملی غیرقابل انکار است. جواد اکبری، قهرمان سومین دوره مسابقات ملی باریستا (۲۰۱۷)، صراحتاً بیان میکند که در سالهای ابتدایی فعالیت خود، همواره رفتار حرفهای آقامحمدخانی و صفا صالحی را رصد میکرده و از کوچکترین حرکات آنان الگوبرداری مینموده است؛ به ویژه زمانی که آقامحمدخانی دورههای اولیه آموزشی خود را در هتل هما آغاز کرده بود. منصور زندینهاد، قهرمان مسابقات ملی لاته آرت، نیز پس از مشاهده اجرای آقامحمدخانی در مسابقات فیدیلیو ۲۰۱۴ به عمق مهارتهای این حرفه پی برد و انگیزه لازم برای ورود به عرصه رقابتهای جهانی را پیدا کرد و همواره او را عامل اصلی برگزاری مسابقات در ایران میداند.
پیش از تأسیس ساختار رسمی انجمن، بستر فکری آن در سطح بینالمللی پایهگذاری شد. در شماره ژوئن و ژوئیه سال ۲۰۱۳ مجله معتبر جهانی «باریستا مگزین» (Barista Magazine)، گزارشی ویژه با عنوان «باریستاهای ایرانی» منتشر شد که بازتاب گستردهای در محافل جهانی داشت. این گزارش حاصل سفر لیلا قنبری (کارشناس قهوه، عضو مجمع اجرایی انجمن باریستاهای آمریکا و قهرمان مسابقات باریستای آمریکا در سال ۲۰۱۴) به تهران و دیدار وی با محمد آقامحمدخانی بود. قنبری در این سفر از میزان آشنایی باریستاهای ایرانی با اصطلاحات تخصصی نظیر WBC، BGA و دستگاههای پیشرفتهای چون لامارزوکو شگفتزده شد.
بخش تحلیلی این گزارش تماماً به قلم محمد آقامحمدخانی نگاشته شد و در واقع مانیفست فکری او برای آینده قهوه ایران بود. وی در این مقاله با رویکردی آسیبشناسانه، از فقدان دسترسی به ابزارهای مدرن و خلأ ارتباطات بینالمللی انتقاد کرد، اما همزمان روند گذار از مفهوم سنتی «کافیمن» به حرفه تخصصی «باریستا» را نویدبخش دانست. آقامحمدخانی در این متن تاریخی به صراحت فقدان یک انجمن تخصصی را بزرگترین مانع در مسیر رشد این صنعت معرفی کرد و اعلام داشت که رؤیای حضور باریستاهای ایرانی در رقابتهای جهانی (WBC) و معرفی فرهنگ قهوه ایرانی به دنیا، تنها از گذرگاه تشکیل یک نهاد رسمی و مستقل عبور خواهد کرد. اندکی پس از انتشار این مانیفست، ماشین اجرایی برای تحقق این رؤیا به حرکت درآمد.
آقامحمدخانی صرفاً به آموزش متخصصان بسنده نکرد، بلکه رسالت خود را در ارتقای فرهنگ عمومی قهوهنوشی نیز تعریف نمود. حضور وی در ویژهبرنامه «رادیو شب» از شبکه تلویزیونی «شما» به میزبانی منصور ضابطیان در اسفندماه ۱۳۹۶، نمونهای بارز از این تلاش است. وی در این برنامه دو ساعته به تبیین جایگاه قهوه در فرهنگ ایرانی، تشریح مسابقات جهانی قهوه و تعریف علمی نوشیدنیهای کافهای برای مخاطبان عام پرداخت. همچنین وی به عنوان مدیرعامل «انجمن ترویج خوراک و نوشیدنی» در برنامههای تحلیلی رسانههای شنیداری نظیر «رادیو گفتوگو» نیز به تبیین اهمیت مسابقات در ترویج فرهنگ صحیح تغذیه پرداخته است.
انجمن تخصصی باریستاهای ایران (Iranian Barista Guild) که اختصاراً IBG خوانده میشود، به عنوان پاسخی نهادینه به نیازهای مطرحشده در مقاله باریستا مگزین، در سال ۲۰۱۳ میلادی (۱۳۹۲ خورشیدی) رسماً تأسیس گردید.
این نهاد کاملاً مستقل و غیرانتفاعی، توسط گروهی از دغدغهمندان صنعت قهوه از جمله محمد آقامحمدخانی به عنوان معمار و مؤسس اصلی، و با حمایتهای استراتژیک علی قنبری (مالک مجموعه Cherry Street Coffee House در سیاتل آمریکا) و دخترش لیلا قنبری شکل گرفت. سایر چهرههای شاخص نظیر صفا صالحی، بهاور سمیعی و هومن زمانی نیز در دورههای مختلف در پیشبرد اهداف این نهاد یا در هیئت مدیره آن ایفای نقش کردند.
هدف کلان IBG، ایجاد یک شبکه منسجم برای سازماندهی باریستاهای حرفهای، آماتور و قهوهدوستان بود. رسالت این کانون بر سه پایه استوار گردید: نخست، فرهنگسازی و آموزش مستمر برای ارتقای کیفیت قهوه در ایران؛ دوم، گسترش صنعت قهوه تخصصی و بهبود شرایط شغلی باریستاها؛ و سوم، ایجاد پلی ارتباطی برای معرفی و شناساندن مهارتهای باریستاهای ایرانی در عالیترین سطوح و عرصههای جهانی.
بزرگترین دستاورد بینالمللی IBG در اوایل ماه اکتبر سال ۲۰۱۴ (مهرماه ۱۳۹۳) محقق شد. در این مقطع، مؤسسه معتبر «رویدادهای جهانی قهوه» (World Coffee Events - WCE)، که بازوی اجرایی مسابقات انجمنهای قهوه تخصصی آمریکا و اروپاست، به صورت رسمی IBG را به عنوان نهاد ملی (National Body) نماینده ایران به رسمیت شناخت. این اعتبارنامه تاریخی، حصار انزوای بینالمللی قهوه ایران را شکست و به این کشور اجازه داد تا قهرمانان مسابقات ملی خود را در رشتههای مختلف (باریستا، لاته آرت، دمآوری، برشتهکاری، قهوهآزمایی و جذوه) به مسابقات جهانی (WBC) اعزام نماید.
برای تبیین اهمیت این موضوع و جذب حمایتهای مالی، انجمن در آبانماه ۱۳۹۳ نشست هماندیشی بزرگی را با حضور مدیران ارشد کافهها، رستریها و واردکنندگان تجهیزات (همچون نمایندگان شرکتهای مولیناری، ایلی، ریور، لمیز و لاسپازیاله) در سام کافه تهران برگزار کرد. در این نشست، محمد آقامحمدخانی و علی قنبری ضمن تشریح فرصتهای اسپانسری، بر اهمیت برندسازی و حمایت از نمایندگان ایران تأکید ورزیدند و چالشهای بزرگی نظیر اخذ ویزای آمریکا برای نمایندگان را مورد ارزیابی قرار دادند. این اقدامات، آغازگر دوران طلایی مسابقات ملی در ایران بود.
شکلگیری رقابتهای سازمانیافته، موتور محرک رشد کیفیت در صنعت قهوه ایران بوده است. این رقابتها به باریستاها فرصت داد تا مهارتهای خود را تحت فشار مضاعف و بر اساس پروتکلهای دقیق بینالمللی بسنجند.
پیش از تثبیت مسابقات تحت لیسانس WCE، رقابتهایی توسط نهادهای تجاری و رسانهای برگزار میشد که نقش بسزایی در استعدادیابی ایفا کرد. از مهمترین این رویدادها، مسابقه باریستای فیدیلیو در اردیبهشت ۱۳۹۳ در هتل آزادی تهران بود. در این مسابقه که فینال آن با حضور چهرههایی چون حافظ صفایی، محمد آقامحمدخانی و منصور زندینهاد برگزار شد، باریستاها موظف به تهیه ۴ اسپرسو، ۲ کاپوچینو کلاسیک، ۲ کاپوچینو با لاته آرت و ۴ نوشیدنی ابداعی (Signature) برای داوران ایتالیایی بودند. این رقابت با قهرمانی محمد آقامحمدخانی به پایان رسید. مسابقه معتبر دیگر، رقابتهای باریستای کافکس (Coffeex) بود که در مهرماه ۱۳۹۳ در برج میلاد و دورههای بعدی در بوستان گفتوگو برگزار شد. در کافکس ۲۰۱۴، با حضور داورانی از ایتالیا (نظیر دیوید برتی)، یونان و ترکیه، حافظ صفایی موفق شد با ارائه یک نوشیدنی ابداعی متشکل از خامه، شیر نارگیل، یخ، شربت بادام تلخ و ۴ شات اسپرسو ریسترتو، به مقام نخست دست یابد.
همچنین مسابقاتی نظیر «نبرد باریستاها» (Barista Battle) به ابتکار آکادمی قهوه ایران برگزار شد که در آن باریستاها در چندین رشته از جمله دمآوری، لاته آرت، درک حسی و باریستایی به طور همزمان مورد آزمون قرار میگرفتند. حمیدرضا بصیری در این رقابتهای طاقتفرسا که مرحله فینال آن شامل تشخیص خاستگاه قهوهها (هفت کشور) نیز میشد، به مقام قهرمانی رسید.
با آغاز فعالیت رسمی IBG، مسابقات باریستا فرمتی کاملاً استاندارد و منطبق بر قوانین WCE به خود گرفت. در این مسابقات باریستا ۱۵ دقیقه فرصت دارد تا ۴ اسپرسو، ۴ نوشیدنی شیرقهوه و ۴ نوشیدنی ابداعی را برای پنل داوری (شامل ۴ داور حسی، ۲ داور فنی و یک سرداور) سرو کند و از نظر طعم، خلاقیت، تمیزی و پرزنتیشن ارزیابی شود.
اول
بهمن ۱۳۹۳
تهران (سام سنتر) و کیش
مهران محمدنژاد
سیاتل، آمریکا (۲۰۱۵)
دانیلو لودی (Danilo Lodi)، لیلا قنبری
دوم
اردیبهشت ۱۳۹۵
تهران
منصور احسانی
دوبلین، ایرلند (۲۰۱۶)
طوبی اسماعیلی (تنها فینالیست زن)
سوم
خرداد ۱۳۹۶
تهران (باغ موزه قصر)
جواد اکبری
سئول، کره جنوبی (۲۰۱۷)
چهارم
اردیبهشت ۱۳۹۷
تهران
مرتضی باقرپناه
آمستردام، هلند (حضور لغو شد)
۱. مهران محمدنژاد (سیاتل ۲۰۱۵): نماد استقامت و تلفیق فرهنگی مهران محمدنژاد که از کافه یاسی بندرعباس به مسابقات راه یافته بود، نماد بارز عبور از موانع ژئوپلیتیک است. وی پس از ناکامی در دریافت ویزا از سفارت آمریکا در ترکیه، در آخرین روزها موفق شد روادید خود را از طریق ارمنستان اخذ کند. او در سیاتل تحت مربیگری داویده برتی (Davide Berti) ارائهای خیرهکننده داشت. موسیقی ارائه او تلفیقی از نواهای فولکلور جنوبی ایران، قطعهای از محمد نوری و ترانه «آجری دیگر در دیوار» از گروه پینکفلوید بود که بازتاب وسیعی در پخش زنده مسابقات داشت. مهران برای مسابقه از دانه قهوه منطقه یرگاشف اتیوپی (کشت شده در ارتفاع ۲۱۰۰ متری) استفاده کرد. نوشیدنی ابداعی وی ترکیبی جسورانه از ۴۰ گرم عصاره گیاه ارجنگ (کاسکارا)، ۴ شات اسپرسو و ۱۵۰ میلیلیتر کوکاکولا در دمای ۹۵ درجه بود که طعم یادهایی از نان زنجفیلی، تمشک و گیلاس شیرین را تداعی میکرد.
۲. منصور احسانی (دوبلین ۲۰۱۶): آمادگی در شرایط بحران منصور احسانی، دانشجوی فیزیک مهندسی، برای آمادهسازی خود در مسابقات جهانی رویکردی ایزوله و علمی اتخاذ کرد. او با استقرار یک دستگاه پیشرفته اسپرسوساز ویکتوریا آردینیو (Black Eagle) در آپارتمان شخصیاش، روزها تمرین میکرد که حتی به اعتراض همسایگان به دلیل صدای دستگاه منجر شد. استراتژی تمرینی او بر اساس قانون «بمب اتم» طراحی شده بود؛ به این معنا که حتی اگر بمب اتم منفجر شد یا تجهیزات از کار افتاد، ارائه نباید متوقف شود. این استراتژی در فینال مسابقات ملی به کار او آمد؛ زمانی که دستگاه بلندر (مخلوطکن) وی از کار افتاد، او با خونسردی از روش شِیک کردن (Shaking) دستی استفاده کرد و قهرمان شد. اعزام وی به ایرلند نیز با چالشهای اخذ ویزا همراه بود که در نهایت با پیگیریهای محمد آقامحمدخانی و ارتباطات آلن اندروز (Alan Andrews) محقق گردید.
۳. جواد اکبری (سئول ۲۰۱۷): از ظرفشویی تا سکوی قهرمانی جواد اکبری نمونهای از ارتقای پلهبهپله در صنعت قهوه ایران است. او که کار خود را از یک رستوران فرانسوی و با تقلید پنهانی مهارتهای باریستاها آغاز کرده بود، با حضور در دورههای آلن اندروز که توسط IBG به ایران دعوت شده بود، مهارتهای خود را صیقل داد. اکبری با نقد صریح از بیتعهدی اسپانسرها و تأکید بر اهمیت ثبات دستگاههای گرایندر و اسپرسوساز، در نهایت در سال ۲۰۱۷ مقتدرانه بر سکوی نخست مسابقات ملی ایستاد و نماینده ایران در کره جنوبی شد.
مسابقات لاته آرت تبلور پیوند علم قهوه و هنر تجسمی است. طبق قوانین سختگیرانه، باریستا در ۱۰ دقیقه موظف است ۶ نوشیدنی (دو لاته به شیوه آزاد، دو لاته با استفاده از قلم طراحی، و دو ماکیاتو) را در فنجانهای استاندارد ۲۵۰ میلیلیتری سرو کند. یکی از ابتکارات این مسابقات، وجود فضایی به نام «آرت بار» (Art Bar) است که شرکتکننده در آن ۱۰ دقیقه به دور از استرس داوران و صرفاً در حضور عکاس رسمی، طرح نهایی خود را روی قهوه خلق میکند.
حمیدرضا بصیری چهرهای بلامنازع در این رشته محسوب میشود. او که کار خود را از ظرفشویی در کافه امیرشکلات آغاز کرده بود، در دوران خدمت سربازی تمرینات خود را با ریختن آب در فنجان با استفاده از پیچر انجام میداد. بصیری در اولین دوره مسابقات ملی لاته آرت در بهمن ۱۳۹۴ به مقام نخست رسید و به عنوان نماینده ایران در مسابقات شانگهای ۲۰۱۶ حاضر شد. وی همچنین در مسابقات فستیوال قهوه بوستان گفتوگو در سال ۱۳۹۶ نیز به مقام قهرمانی دست یافت و جوایزی نظیر اسپرسوساز لاسپازیاله S2 دریافت کرد.
منصور زندینهاد دیگر قهرمان برجسته این رشته است که در دومین دوره مسابقات ملی لاته آرت (فروردین ۱۳۹۶) به مقام نخست رسید و راهی مسابقات جهانی بوداپست مجارستان شد. وی که مسئول کنترل کیفی برند قهوه کارارو (Carraro) بود، لاته آرت را نه صرفاً یک نقاشی، بلکه ترکیبی از دانش استخراج قهوه و هنر بصری میداند.
مسابقات اروپرس، با اتمسفری کاملاً متفاوت، پرشتاب، دور از تشریفات و سرگرمکننده برگزار میشود. این رقابتها مستقل از فدراسیون WCE مدیریت میشود. ابزار اروپرس که در سال ۲۰۰۵ توسط آلن ادلر (Alan Adler) اختراع شد، به دلیل انعطافپذیری بالا در دمآوری، در کانون این مسابقات قرار دارد.
قوانین و داوری: باریستاها ۸ دقیقه زمان دارند تا با استفاده از یک ابزار اروپرس اورجینال، سابه قهوه (حداکثر ۱۸ گرم) و آب، حداقل ۱۵۰ میلیلیتر قهوه دمی آماده کنند. استفاده از هر نوع فیلتر (کاغذی، فلزی یا پارچهای) مجاز است. در هر دور، سه شرکتکننده به صورت همزمان قهوه خود را آماده کرده و در فنجانهای مشابه به پنل داوری ارائه میدهند. داوران (به صورت کور و بدون دانستن نام شرکتکننده) قهوهها را از نظر عطر، طعم، شیرینی، اسیدیته، تنواری (Body) و پسمزه (Aftertaste) ارزیابی میکنند و به صورت همزمان با شمارش عدد ۳، به فنجان منتخب خود اشاره میکنند.
این مسابقات شاهد ظهور قهرمانان متعددی از جمله جواد رستگاری (۱۳۹۵)، دانا بصیرینژاد از اصفهان (۱۳۹۶)، پارسا عابدینی (۱۳۹۷)، و رضا کیانمهر (۱۴۰۰) بوده است. از مهمترین اتفاقات این رشته، قهرمانی سحر روحانی از کافه دوچرخه بندرعباس در چهارمین دوره مسابقات در تیرماه ۱۳۹۸ بود که وی را به اولین زن قهرمان در تاریخ مسابقات ملی قهوه ایران تبدیل کرد و او را به عنوان نماینده ایران راهی مسابقات جهانی لندن نمود.
قهوه ترک به عنوان یکی از قدیمیترین روشهای دمآوری، جایگاه ویژهای در مسابقات دارد. اولین دوره این رقابتها در ایران در بهمن ۱۳۹۴ برگزار شد و آرین خاچاطوریان به مقام نخست دست یافت و راهی مسابقات جهانی در حاشیه نمایشگاه گلففود دبی گردید. در این مسابقات، باریستا موظف است نوشیدنیها را به صورت کاملاً همگن از نظر حجم، رنگ، کرما و نسبت ترکیب آب و قهوه در جذوههای جداگانه آماده کند. داوران فنی و حسی (با حضور داور سایه برای ثبت جزئیات دقیق) بر اساس خلاقیت در ترکیب نوشیدنی ابداعی (Synergy) و حفظ طعم غالب قهوه، شرکتکنندگان را ارزیابی میکنند.
استانداردهای مسابقات مستلزم درک عمیق از پروتکلهای علمی قهوهآزمایی انجمن قهوه تخصصی (SCA) است. طبق این دستورالعمل، نمونه قهوه باید بین ۸ تا ۱۲ دقیقه بدون عیوب سرسوزی (Scorching) برشته شده و با هوا خنک شود. نسبت بهینه دمآوری ۸.۲۵ گرم قهوه به ازای ۱۵۰ میلیلیتر آب است. آبی با میزان سختی محلول (TDS) بین ۱۲۵ تا ۱۷۵ پیپیام و دمای ۹۳ درجه سانتیگراد باید روی سابهها ریخته شود. داوران ابتدا رایحه سابه خشک (Fragrance) را بررسی کرده، پس از ۳ تا ۵ دقیقه سطح قهوه را میشکنند (Break) تا عطر مرطوب (Aroma) آزاد شود. پس از رسیدن دما به ۷۱ درجه سانتیگراد، با استفاده از قاشقهای مخصوص، قهوه را با شدت به داخل دهان هورت میکشند (Slurping) تا به صورت پودری تمام سطح زبان و کام را بپوشاند و مؤلفههایی نظیر طعم، پسمزه، اسیدیته، تنواری، یکنواختی، تمیزی و تعادل را ارزیابی کنند. تسلط بر این پروتکلها، شرط اساسی برای موفقیت در تمامی رشتههای مسابقات است.
هرچند انجمن باریستاهای ایران در سازماندهی مسابقات و ایجاد ارتباطات جهانی موفقیتهای چشمگیری داشت، اما به تدریج با انتقادات فزایندهای از سوی بدنه صنف مواجه گردید.
جنجالیترین بحران در سال ۱۳۹۶ رخ داد؛ زمانی که IBG پیش از برگزاری دومین مسابقه ملی لاته آرت و سومین مسابقه ملی باریستا، طی بیانیهای اعلام کرد که حضور تمامی افراد اعم از شرکتکنندگان، داوران و حتی نیروهای خدماتی داوطلب (Volunteers) منوط به «الزام عضویت» و پرداخت حق عضویت سالانه در این انجمن است. این تصمیم بازتاب به شدت منفی در جامعه قهوه داشت و بسیاری از منتقدان، این رویه را مغایر با روح دستورالعملهای «نهاد جهانی رویدادهای قهوه» (WCE) دانستند. WCE در مانیفست خود صراحتاً تأکید دارد که نهادهای ملی (National Bodies) باید تشکلهایی کاملاً باز، شفاف و همهشمول (Inclusive) باشند و فرصت مشارکت برای همگان فراهم باشد.
در پی فشارهای رسانهای و صنفی، شکوه رازی (مدیر پروژه وقت IBG) اعلام کرد که عبارت الزامآور به «عضویت موقت» یا پر کردن «فرم ثبتنام» تغییر یافته و هدف از آن صرفاً جلوگیری از بیانضباطی و هرجومرج بوده است. محمد آقامحمدخانی نیز به عنوان مؤسس انجمن تصریح کرد که تمامی تصمیمات با هماهنگی کامل WCE اتخاذ میشود. با این وجود، پرسشهای بیپاسخی پیرامون ماهیت حقوقی انجمن (اینکه آیا به عنوان سازمان مردمنهاد ثبت شده یا شرکتی خصوصی است)، ابهامات در شفافیت مالی، چرایی تغییرات پنهانی در اساسنامه و عدم برگزاری مجمع عمومی و انتخابات برای تعیین هیئت مدیره جدید، سایه سنگینی بر اعتبار داخلی IBG افکند.
در واکنش به این التهابات، در اواخر سال ۱۳۹۶ اعلام گردید که فعالیتهای تخصصی IBG از این پس به صورت قانونی زیر نظر سازمان مردمنهاد «انجمن ترویج خوراک و نوشیدنی ایران» (FBA) به عنوان تنها انجمن ثبتشده ملی در این حوزه دنبال خواهد شد. با این حال، تعویق ۹ ماهه در برگزاری انتخابات وعدهدادهشده این نهاد جدید، موج دیگری از دلسردی را در میان فعالان این صنعت به همراه داشت.
بحرانهای داخلی انجمن به زودی تحتالشعاع یک شوک بزرگ خارجی قرار گرفت. در اوایل سال ۲۰۱۷، دو فدراسیون بزرگ جهانی یعنی انجمن قهوه تخصصی آمریکا (SCAA) و انجمن قهوه تخصصی اروپا (SCAE) طی یک همهپرسی از اعضای خود، با یکدیگر ادغام شده و نهاد واحد «انجمن قهوه تخصصی» (Specialty Coffee Association - SCA) را پایهگذاری کردند.
این ادغام که با هدف سادهسازی و یکپارچگی استانداردهای جهانی انجام شد، پیامد فاجعهباری برای جامعه قهوه ایران به همراه داشت. بخش حقوقی SCA جدید، مستقر در ایالات متحده، اعلام کرد که این سازمان ملزم به رعایت قوانین تحریمی وزارت خزانهداری آمریکا (OFAC)، به طور مشخص قانون "560-209" مصوب سال ۲۰۰۷ است. اگرچه این قانون در اصل محدودیتهایی برای سرمایهگذاریهای کلان و صنایع نفتی در نظر گرفته بود، اما تیم حقوقی SCA با رویکردی محتاطانه، هرگونه مراوده تجاری، آموزشی و مالی با شهروندان ساکن جمهوری اسلامی ایران را ممنوع اعلام کرد.
اثرات این تحریم بلافاصله در آذرماه ۱۳۹۵ (دسامبر ۲۰۱۶) نمایان شد؛ زمانی که ایمیلهای رسمی از سوی SCA برای مدرسان مجاز ایرانی (ASTها) ارسال گردید و در آن لغو مجوز برگزاری دورههای آموزشی رسمی و صدور مدارک بینالمللی در داخل ایران به صورت قطعی اعلام شد. به عنوان مثال، دورههای برشتهکاری قهوه در اصفهان بلافاصله متوقف گردید. در پی این اقدام، نهاد WCE (که بازوی رویدادهای SCA است) نیز نام ایران را از فهرست اعضای رسمی خود (National Bodies) حذف کرد. بدین ترتیب، ارتباط انجمن باریستاهای ایران با جامعه جهانی قطع شد و اعزام نماینده رسمی ایران (مرتضی باقرپناه) به مسابقات جهانی باریستا در آمستردام هلند (۲۰۱۸) به حالت تعلیق درآمده و عملاً لغو گردید. در این دوران تاریک، تنها راه ارتباطی باریستاهای ایرانی با استیجهای جهانی، مسابقات مستقل اروپرس بود که تابع قوانین و چتر سازمانی WCE محسوب نمیشد.
انسداد مسیرهای بینالمللی پایان کار صنعت قهوه در ایران نبود. در غیاب مدارک معتبر جهانی نظیر SCA، مؤسسات و آکادمیهای بومی با رویکردی مستقل وارد عمل شدند. مراکزی همچون «مدرسه قهوه ایران» (با مدیریت علی زعفری) و «آکادمی کافه نیرو» با سرمایهگذاری گسترده در تجهیزات و استفاده از مدرسان باسابقه، استانداردهای سازمان آموزش فنی و حرفهای کشور را به عنوان جایگزین بومی و قانونی معرفی کردند. این مؤسسات با ارائه دورههای جامع عملی در زمینههای باریستایی، برشتهکاری، میکسولوژی و مدیریت کافه، و صدور مدارک قابل ترجمه فنی و حرفهای، تلاش کردند تا ضمن هشدار درباره مؤسسات کلاهبردار که مدارک جعلی و بیاعتبار تحت عناوین بینالمللی میفروشند، مسیر اشتغال و حتی مهاجرت قانونی متخصصان ایرانی را هموار سازند. در سطح استانی نیز تشکلهایی نظیر «جمعیت قهوه گیلان» با هدف همبستگی میان کافهداران، باریستاها و برگزاری رویدادهای منطقهای شکل گرفتند تا تمرکزگرایی رویدادها را از پایتخت خارج کنند.
۱. اقتصاد سیاسی مسابقات قهوه: تحلیل اکوسیستم قهوه نشان میدهد که برگزاری مسابقات باریستا، لاته آرت و دمآوری تأثیری فراتر از یک رویداد ورزشی-تخصصی داشته است. این مسابقات به عنوان یک پیشران اقتصادی در زنجیره تأمین عمل کردهاند. باریستاها برای کسب مقام در مسابقات نیازمند استفاده از دانههای باکیفیت و تخصصی (مانند دانه گیشا از پاناما یا زیرگونه ماندلا از کلمبیا) و تجهیزات پیشرفته (مانند گرایندرهای دقیق و ماشینهای اسپرسو پیشرفته) بودند. این امر رستریهای داخلی و واردکنندگان تجهیزات را مجبور ساخت تا استانداردهای خود را ارتقا دهند که در نهایت به افزایش کلی کیفیت قهوه سرو شده در کافههای سطح شهر منجر گردید.
۲. باریستایی به مثابه یک جایگاه هویتی و اجتماعی: انتقال از مفهوم «قهوهچی» به «باریستا»، یک شیفت زبانی نبود، بلکه ارتقای طبقه اجتماعی یک حرفه بود. در شرایط پرالتهاب اقتصادی، کافهها به مثابه فضاهای سوم (Third Places) برای جوانان عمل کردند. باریستایی به یک شغل هنری، پرستیژدار و دانشمحور تبدیل شد. فعالیت مستمر و طاقتفرسای افرادی چون حمیدرضا بصیری در دوران سربازی و تمرین با آب و تمرینات سخت منصور احسانی در آپارتمان شخصی نشان از تعهد عمیق نسل جوان به این هویت نوین دارد. ورود پررنگ زنان به عرصه قهرمانی نیز حاکی از شکستن کلیشههای جنسیتی در مشاغل خدماتی است.
۳. نقش رهبری فردی در گذار نهادی: نقش افرادی چون محمد آقامحمدخانی نشان میدهد که در صنایع نوظهور، پیش از بلوغ نهادهای قانونی، «کنشگران فردی کاریزماتیک» بار اصلی توسعه را به دوش میکشند. تدریس در کارگاهها، داوری بینالمللی، انتشار مقالات راهبردی در نشریات جهانی و رایزنی برای دعوت چهرههایی چون آلن اندروز، زیربنای لازم را برای تأسیس نهادی چون IBG فراهم آورد. با این وجود، اتکای بیش از حد به رهبری فردی در انجمنها، همانطور که در بحرانهای مدیریتی IBG دیده شد، میتواند در بلندمدت به پاشنه آشیل شفافیت و دموکراسی سازمانی تبدیل شود.
زیستبوم قهوه تخصصی در ایران طی یک دهه گذشته، مسیری پرفراز و نشیب و حماسی را طی کرده است. تولد «انجمن تخصصی باریستاهای ایران» (IBG) تحت هدایت فکری محمد آقامحمدخانی، مرزهای بسته و سنتی تهیه قهوه را در هم شکست و ایران را به استانداردهای بینالمللی (WCE) پیوند داد. مسابقات ملی قهوه نه تنها سکویی برای درخشش استعدادهای بینظیری چون مهران محمدنژاد، منصور احسانی، جواد اکبری و حمیدرضا بصیری در میادین سیاتل، دوبلین، سئول و شانگهای بود، بلکه فرهنگ و سواد عمومی مصرفکنندگان داخلی را نیز دستخوش تغییرات بنیادین نمود.
اگرچه تحریمهای ناعادلانه بینالمللی و سیاستهای انزواگرایانه انجمن قهوه تخصصی (SCA)، ضربه سنگینی بر پیکره ارتباطات جهانی این صنف وارد کرد و بحرانهای ساختاری و عدم شفافیت داخلی در نهادهای مدنی مرتبط نیز بر چالشها افزود، اما تابآوری و خودکفایی آکادمیک باریستاها و مؤسسات آموزشی ایرانی نشان داده است که جریان رو به رشد علم قهوه در ایران توقفناپذیر است. آینده این صنعت در ایران در گرو توسعه آکادمیهای بومی، ایجاد شفافیت نهادی و یافتن راههای جایگزین برای تبادل دانش با جامعه جهانی قهوه خواهد بود.