
امروز صبح، ویدئویی دیدم که دلم را گرفت.
دختربچهای روی صحنه ایستاده بود و میخواند.
صحنهای که باید جای هیجان باشد؛ جای آواز خواندن، خندیدن، اشتباه کردن، تشویق شدن و شاید رؤیای برنده شدن.
اما او داشت از چیزی میخواند که هیچ کودکی نباید مجبور باشد برای بهدست آوردنش فریاد بزند:
کودکی.
«کودکیمان را به ما برگردانید.»
و اشکهایش، پیش از آنکه ترانه تمام شود، روی صورتش جاری شدند.
مدتی فقط نگاهش کردم.
بعد یاد روزی افتادم که جهان خودم لرزید.
نشسته بودم پشت لپتاپ.
نور آفتاب روی کیبورد افتاده بود و من داشتم روی داستان «پیمان آینه» کار میکردم.
همهچیز آرام بود.
چای کنار دستم بود، پرده با باد تکان میخورد، صدای پرندهها میآمد و من فکر میکردم:
«چه روز قشنگیه...
هنوز میشه نوشت.
هنوز میشه زندگی کرد.»
و بعد، تلفن زنگ زد.
ساعت حدود ۹:۳۰ صبح بود.
صدای همسرم لرزان بود:
«عزیزم... انگار تهران رو زدن.
میتونی بری دنبال بچهها؟
منم راه افتادم، دارم میام.»
فقط گفتم:
«آره. میرم.»
و ناگهان تمام آن آرامش فرو ریخت.
دو بچه.
دو مدرسه.
دو مسیر.
و فقط یک مادر.
آن لحظه برای اولین بار مجبور شدم میان دو فرزندم انتخاب کنم؛ نه اینکه کدام را بیشتر دوست دارم، بلکه اینکه کدام را اول به آغوش بکشم.
آیلین نزدیکتر بود.
آیهان دورتر.
و من فقط یک ماشین داشتم و دو دست.
هنوز صدای انفجارها را نشنیده بودم، اما جنگ پیش از آنکه به خیابان برسد، در ذهن من شروع شده بود.
با خودم فکر میکردم:
اگر آیلین را به مادر دوستش بسپارم، او امن است.
اما آیهان چه؟
و اگر اول بروم سراغ آیهان، آیلین چه؟
آن لحظه دلم میخواست دو تا باشم.
دو مادر.
دو ماشین.
دو جفت دست.
تا بتوانم هر دو را همزمان در آغوش بگیرم.
اما من فقط یک نفر بودم.
وقتی بالاخره به مدرسه آیلین رسیدم...
آیلین دوید سمتم.
بغلم کرد.
و من محکم در آغوشش گرفتم.
بعد صدای انفجار آمد.
یک بار.
سه بار.
شیشهها لرزیدند.
بچهها جیغ زدند.
من و چند مادر دیگر، بچهها را کنار دیوار بردیم.
کاری از دستمان برنمیآمد.
نه میتوانستیم جنگ را متوقف کنیم، نه میتوانستیم آینده را پیشبینی کنیم.
فقط میتوانستیم بغلشان کنیم.
و من آیلین و بنیتا را بغل کردم و مدام میگفتم:
«همهچی خوب میشه...»
اما در همان لحظه، چشمم به بچههای دیگری افتاد.
بچههایی که هنوز مادرشان نرسیده بود.
چشمهایشان پر از ترس بود.
و ناگهان یک فکر مثل فریاد در سرم پیچید:
الان آیهان هم وحشت کرده و منتظر است مامانش بغلش کند.
به همسرم زنگ زدم:
«آیهان رو به خودت سپردم. خودتو برسون بهش.»
بعد، با آیلین راه افتادم.
به مدرسه آیهان رسیدم.
بچهها را به زیرزمین برده بودند.
در تاریکی راهرو، چشمم دنبال پسرم میگشت.
و وقتی دیدمش، دوید سمتم.
بغلم کرد.
و دنیا دوباره شروع به چرخیدن کرد.
آن روز، من نتوانستم جنگ را از زندگی بچههایم بیرون کنم.
فقط توانستم کاری کنم که در میان آن همه ترس، برای چند لحظه، بدن مادرشان را بهعنوان یک جای امن لمس کنند.
شاید همین تمام کاری بود که از دستم برمیآمد.
حالا برگردیم به آن دختر روی صحنه.
او هم احتمالاً کودکیای داشته که باید در آن بازی میکرد.
باید میدوید.
باید میخندید.
باید از چیزهای کوچک میترسید؛ از تاریکی اتاق، از یک کابوس، از امتحان فردا.
باید آرزوهای کودکانه میساخت.
باید شاید روی صحنه میآمد تا یک ترانه بخواند و نهایت نگرانیاش این باشد که صدایش خوب شنیده شود یا نه.
اما وقتی جهان اطراف کودک ناامن میشود، اتفاقی بسیار بزرگتر از ترسیدن برای او رخ میدهد.
تعریفش از جهان تغییر میکند.
کودک دیگر فقط نمیپرسد:
«امروز چه بازیای کنیم؟»
ممکن است بپرسد:
«امروز زنده میمانیم؟»
و این، مرز میان کودکی و بزرگسالی را به شکلی بیرحمانه جابهجا میکند.
ما معمولاً وقتی از آسیب جنگ به کودکان حرف میزنیم، به چیزهای قابل مشاهده فکر میکنیم.
خانهای که خراب شده.
مدرسهای که ویران شده.
اسباببازیای که زیر آوار مانده.
کودکی که زخمی شده.
کودکی که جانش را از دست داده.
اما شاید یک بخش دیگر هم وجود داشته باشد که کمتر دیده میشود.
کودکی که زنده مانده، اما کودکیاش نه.
کودکی که هنوز نفس میکشد، اما دیگر خوابش مثل قبل نیست.
کودکی که صدای انفجار را با صدای بازی اشتباه نمیگیرد.
کودکی که به جای تصور کردن آینده، نگران امروز است.
کودکی که زودتر از موعد یاد گرفته است بعضی آدمها میمیرند.
بعضی خانهها دیگر برنمیگردند.
بعضی پدرها دیر میکنند.
بعضی مادرها نمیرسند.
و بعضی صبحها، ممکن است دیگر صبح نشوند.
اینها چیزهایی نیستند که همیشه در عکسها دیده شوند.
اما درون کودک میمانند.
شاید برای همین جملهی آن دختر اینقدر تکاندهنده است.
او نمیگوید:
«ما را نجات دهید.»
نمیگوید:
«برایمان خانه بسازید.»
نمیگوید:
«به ما غذا بدهید.»
میگوید:
«کودکیمان را به ما برگردانید.»
انگار چیزی را که از دست داده، دقیقاً میشناسد.
و شاید این دردناکترین قسمت ماجرا باشد:
اینکه یک کودک بتواند بفهمد چه چیزی را از او گرفتهاند.
کودکی فقط سن نیست.
کودکی یک وضعیت روانی است.
و یکی از مهمترین عناصر آن، امنیت است.
اینکه کودک بتواند باور کند اگر زمین خورد، کسی دستش را میگیرد.
اگر ترسید، کسی کنارش میماند.
اگر گریه کرد، کسی مسخرهاش نمیکند.
اگر رؤیایی داشت، کسی به او نمیخندد.
اگر گفت «میخواهم نویسنده شوم»، کسی نمیگوید:
«اینها که شغل نیست.»
کودک برای رؤیاپردازی به یک حداقلی از امنیت نیاز دارد.
چون آینده، در ذهن کودک، از جنس خیال ساخته میشود.
و وقتی امنیت از بین برود، خیال هم کمکم جای خودش را به بقا میدهد.
شاید به همین دلیل، این ویدئو مرا به نوشتهی دیگری از خودم برد.
به اولین داستان آیلین.
به همان جملهای که در پایان داستانش نوشته بود:
«اولین قدمش را با باور کردن برداشت.»
من آن روز، وقتی داستان دخترم را خواندم، با خودم فکر کردم شاید تمام آن حرفهایی که سالها به او زدهام، جایی درونش ریشه دواندهاند.
اینکه میتواند.
اینکه میتواند امتحان کند.
اینکه لازم نیست از اشتباه کردن بترسد.
اینکه میتواند داستان خودش را بنویسد.
آن روز فهمیدم شاید یکی از زیباترین چیزهایی که میتوان به یک کودک هدیه داد، باور به توانایی خودش برای ساختن آینده باشد.
و حالا، با دیدن آن دختر، به روی دیگر ماجرا فکر میکنم.
چه اتفاقی میافتد وقتی به جای ساختن آینده، کودک مجبور شود برای پس گرفتن گذشتهاش آواز بخواند؟
ما بزرگسالها گاهی تصور میکنیم کودکان چیز زیادی نمیفهمند.
شاید درست باشد که همهچیز را نمیفهمند.
اما چیزهای زیادی را احساس میکنند.
اضطراب مادر را.
ترس پدر را.
صدای انفجار را.
سکوت خانه را.
نگاه آدمها را.
و از همه مهمتر، اینکه جهان اطرافشان چقدر امن است.
شاید کودک همیشه نتواند بگوید:
«من احساس ناامنی میکنم.»
اما ممکن است شبها خوابش نبرد.
ممکن است بیشتر بچسبد به مادرش.
ممکن است ناگهان پرخاشگر شود.
ممکن است بازیهایش تغییر کند.
ممکن است چیزی را که نمیتواند توضیح دهد، در نقاشیاش بکشد.
کودک گاهی چیزی را که زبانش نمیتواند بگوید، با رفتار و خیال و بازی روایت میکند.
و شاید اینجا سؤال بزرگتری شکل بگیرد:
ما بزرگسالها چقدر در ساختن جهان کودکان مسئولیم؟
نه فقط در جنگ.
نه فقط در بحران.
حتی در آرامترین خانهها.
وقتی کودک را تحقیر میکنیم، بخشی از امنیتش را میگیریم.
وقتی دائم با دیگری مقایسهاش میکنیم، بخشی از اعتمادش را میگیریم.
وقتی به رؤیایش میخندیم، بخشی از آیندهاش را میگیریم.
وقتی از ترسِ شکست، اجازه نمیدهیم چیزی را امتحان کند، بخشی از جسارتش را میگیریم.
و وقتی در کنار ترسش مینشینیم و به او اجازه میدهیم احساسش را تجربه کند، شاید چیزی به جهان درونش اضافه میکنیم:
یک جای امن.
شاید همهی ما نتوانیم جهان را برای کودکان امن کنیم.
اما میتوانیم بخشی از جهانشان باشیم که در آن احساس امنیت کنند.
آن روز که جهان من لرزید، جنگ را متوقف نکردم.
من فقط دو کودک را پیدا کردم.
یکی را در مدرسهای دیگر.
یکی را در زیرزمین.
آنها را در آغوش گرفتم.
و چند ساعت بعد، وقتی همسرم با پای پیاده خودش را به ما رساند، برای چند لحظه دوباره سه نفرشان کنارم بودند.
دنیای کوچکمان کامل شده بود.
اما آن روز چیزی را فهمیدم که شاید پیش از آن فقط میدانستم:
امنیت، همیشه به معنای نبودن خطر نیست.
گاهی یعنی در میان خطر، کسی باشد که بتوانی خودت را به او بسپاری.
کسی که دستت را بگیرد.
کسی که بگوید:
«من اینجا هستم.»
شاید برای همین، وقتی آن دختر روی صحنه گریه میکرد، دلم فقط برای او نسوخت.
برای تمام کودکانی سوخت که هیچ صحنهای ندارند.
هیچ میکروفونی ندارند.
هیچ دوربینی ندارند.
و هیچکس صدای آنها را نمیشنود.
کودکانی که شاید هنوز زندهاند، اما بخشی از کودکیشان جایی در میان ترسها، آوارها و خاطرات جا مانده است.
و شاید ما نباید فقط از خودمان بپرسیم:
«چگونه آنها را نجات دهیم؟»
شاید سؤال دیگری هم هست:
«چگونه کودکی را به آنها برگردانیم؟»
چگونه دوباره کاری کنیم که یک کودک بتواند از فردا حرف بزند، بدون اینکه اول نگران زنده ماندن امروز باشد؟
چگونه دوباره به او اجازه بدهیم رؤیا بسازد؟
بازی کند؟
بنویسد؟
بخندد؟
اشتباه کند؟
و بدون ترس بگوید:
«وقتی بزرگ شدم...»
من نمیدانم پاسخ این سؤالها چیست.
اما شاید از یک چیز مطمئنم:
کودک نباید مجبور باشد برای پس گرفتن کودکیاش آواز بخواند.
کودک باید آنقدر فرصت کودکی کردن داشته باشد که یک روز، وقتی روی صحنه میایستد، اگر اشکش جاری شد، دلیلش فقط شوقِ رسیدن به رؤیایش باشد.
نه سوگِ چیزی که خیلی زود از او گرفته شده است.
و شاید سهم ما، هر کجا که هستیم، کوچکتر از آن چیزی نباشد که فکر میکنیم.
شاید بتوانیم یک آغوش باشیم.
یک گوش شنوا.
یک جملهی امیدوارکننده، اما نه از جنس وعدههای توخالی.
یک نفر که رؤیای کودک را جدی میگیرد.
یک نفر که به او میگوید:
«میتوانی.»
چون شاید بعضی کودکان برای ساختن آینده، فقط به یک نفر نیاز دارند که پیش از خودشان، به امکانِ آن آینده باور داشته باشد.
و شاید...
کودکی، پیش از آنکه چیزی باشد که باید به کودک برگردانیم، چیزی باشد که نباید از او بگیریم.