خواستم بگویم کاش درخت بودم، اما پیش از آنکه جمله در ذهنم کامل شود، یادم افتاد درختها هم در امان نیستند. حتی اگر در دل جنگلی دورافتاده ریشه بدوانند و تمام عمرشان را به ایستادن در گوشهای از زمین، بیآنکه مزاحم کسی باشند، بگذرانند، باز هم ممکن است روزی کسی از راه برسد و با یک تبر، به تمام سالهای بودنشان پایان بدهد. ممکن است طوفانی از راه برسد، ریشههایشان را سست کند و به خاک بیندازدشان؛ یا آتشی تمام آنچه را که سالها ساختهاند، در چند ساعت به خاکستر تبدیل کند.
درختها هم قربانیاند؛ قربانیِ آدمها، طبیعت و گاهی حتی همان زمینی که تمام عمر به آن تکیه کردهاند.
با خودم گفتم پس درخت بودن هم فایدهای ندارد. زیبایی، تنهایی و ریشههایی که قرار بود نشانهی تعلق باشند، چه ارزشی دارند وقتی هیچکدام تضمین نمیکنند که فردا هم اجازهی بودن داشته باشی؟
پس از درخت بودن گذشتم.
با خودم گفتم شاید کوه بودن بهتر باشد؛ چیزی عظیم، استوار و مغرور که قرنها در برابر گذر زمان ایستاده است. شاید اگر آنقدر بزرگ باشم که کسی نتواند نادیدهام بگیرد، آنقدر محکم باشم که کسی نتواند بهآسانی از پا درم بیاورد.
اما کوهها هم مصون نیستند. آدمها دلشان را میشکافند، درونشان تونل میزنند، پیکرشان را میتراشند و سنگهایشان را با خود میبرند. زمان نیز دست از سرشان برنمیدارد؛ آرامآرام فرسودهشان میکند، قلههایشان را میساید و سرانجام، حتی از عظمتشان هم چیزی کم میکند.
پس کوه هم نه.
از خودم پرسیدم چه چیزی از کوه محکمتر است؟ چه چیزی آنقدر بزرگ و پابرجاست که بتواند گوشهای از این جهان را به خودش اختصاص دهد و دیگر نگران از دست دادن آن نباشد؟
شاید دریا.
آری، دریا خوب است؛ پهناور، عمیق و بهظاهر بیانتها. چیزی که نمیتوان تمامش را در مشت گرفت یا بهآسانی مرزهایش را شناخت. میتوانستم دریا باشم و آنقدر وسیع شوم که هیچکس نتواند تمام وجودم را درک کند؛ آنقدر عمیق که هیچکس به انتهایم نرسد.
اما دریا هم قربانی است.
باید آلودگیهایی را در خود تحمل کند که خودش به وجود نیاورده است. زبالههایی را در آغوش بگیرد که سهمش نیستند و هر روز بخشی از زندگیاش را زیر بار بیمبالاتی آدمها از دست بدهد. حتی وسعتش هم نجاتش نمیدهد؛ گاهی هرچه گستردهتر باشد، بیشتر در معرض آن چیزی قرار میگیرد که آرامآرام نابودش میکند.
پس دریا هم نه.
شاید قطرهای باران باشم؛ رها از هر تعلقی، سبک و گذرا، بیآنکه ریشهای داشته باشم که کسی از خاک بیرون بکشد. اما قطره هم پیش از آنکه به زمین برسد، ممکن است تبخیر شود؛ ممکن است در خشکی گم شود یا به جایی بیفتد که دیگر نتواند از آن برخیزد.
شاید پرنده باشم؛ آزاد، دور از زمین و بینیاز از ماندن در یک نقطه. اما آسمان هم قلمرو امنی نیست. پرنده را شکار میکنند، بالهایش را میبندند و گاهی آزادیاش را به چیزی تبدیل میکنند که دیگر حتی به یاد نمیآورد روزی چه معنایی داشته است.
شاید گل باشم؛ چیزی که فقط میخواهد بروید، شکوفا شود و برای مدتی کوتاه، زیبایی خودش را زندگی کند. اما گل را هم میچینند. گاهی درست به این دلیل که زیباست، از جایی که به آن تعلق دارد جدا میشود و به دست کسی میرسد که میخواهد زیباییاش را برای خودش داشته باشد.
حتی دوست داشتن هم گاهی بهانهای میشود برای جدا کردن چیزی از جایی که به آن تعلق دارد.
شاید گیاهی کوچک باشم که در گوشهای از زمین، دور از چشم آدمها، رشد میکند؛ اما مگر کوچکی، نادیده ماندن را تضمین میکند؟ ممکن است کسی بیآنکه حتی نامم را بداند، از ریشه بیرونم بکشد و تمام دنیای کوچکم را در لحظهای نابود کند.
هرچه بیشتر فکر میکردم، فهرست چیزهایی که میتوانستم باشم طولانیتر میشد و در مقابل، فهرست چیزهایی که میتوانستم با خیال آسوده باشم، کوتاهتر.
با خودم گفتم شاید هوا بودن بهتر باشد. چیزی که شکل ثابتی ندارد، به جایی تعلق ندارد و از میان انگشتها میگذرد، بیآنکه بتوان آن را برای همیشه در اختیار گرفت. هوا را نمیتوان مثل درخت از ریشه کند، مثل کوه شکافت یا مثل گل در گلدانی محبوس کرد.
اما هوا هم آلوده میشود. چیزی که قرار بود مایهی زندگی باشد، گاهی خودش به باری بر دوش زندگی تبدیل میشود. حتی آنچه دیده نمیشود و تصور میکنیم از دسترس آسیب دور است، میتواند بهتدریج از ماهیت خودش فاصله بگیرد.
و من باز ماندم با همان سؤال؛ سؤالی که هر بار برایش جوابی پیدا میکردم، همان جواب به شکلی تازه مرا به نقطهی اول بازمیگرداند.
پس چه باشم؟
چه چیزی در این جهان وجود دارد که بتواند از آسیب، تغییر، فقدان و نابودی در امان بماند؟ کجا میتوان رفت که چیزی نتواند به حریم بودنت تجاوز کند؟ چه شکلی از زندگی وجود دارد که مجبور نباشی برای حفظش، هر روز بخشی از خودت را از دست بدهی؟
شاید مشکل از انتخاب من باشد. شاید باید چیزی را انتخاب کنم که از همه بزرگتر، قدرتمندتر و ماندگارتر است؛ چیزی که هیچ نیرویی نتواند بر آن غلبه کند.
پس به خودِ زمین فکر کردم؛ به سیارهای که تمام این بودنها را در خودش جا داده است. اما زمین هم روزی تغییر خواهد کرد. قارههایش جابهجا میشوند، سطحش دگرگون میشود و آنچه امروز بستر زندگی است، لزوماً تا ابد چنین نخواهد ماند.
پس شاید خورشید.
اما خورشید هم جاودانه نیست. حتی ستارهها نیز روزی سوختشان را به پایان میرسانند و شکل دیگری از نبودن را تجربه میکنند.
شاید جهان.
جهانی که آنقدر وسیع است که ذهن من حتی نمیتواند گوشهای از وسعتش را بهدرستی تصور کند. جهانی که در آن، هر لحظه چیزی متولد میشود و چیزی دیگر از میان میرود؛ جهانی که برای ادامهی خودش، از تغییر دست نمیکشد.
اما اگر خودِ جهان هم روزی پایانی داشته باشد، اگر آنچه بیانتها به نظر میرسد نیز مرزی داشته باشد، پس من کجا باید پناه بگیرم؟
از اینجا به بعد، دیگر نمیدانستم چه چیزی را باید مثال بزنم. هرچه به ذهنم میرسید، پیش از آنکه بتواند پناهم باشد، نقصی پیدا میکرد. هر چیزی که قرار بود نجاتم بدهد، خودش به چیزی نیاز داشت که نجاتش بدهد.
پس تصمیم گرفتم از تمام چیزهایی که میشناختم عبور کنم.
با خودم گفتم شاید زندگی باشم.
اما زندگی هم بیرحم است. به موجودات فرصت بودن میدهد، بیآنکه ماندنشان را تضمین کند. آنها را به جهان میآورد، به چیزی وابستهشان میکند و بعد، دیر یا زود، مجبورشان میکند با فقدان روبهرو شوند. زندگی میخواهد ادامه پیدا کند، حتی اگر برای ادامهاش، هر موجودی ناچار باشد چیزی را از دست بدهد.
پس زندگی هم نه.
شاید مرگ باشم؛ پایان تمام رنجها، خاموشی تمام صداها و آخرین نقطهای که دیگر چیزی برای از دست دادن باقی نمیگذارد.
اما مرگ هم نمیتواند جواب باشد. چون اگر پایان همهچیز باشد، دیگر چیزی باقی نمیماند که بتواند معنای آن آرامشی را بفهمد که به دنبالش بودم. اگر قرار باشد برای رهایی از رنجِ بودن، خودِ بودن را کنار بگذارم، پس آن چیزی که میخواستم نجاتش بدهم، کجاست؟
مرگ هم، اگر قرار باشد پاسخ باشد، پرسشهای خودش را به همراه میآورد.
و اینگونه بود که حتی میان زندگی و مرگ هم جایی برای پناه گرفتن پیدا نکردم.
شاید مسئله اصلاً این نبود که هنوز چیز مناسبی برای بودن پیدا نکردهام. شاید هرچه را انتخاب میکردم، دیر یا زود دلیلی برای نخواستنش پیدا میکردم؛ نه لزوماً چون آن چیز بد بود، بلکه چون هیچچیزی نمیتوانست آن امنیت مطلقی را که میخواستم، به من بدهد.
من فقط میخواستم چیزی باشم که مجبور نباشد مدام برای حقِ بودنش بجنگد؛ جایی داشته باشم که ماندنم به خواست دیگری وابسته نباشد و بتوانم چیزی را دوست داشته باشم، بیآنکه از دست دادنش همیشه گوشهای از ذهنم را اشغال کند.
اما هرچه بیشتر در جهان گشتم، بیشتر فهمیدم که هر چیزی که وجود دارد، بهنحوی در معرض تغییر است؛ هر چیزی که ارزشمند است، ممکن است از دست برود و هر چیزی که آغاز میشود، لزوماً تا ابد ادامه پیدا نمیکند.
و هنوز نمیدانم چه باشم، کجا بروم یا به چه چیزی پناه ببرم.
فقط میدانم خستهام از جستوجوی چیزی بینقص در جهانی که هیچچیزش از تغییر مستثنا نیست؛ از اینکه پیش از آنکه فرصت کنم چیزی را دوست داشته باشم، به تمام راههایی فکر میکنم که ممکن است نابودش کنند.
کاش چیزی بودم که نمیشد قربانیاش کرد.
نه چون از همه بزرگتر بودم، نه چون از همه محکمتر بودم و نه چون تا ابد زنده میماندم؛ فقط چیزی که برای آرام بودن، مجبور نبود از جهان فرار کند و برای ماندن، مجبور نبود بجنگد.
اما من هنوز در جستوجوی جایی میگردم که هیچ آسیبی به آن راه نداشته باشد؛ درحالیکه تمام جهان با تغییر ادامه پیدا میکند، و من هنوز نمیدانم چگونه فقط خودم باشم.