
بارانِ نرمِ نوامبر، روی شیشهی پنجره خطهایی باریک میکشید. هوای سرد از لایِ روزنهی باز به درون میخزید و بویِ خاکِ خیس و برگهای پوسیده را با خود میآورد. چراغهای ساختمانهای روبرو، در میان مه، محو و نارنجی به نظر میرسیدند.
اتاق، در این شبِ پاییزی، ساکت بود. فقط صدایِ ضربههایِ نرمِ باران روی شیشه، و گاهی، خشخشِ صفحاتِ کتاب زیرِ انگشتان لیا.
سه هفته از آن روز گذشته بود. همانروزی که نیکل وارنر در اولین دیدارشان گفت: «ردها، بعد از یک نقطه، قطع میشوند.» و لیا، حالا، داشت همان نقطه را، در لابهلای مقالهها، جستوجو میکرد.
جستوجویی که برای لیا بیشتر شبیه باز کردن کشویی قدیمی بود؛ کشویی که سالها کسی دست به آن نزده بود و حالا، با هر بار بیرون کشیدنش، لایهای تازه از گردوغبار روی هوا مینشست.
میز کارش دیگر شکل روزهای قبل را نداشت. چندین کتاب باز روی آن پخش شده بود. پرینت مقالهها کنار هم قرار گرفته بودند و روی بعضی صفحات، حاشیهها پر از علامتهای مدادی بود. نامها، تاریخها، مجلهها و شمارهی صفحات در دفترچهای کوچک ثبت شده بودند، و میان همهی آنها، یک نام بیشتر از همه تکرار میشد:
الیاس ونهاون.
لیا صندلیاش را کمی عقب کشید و به صفحهی لپتاپ خیره شد.
چشمش به یک عنوان افتاد. ۱۸۹۷. جدیدترین تاریخی که جز کتاب هندسهی رویاها ردّی از ونهاون در آن میدید. عنوانش چندان چشمگیر نبود—اگر به دنبال ونهاون نمیگشت، احتمالاً از کنارش میگذشت. اما همان لحظه که آن را خواند، مکثی کرد. بعد، بدون اینکه لحظهای تردید کند، روی آن کلیک کرد.
مقاله را باز کرد. صفحهی اول. نام نویسنده. تاریخ. نام مجله. چند خط دربارهی موضوع. بعد صفحهی دوم. سوم. چهارم. و ناگهان...
تمام.
لیا به شمارهی صفحات نگاه کرد.
«چهار صفحه؟»
ابروهایش در هم رفت. پایگاه داده را دوباره بررسی کرد؛ عنوان را جستوجو کرد، نام نویسنده را، نام مجله را، سال انتشار را. چند نتیجهی مشابه ظاهر شد، اما هیچکدام ادامهی همان مقاله نبودند.
لیا به پشتی صندلی تکیه داد.
زیر لب گفت:
«خب... بعدش چی؟»
جوابی نبود.
پنجرهی مرورگر را بست و دوباره باز کرد. این بار نام ونهاون را بدون عنوان مقاله جستوجو کرد. چند نتیجهی پراکنده. یک فهرست قدیمی. دو ارجاع در مقالات دیگر. یک نام در کتابی که نسخهی دیجیتال نداشت. و بعد، سکوت.
لیا انگشت اشارهاش را روی میز ضرب گرفت. یک بار. دو بار. سه بار.
به همان چیزی رسید که نیکل گفته بود. ردها، بعد از یک نقطه، قطع میشدند.
اما چرا؟
صبح روز بعد، لیا دوباره جلوی درِ دفتر نیکل بود. وارد شد، لبخندی زد—اما گوشههای لبش، نرسیده به چشمانش، جمع شد—و چند برگه را روی میز گذاشت.
نیکل عینکش را بالا زد و به آنها نگاه کرد.
«اینا همهی چیزیه که پیدا کردی؟»
لیا سر تکان داد.
«تقریباً.»
نیکل یکی از برگهها را برداشت.
«تقریباً؟»
«چند تا ارجاع دیگه هم هست. ولی بعضیهاشون فقط اسم ونهاون رو آوردن. بدون اینکه به کار مشخصی ازش اشاره کنن.»
نیکل برگه را پایین آورد.
«پس مشکل اصلی اینه که نمیدونی دنبال چی بگردی.»
لیا مکث کرد.
«نه.»
نیکل نگاهش کرد.
لیا ادامه داد:
«میدونم دنبال چی میگردم. اما نمیدونم کجا باید دنبالش بگردم.»
گوشهی لب نیکل کمی بالا رفت.
«این فرق مهمیه.»
نیکل برگهی دیگری را برداشت.
«تو دنبال آثار ونهاون هستی. ولی اگر فرض کنیم بعضی از نوشتههاش گم شده باشن، جستوجوی مستقیم برای اسم خودش ممکنه کمکت نکنه.»
«پس چی؟»
«دنبال آدمهایی بگرد که بعداً دربارهی مسئلهی مشابهی کار کردن.»
لیا ساکت ماند.
نیکل مدادش را برداشت و روی یکی از برگهها چند کلمه نوشت.
«ارجاع.»
بعد کلمهی دیگری:
«نقد.»
و بعد:
«مخالفت.»
مداد را روی میز گذاشت.
«گاهی یک ایده بیشتر از خودِ صاحبش زنده میمونه. ممکنه اسم آدم فراموش بشه، اما مسئلهای که دربارهاش فکر کرده، سالها بعد دوباره در ذهن آدمهای دیگه ظاهر بشه.»
لیا به نوشتهها نگاه کرد.
«یعنی مسیر رو برعکس برم؟»
«دقیقاً.»
«از آدمهای بعدی برگردم به ونهاون.»
نیکل لحظهای مکث کرد.
«اگر چیزی برای برگشتن وجود داشته باشه.»
لیا لبخند کوتاهی زد.
«و اگر نباشه؟»
نیکل شانه بالا انداخت.
«پژوهش میکنی.»
وقتی از دفتر نیکل بیرون آمد، باران بند آمده بود اما هوا هنوز نمناک بود. قدمهایش روی سنگفرش خیس، صدایِ کوتاهی بر جای میگذاشت. کیف سنگین، شانهاش را به پایین میکشید، اما چیزی درونش، تندتر از قدمهایش، او را به سمت خانه میکشید.
وارد اتاق که شد، در تاریکی با انگشتانش به دنبال کلید برق گشت. چراغ اتاق را روشن کرد و خود را روی صندلی چرخانش رهاند.
کشوقوسی به خود داد و شروع کرد.
دیگر فقط نمینوشت: الیاس ونهاون.
این بار، نام پژوهشگران بعدی را هم بررسی میکرد؛ مقالههای مربوط به منطق چندارزشی، نوشتههایی دربارهی عدم قطعیت، بحثهای قدیمی دربارهی مرز میان «درست» و «نادرست»، و ارجاعهایی که گاهی فقط در یک پاورقی کوتاه پنهان شده بودند.
بعضی مسیرها به بنبست میرسیدند. بعضی به مقالههایی که خودشان سالها بعد فراموش شده بودند. اما گاهی، چیزی پیدا میشد—یک جمله، یک ارجاع، یک نام—و دوباره، ونهاون.
لیا دفترچهاش را باز کرد.
زیر عنوان «مسیرهای احتمالی» نوشت:
«۱۸۹۴»
بعد:
«۱۸۹۷»
و چند نام دیگر. کنار بعضیها علامت سؤال گذاشت، کنار بعضیها یک خط، و کنار یکی از مسیرها، بدون اینکه هنوز بتواند دلیلش را بفهمد، چندین سال فاصلهی تاریخی را علامت زد.
بعد صفحه را ورق زد. در بالای صفحهی بعد نوشت:
«چه چیزی از ونهاون باقی مانده؟»
لحظهای مکث کرد. بعد نوشت: ایدهها؟ خط زد. نوشت: ردپا؟
این بار نگه داشت. به کلمه نگاه کرد. ردپا.
برای چند ثانیه، فقط همان کلمه را دید.
بعد لبخند بسیار کمرنگی زد و شروع کرد به نوشتن.
ماه بعد، کتابخانهی دانشگاه، جایِ همیشگیِ لیا شده بود.
صبحها، پیش از کلاس.
بعدازظهرها، میان دو جلسه.
گاهی حتی شبها، وقتی کتابخانه خلوتتر میشد.
او میان قفسهها میگشت، فهرستهای قدیمی را بررسی میکرد و نامهایی را که در مقالهها دیده بود، یکییکی دنبال میکرد.
تا اینکه، در یکی از همان شبها، متوجه شد دیگر نامی برای دنبال کردن ندارد. ونهاون، در مقالهها، به جایی ختم نمیشد که قابلِ پیگیری باشد.
اما چیزی که باقی مانده بود، خودِ مسئله بود—همان پرسشهایی که در نوشتههای ونهاون، با زبانِ زمان خودش، ظاهر شده بودند. پرسشهایی دربارهی مرزهای قطعیِ درستی و نادرستی، دربارهی وضعیتهایی که بهسادگی در یکی از دو سوی «درست» و «غلط» قرار نمیگرفتند.
و حالا، چند دهه بعد، همان پرسشها، در زبانِ دیگری ظاهر شده بودند:
در منطق، در فلسفه، در بحثهای مربوط به چندارزشی بودن. و در میان نامهایی که بارها تکرار میشدند، یکی بیشتر از همه توجهش را جلب کرد:
لیا نام را در دفترچه نوشت. کنارش تاریخها را ثبت کرد.
۱۹۲۰.
چند ساعت بعد، درست وقتی که چشمانش در میان مقالهها و منابع تاریخی میچرخید، ناگهان چیزی در مقالهای دید که او را پشت صندلی صاف کرد.
لوکاسیویچ، در ۱۹۲۰، نظامی سهارزشی مطرح کرده بود: درست، نادرست، و سومی که هیچکدام نبود.
لیا چند لحظه به صفحه خیره ماند.
بعد آرام گفت:
«سه تا...»
دستش را از روی موس برداشت.
«نه. این فقط یه شباهته. یک مسیر فکری دیگه، تو یه زمان دیگه، با یه مسئلهی دیگه.»
سکوت کرد.
او هیچ مدرک یا مقالهای نداشت که نشان دهد لوکاسیویچ، ونهاون را میشناخته یا نوشتههای او را دیده. هیچ ارجاعی. هیچ اتصال مستقیمی. فقط یک پرسش مشابه که در فاصلهای چند دههای، دوباره به شکلی متفاوت سر برآورده بود.
لیا در دفترچه نوشت:
«شباهت، دلیلِ ارتباط نیست.»
زیرش خط کشید.
اما انگشتش، هنوز روی صفحه، مکثی کرد—و بعد، پنجرهی دیگری باز کرد.
چند روز بعد، لیا در میان مقالهها، نام دیگری را پیدا کرد. آن را در دفترچه نوشت:
۱۹۲۱.
باز هم منطق چندارزشی. اما این بار، نه همان مسیر دقیق لوکاسیویچ. پُست، در چارچوبی مستقل، به بررسی منطقهای با تعداد بیشتری ارزش میپرداخت و مسئلهی منطقهای چندارزشی را از زاویهای متفاوت دنبال میکرد.
لیا مقالهها و منابع تاریخی را کنار هم گذاشت.
دو نام.
دو مسیر.
دو پژوهشگر.
و یک مسئله که در فاصلهی بسیار کوتاهی از هم، در دو جای متفاوتِ جهان، به شکل جدی وارد تاریخ منطق شده بود.
چند بار بین دو نام رفت و برگشت، بدون اینکه یکی را بر دیگری ترجیح دهد. بعد صفحهی مربوط به ونهاون را باز کرد. ۱۸۹۷. سپس لوکاسیویچ. ۱۹۲۰. بعد پُست. ۱۹۲۱.
سه نقطه. سه زمان. اما هیچ خطی میانشان وجود نداشت.
لیا این بار به جای کشیدن خط، فقط سه نقطه روی کاغذ گذاشت. ونهاون. لوکاسیویچ. پُست.
کنارشان نوشت:
«مسیر؟»
بعد علامت سؤال بزرگی کشید. چند ثانیه به آن خیره ماند.
صبح روز بعد، لیا دوباره پشت میزِ نیکل نشسته بود. دفترچه را باز کرد و صفحه را جلوی او گذاشت.
نیکل چند لحظه به آن نگاه کرد.
«خب؟»
«اینها رو پیدا کردم.»
نیکل نامها را خواند.
«لوکاسیویچ. پُست.»
سرش را بالا آورد.
«منطق چندارزشی.»
لیا سر تکان داد.
«آره.»
«و فکر میکنی به ونهاون مربوطه؟»
لیا مکث کرد.
«نمیدونم.»
نیکل نگاهش کرد.
«خوبه.»
لیا لبخند زد.
«چرا همهچی رو با "خوبه" جواب میدید؟»
نیکل هم لبخند زد.
«چون وقتی هنوز نمیدونی، بهترین کاری که میتونی بکنی اینه که ندونی.»
لیا به دفترچه نگاه کرد.
نیکل ادامه داد:
«این دو نفر واقعاً در تاریخ منطق مهمن. اما اینکه تو قبل از اونها دنبال ونهاون گشتی، بهتنهایی هیچ ارتباطی ایجاد نمیکنه.»
«میدونم.»
«پس فعلاً فقط بذار کنار هم باشن.»
لیا ابرو بالا برد.
«بدون اینکه به هم وصلشون کنم؟»
«دقیقاً.»
«ولی اگر واقعاً یک مسیر فکری وجود داشته باشه؟»
نیکل شانه بالا انداخت.
«اون وقت خودش باید جایی خودش رو نشون بده.»
لیا چند لحظه سکوت کرد.
بعد دفترچه را بست.
«پس فعلاً سه نقطه.»
«سه نقطه.»
شب، لیا دیرتر از همیشه به خانه برگشت. کولهاش را روی صندلی گذاشت و چراغ اتاق را روشن کرد. نور زرد اتاق روی آینهی میز آرایش افتاده بود. برای لحظهای نگاهش روی آن ماند—نه بیشتر از چند ثانیه. بعد نگاهش را برگرداند.
کتابها و برگهها را روی میز گذاشت. دفترچه را باز کرد. در صفحهی تازهای نوشت:
الیاس ونهاون
زیرش:
«مسیر مستقیم: تقریباً قطعشده.»
مکث کرد.
بعد نوشت:
«مسیر غیرمستقیم: هنوز نامعلوم.»
مداد را پایین گذاشت. به جمله نگاه کرد. برای لحظهای، دستش روی کلمهی «نامعلوم» مکث کرد. بعد، آرام، صفحه را ورق زد.
به جای نوشتن، فقط به کاغذ خالی خیره ماند. چیزی که دنبالش بود، شاید یک اسم نبود. شاید یک ردپا بود. یا شاید فقط یک سؤال. نگاهش به خطهایی که نوشته بود، برگشت. چند ثانیه به آنها خیره شد. بعد، بدون اینکه کلمهی دیگری بنویسد، قلم را زمین گذاشت و دفترچه را بست.
اما پیش از آنکه از اتاق بیرون برود، برای لحظهای کوتاه، دوباره به آینه نگاه کرد.
سطح شیشه آرام بود. فقط تصویر خودش. هیچ موجی نبود. هیچ صدایی. هیچ نُوآیی.
لیا چند ثانیه ایستاد. بعد از خودش پرسید:
«اگر یک ایده بتونه صد سال زنده بمونه، بدون اینکه کسی بدونه از کجا اومده...»
مکث کرد. نگاهش برای لحظهای به تاریکی آینه برگشت.
«آدمها چطور؟»
و قبل از اینکه خودش را مجبور به جواب کند، چراغ را خاموش کرد. در تاریکی، آینه فقط یک مستطیل سیاه روی دیوار بود.
قسمت قبلی » » » » » مارپیچهای وارونه
قسمت بعدی » » » » » صدایِ جامانده