
گاهی یک نوشته را میخوانیم و فقط با خودِ نوشته روبهرو نمیشویم؛
چیزی در میانِ کلماتش، دری به سمتِ یک خاطرهی قدیمی باز میکند.
من امروز، بعد از خواندنِ نوشتهی «چند دقیقه با قوی سیاه»، عمیقاً به فکر فرو رفتم.
نوشته دربارهی افکار ما بود؛
اینکه همهی افکاری که وارد ذهنمان میشوند، انتخاب آگاهانهی ما نیستند.
دربارهی اینکه گذشته، تجربهها، حرفهای دیگران و حتی ترسها میتوانند وارد ذهنمان شوند و بعد، بیآنکه حواسمان باشد، بخشی از تصمیمها و واکنشهای امروزمان را شکل بدهند.
اما من ناگهان به یک سؤال دیگر رسیدم:
اگر یک فکر، نه فقط وارد ذهن ما شود، بلکه به ما «تحمیل» شود چه؟
اگر آنقدر با آن فکر بجنگیم که حتی مخالفت کردن با آن هم تبدیل به بخشی از هویت ما شود، آیا هنوز واقعاً مستقل فکر کردهایم؟
این سؤال مرا برد به سالهای نوجوانی و جوانی خودم.
پدرم خیلی آدم مذهبیای نبود؛ حتی گاهی نسبت به باورهای مذهبی دیگران موضع تندی داشت و محجبه بودن را هم قبول نداشت.
اما باید بگویم که من و پدرم، تا سالهای دبیرستان، رابطهی بسیار نزدیکی داشتیم.
شاید یکی از دلایلش این بود که من هنوز خط فکری مستقلی نداشتم و هنوز فاصلهای میانِ «فکرِ من» و «فکرِ او» نیفتاده بود.
پدرم برایم یک الگو بود.
خیلی از افکارش را دوست داشتم.
خیلی از نگاههایش را میپذیرفتم.
و طبیعتاً، وقتی هنوز در حال ساختنِ جهانبینی خودت هستی، بخشی از جهانبینی آدمی که به او اعتماد داری، وارد ذهن تو میشود.
اما کمکم شروع کردم به فکر کردن.
نه لزوماً در جهت مخالف او؛
بلکه مستقل از او.
و همینجا فاصلهها شروع شد.
پدرم چندان اهل پذیرفتنِ نقد یا عقیدهی متفاوت نبود.
برای همین، هرچه من بیشتر سعی کردم خودم فکر کنم، اختلافهایمان هم بیشتر شد.
و حالا میرسم به عجیبترین بخش ماجرا.
من برای دانشگاه از تبریز به تهران آمدم.
آن سالها معمولاً اتفاقی که برای خیلی از دخترهای شهرستانی میافتاد، برعکس چیزی بود که برای من اتفاق افتاد.
دختری که در شهر خودش چادری بود، وقتی به تهران میآمد، ممکن بود چادرش را کنار بگذارد.
اما من...
برعکس، چادر سر کردم.
نه به این دلیل که بنشینم و بعد از بررسی همهجانبه به این نتیجه برسم که چادر بهترین انتخاب من است.
امروز که به آن روزها نگاه میکنم، فکر میکنم شاید عجیبترین قسمت ماجرا این باشد که آن انتخاب، دستکم در ابتدا، لزوماً از باور به چادر نیامده بود.
من میخواستم استقلال فکریام را به پدرم ثابت کنم.
انگار ذهنم میگفت:
«اگر او میگوید این کار را نکن، من انجامش میدهم تا نشان بدهم خودم تصمیم میگیرم.»
اما آیا این واقعاً استقلال بود؟
یا فقط شکل دیگری از وابستگی؟
اینکه پدرم میگفت:
«این کار را نکن.»
و من، برای اینکه ثابت کنم او نمیتواند برایم تصمیم بگیرد، میگفتم:
«پس انجامش میدهم.»
همچنان او مسیر را تعیین میکرد،
حتی اگر من در جهت مخالفش حرکت میکردم.
اینجا به یک تصویر جالب میرسیم.
فرض کنید بدن ما یک سیستم دفاعی دارد.
وقتی ویروسی وارد بدن میشود، سیستم ایمنی برای مقابله با آن فعال میشود.
اما اگر سیستم ایمنی اشتباه کند و به جای دشمن، به خود بدن حمله کند، دیگر با یک دفاع ساده روبهرو نیستیم.
با یک بیماری خودایمنی طرفیم.
گاهی فکر میکنم بعضی عقاید تحمیلی هم میتوانند چنین اثری داشته باشند.
نه مثل یک آنتیویروس که از ما محافظت میکند؛
بلکه شبیه یک بیماری خودایمنی.
چون ممکن است آنقدر با یک فکرِ تحمیلشده بجنگیم که در نهایت، خودِ مخالفت کردن با آن فکر هم تبدیل به یک واکنشِ شرطی شود.
و آنوقت، حتی اگر روزی به همان عقیده برسیم، ممکن است دلیل رسیدنمان به آن، انتخاب آگاهانه نباشد.
شاید فقط سالها در حال فرار از چیزی بوده باشیم.
و این، به نظرم، تفاوت مهمی است.
یک عقیده میتواند از بیرون وارد ذهن ما شود و ما، بعد از بررسی، تجربه و فکر کردن، آن را انتخاب کنیم.
در این حالت، آن عقیده دیگر صرفاً «تحمیلی» نیست؛
تبدیل شده به انتخاب ما.
اما اگر فقط به خاطر اینکه کسی آن را به ما تحمیل کرده، در جهت مخالفش حرکت کنیم،
آیا واقعاً آزاد شدهایم؟
شاید نه.
چون هنوز دیگری دارد جهت حرکت ما را تعیین میکند.
فقط این بار، با یک علامت منفی.
و شاید این یکی از خطرناکترین شکلهای نفوذ در ذهن باشد:
اینکه حتی مخالفت ما هم، در نهایت، توسط دیگری تعریف شده باشد.
من امروز به آن دختر جوانی فکر میکنم که از تبریز به تهران آمد و فکر میکرد با یک انتخاب میتواند استقلال فکریاش را ثابت کند.
شاید آن روزها هنوز نمیدانستم استقلال فکری یعنی چه.
امروز فکر میکنم استقلال فکری نه این است که شبیه پدرمان فکر کنیم،
نه اینکه حتماً خلاف او فکر کنیم.
استقلال فکری شاید از جایی شروع شود که بتوانیم از خودمان بپرسیم:
«اگر هیچکس این عقیده را به من تحمیل نکرده بود،
اگر قرار نبود با انتخابم چیزی را به کسی ثابت کنم،
باز هم خودم همین را انتخاب میکردم؟»
شاید این سؤال، یکی از سختترین سؤالهایی باشد که میتوانیم از خودمان بپرسیم.
چون ممکن است پاسخ آن، سالها از زندگیمان را دوباره برایمان معنا کند.
و شاید آزادی فکری واقعی جایی آغاز شود که بتوانیم از هر دو طرف فاصله بگیریم:
نه:
«چون او گفت، پس درست است.»
و نه:
«چون او گفت، پس حتماً غلط است.»
بلکه بپرسیم:
«اگر این عقیده، متعلق به هیچکس جز من نبود، من چه فکری دربارهاش میکردم؟»
شاید آنجا،
برای اولین بار،
فکری را انتخاب کنیم که واقعاً مالِ خودمان است.
این نوشته دربارهی تأیید یا ردِ حجاب، چادر، مذهب یا بیمذهبی نیست.
آنچه برای من مهم بود، پرسشِ دیگریست:
اینکه آیا انتخابهای ما واقعاً از فکر و انتخاب خودمان میآیند، یا گاهی حتی مخالفتمان با یک باور تحمیلشده، هنوز تحت تأثیر همان باور و صاحبِ آن شکل گرفته است؟
حجاب در این نوشته، فقط بخشی از یک تجربهی شخصی و مثالی برای طرح این پرسش است.