دانشگاه قرار است انسان را برای مواجهه با جهان واقعی آماده کند؛ اما برای بخش بزرگی از دانشجویان، «جهان واقعی» تا روز فارغالتحصیلی چیزی بیش از کلاس درس، امتحان، مقاله و پایاننامه نیست. سپس ناگهان همین فرد، با مدرکی دانشگاهی در دست، وارد بازاری میشود که از او تجربه، مهارت، توانایی حل مسئله، کار تیمی و شناخت محیط حرفهای میخواهد. این همان جایی است که شکاف میان آموزش و اشتغال خود را نشان میدهد: کارفرما تجربه میخواهد و دانشجو نمیداند این تجربه را کجا و چگونه باید به دست آورد.
در چنین شرایطی، کارآموزی میتواند یکی از مهمترین پلهای میان دانشگاه و بازار کار باشد؛ پلی که در بسیاری از نظامهای آموزش عالی جهان، دیگر یک فعالیت حاشیهای محسوب نمیشود، بلکه بخشی از «یادگیری مبتنی بر کار (Work-Based Learning)» است. سازمان بینالمللی کار، کارآموزی، کارورزی، آموزش حین کار و دورههای کارآموزی حرفهای را از مهمترین اشکال یادگیری در محیط واقعی کار میداند؛ تجربهای که میتواند به کاهش ناهماهنگی مهارتها و تسهیل گذار از آموزش به اشتغال کمک کند.

بحث درباره فاصله دانشگاه و بازار کار معمولا به یک گزاره ساده تقلیل پیدا میکند: «دانشگاهها مهارت عملی آموزش نمیدهند.» اما مسئله عمیقتر از این است. دانشگاه و بازار کار دو منطق متفاوت دارند. دانشگاه بر دانش، نظریه، پژوهش و ارزیابی آکادمیک بنا شده است؛ در حالی که سازمانها با مسئله، مشتری، زمان، هزینه، تیم، بهرهوری و عدم قطعیت سروکار دارند.
دانشجو ممکن است در یک درس دانشگاهی اصول بازاریابی را بهخوبی بداند، اما هنوز تجربه طراحی یک کمپین، تحلیل دادههای مشتری یا ارائه گزارش به مدیر را نداشته باشد. دانشجوی مهندسی ممکن است معادلات و اصول طراحی را بداند، اما با فرآیند تولید، کنترل کیفیت یا ارتباط با مشتری آشنا نباشد. دانشجوی علوم انسانی یا علوم پایه نظری ممکن است توانایی نظری بالایی داشته باشد، اما تجربه کار تیمی، مذاکره، مدیریت پروژه یا تولید یک محصول فکری برای یک سازمان را کسب نکرده باشد.
به همین دلیل، مسئله را بهتر است «شکاف تجربه» بنامیم، نه صرفا شکاف دانش.
گزارشهای OECD نیز نشان میدهند که یادگیری مبتنی بر کار در آموزش عالی میتواند به نتایج بهتر بازار کار منجر شود. این مفهوم طیفی از تجربهها، از کارآموزی و آموزش حرفهای تا پروژههای کاربردی، آموزش مشارکتی و یادگیری در محیط واقعی را دربرمیگیرد.
اما هر چیزی که نام «کارآموزی» بر آن گذاشته شود، الزاما کارآموزی باکیفیت نیست.
اگر دانشجو در یک سازمان صرفا کارهای تکراری انجام دهد، بدون آنکه هدف آموزشی مشخصی داشته باشد، مربی یا منتور داشته باشد و بازخورد دریافت کند، تجربه مذکور لزوما به افزایش قابلیت اشتغال او منجر نمیشود. حتی ممکن است کارآموز به نیروی کار ارزانقیمت تبدیل شود.
پژوهش سازمان بینالمللی کار درباره نتایج کارآموزی نشان داده است که کیفیت طراحی دوره اهمیت زیادی دارد. کارآموزیهای دارای دستمزد، مربی، شرایط کاری مناسب و مدت زمان کافی، اثربخشی بیشتری در مسیر ورود جوانان به اشتغال دارند.
این نکته برای سیاستگذاران اهمیت زیادی دارد: مسئله «افزایش تعداد کارآموزیها» نیست؛ مسئله افزایش کیفیت و اثربخشی کارآموزیها است.
در ایران، مسئله فاصله دانشگاه و بازار کار موضوعی تازه نیست. پژوهشی که در سال ۲۰۲۴ درباره دلایل شکاف میان آموزش دانشگاهی و مهارتهای موردنیاز بازار کار ایران منتشر شد، چهار عامل اصلی را برجسته میکند:
بیتوجهی برنامههای درسی به نیازهای بازار کار
کمبود مهارتهای عملی و کارآفرینانه
ضعف ارتباط دانشگاه با صنعت و جامعه
کمبود منابع و تجهیزات در برخی رشتهها.
این یافتهها نشان میدهند که کارآموزی اگرچه بخشی از راهحل است، اما نمیتواند بهتنهایی تمام مسئله را حل کند.
اگر برنامه درسی با نیازهای واقعی اقتصاد ارتباط نداشته باشد، اگر استاد دانشگاه ارتباط محدودی با محیط حرفهای داشته باشد، اگر شرکتها انگیزهای برای پذیرش دانشجو نداشته باشند و اگر دانشگاه نتواند کیفیت کارآموزی را ارزیابی کند، صرفا اضافه کردن یک واحد «کارآموزی» به سرفصلها تغییر چندانی ایجاد نمیکند.
از سوی دیگر، تجربه ایران نشان میدهد که حتی در سطح سیاستگذاری نیز اهمیت کارآموزی شناخته شده است. مدیران ارتباط با صنعت وزارت علوم در سالهای گذشته کارآموزی را یکی از مسیرهای اولیه آشنایی دانشجویان با بازار کار دانسته و بر نقش آن در آموزش مهارتهای کاربردی تأکید کردهاند.
بنابراین، مسئله اصلی بیشتر از آنکه «شناخته نشدن کارآموزی» باشد، نهادینه نشدن آن در معماری آموزش عالی است.
کارآموزی مطلوب نباید در پایان دوران تحصیل و بهعنوان یک تکلیف اداری اتفاق بیفتد. بهتر است دانشجو از سالهای نخست تحصیل بهتدریج با محیط حرفهای مواجه شود.
میتوان این مسیر را مرحلهبندی کرد:
سالهای نخست: آشنایی با مشاغل، بازدید از سازمانها، گفتوگو با متخصصان و پروژههای واقعی کوچک.
سالهای میانی: کارآموزیهای کوتاهمدت، پروژههای مشترک دانشگاه و صنعت و فعالیت تیمی روی مسائل واقعی.
سالهای پایانی: کارآموزی عمیقتر، پروژه نهایی مشترک با یک سازمان و حتی امکان استخدام پس از دوره.
در چنین مدلی، دانشگاه فقط دانشجو را به یک شرکت «معرفی» نمیکند؛ بلکه برای تجربه کاری او هدف آموزشی تعریف میکند، منتور تعیین میکند، عملکرد را ارزیابی میکند و نتیجه را به مسیر شغلی دانشجو پیوند میزند.
این همان چیزی است که در ادبیات سیاستگذاری بینالمللی از آن با عنوان یادگیری مبتنی بر کار یاد میشود. سازمان بینالمللی کار نیز بر همکاری نزدیک میان دولت، کارفرمایان، نهادهای آموزشی و دیگر شرکای اجتماعی برای ایجاد نظامهای باکیفیت تأکید دارد.
یکی از خطاهای رایج این است که مسئولیت اشتغالپذیری کاملا بر دوش دانشجو گذاشته شود: «مهارت یاد بگیر، زبان بخوان، رزومه بساز و کار پیدا کن».
اما دانشگاه نیز بخشی از این مسئولیت را برعهده دارد.
اگر دانشگاه نمیداند فارغالتحصیلانش پس از پنج سال کجا کار میکنند، چه مهارتهایی کم دارند و کارفرمایان از آنان چه انتظاری دارند، چگونه میتواند برنامه درسی خود را اصلاح کند؟
از این منظر، ارتباط با بازار کار نباید فقط وظیفه یک «دفتر ارتباط با صنعت» باشد؛ بلکه باید در نظام حکمرانی دانشگاه، برنامه درسی، ارزیابی استادان و حتی سنجش عملکرد دانشگاه جایگاه داشته باشد.
پژوهشهای انجامشده درباره دانشگاههای ایران نیز بر نقش مشارکت کارفرمایان در طراحی برنامه درسی و توسعه یادگیری مبتنی بر کار برای افزایش اشتغالپذیری تاکید کردهاند.
یک نکته مهم دیگر نیز نباید فراموش شود. اگر کارآموزی صرفا از طریق شبکههای شخصی، روابط خانوادگی یا توان مالی دانشجویان قابل دسترسی باشد، خود میتواند به عاملی برای افزایش نابرابری تبدیل شود.
دانشجویی که در تهران، یک دانشگاه معتبر و یک شبکه حرفهای گسترده دارد، ممکن است بهراحتی وارد یک شرکت خوب شود؛ در حالی که دانشجوی دیگری در یک شهر کوچک، حتی از پیدا کردن یک فرصت کارآموزی مرتبط با رشته خود ناتوان باشد.
بنابراین سیاست کارآموزی باید شفاف، قابل دسترس، عادلانه و قابل ارزیابی باشد.
تجربههای بینالمللی نیز نشان میدهد که کارآموزی باکیفیت نیازمند چارچوبهای حقوقی و حمایتی است. توصیهنامه سازمان بینالمللی کار درباره کارآموزیهای باکیفیت بر موضوعاتی مانند تنظیم مقررات، حمایت اجتماعی، جبران مالی، برابری دسترسی، جلوگیری از استثمار و بهرسمیتشناختن مهارتهای کسبشده تاکید دارد.
از منظر بنگاه نیز کارآموزی نباید تنها یک مسئولیت اجتماعی باشد. شرکتها میتوانند از طریق کارآموزی، پیش از استخدام، استعدادها را شناسایی کنند، نیازهای مهارتی خود را به دانشگاه منتقل کنند و بخشی از هزینه آموزش نیروی جدید را کاهش دهند.
در مقابل، دانشگاه میتواند برای شرکتها منبعی از نیروی انسانی جوان، دانش و ایده باشد.
به همین دلیل، کارآموزی موفق یک رابطه یکطرفه نیست؛ یک معامله سهجانبه میان دانشجو، دانشگاه و کسبوکار است.
در نهایت، مسئله کارآموزی را نباید با این پرسش آغاز کرد که «چند دانشجو کارآموزی کردهاند؟» پرسش مهمتر این است: چند دانشجو پس از کارآموزی واقعا چیزی یاد گرفتهاند که در بازار کار برایشان ارزش ایجاد کند؟
اگر پاسخ این سؤال روشن نباشد، حتی صدها هزار ساعت کارآموزی نیز ممکن است فقط به آمار تبدیل شوند.
دانشگاه آینده، دانشگاهی نیست که فقط فارغالتحصیل تولید کند؛ دانشگاهی است که بتواند مسیر تبدیل دانش به توانایی، توانایی به تجربه و تجربه به فرصت اقتصادی را طراحی کند.
در این میان، کارآموزی حلقهای کوچک اما تعیینکننده است. حلقهای که اگر درست طراحی شود، دانشجو را پیش از آنکه مدرکش را دریافت کند با واقعیت کار آشنا میکند؛ به دانشگاه بازخورد میدهد که اقتصاد چه میخواهد؛ و به کسبوکار امکان میدهد نیروی انسانی آینده خود را از نزدیک بشناسد.
شاید مسئله اصلی این نباشد که چرا دانشجویان تجربه کاری ندارند؛ مسئله این است که چرا تجربه واقعی کار هنوز به اندازه یک واحد دانشگاهی، جدی و ساختاریافته نشده است؟
پاسخ به این سؤال میتواند نقطه آغاز اصلاح رابطهای باشد که سالهاست میان دانشگاه و بازار کار از هم گسسته مانده است.
OECD. Benchmarking Higher Education System Performance – Work-based Learning in Higher Education.
International Labour Organization (ILO). Interns and outcomes: Just how effective are internships as a bridge to stable employment? Employment Working Paper No. 241, 2018.
Comyn, P. & Brewer, L. (ILO). Does work-based learning facilitate transitions to decent work? Employment Working Paper No. 242, 2018.
ILO. Quality Apprenticeships Recommendation, 2023 (No. 208).
European Commission. Education and Training Monitor 2025.
Nazarzadeh Zare, M. & Parvin, E. “The Reasons for the Gap between Academic Education and the Required Skills of the Labor Market in Iran,” Journal of Applied Research in Higher Education, 2024.
Taghizadeh, R. “Over-education, Educational-job Mismatch, and Skills of Job Seekers with Tertiary Education in the Labor Market of Iran,” 2018.
Omidifar, R. & Narimani, A. (2026). “Ranking Iranian universities by process quality and non-cognitive engagement for graduate employability,” Discover Education.