
امروز نوشتهای از دوست عزیزمان، پیام زندگی، خواندم با عنوان «من هم پناه میخوام! گاهی میترسم...».
نوشته دربارهی مردی بود که سالها یاد گرفته بود روی پای خودش بایستد؛ مراقب دیگران باشد، بار مسئولیت را به دوش بکشد، خودش را با شرایط وفق بدهد و کمتر از کسی چیزی بخواهد. مردی که دیگران به حضور و تواناییاش عادت کرده بودند، اما شاید کمتر کسی به این فکر کرده بود که او هم گاهی خسته میشود، دلش میخواهد به کسی تکیه کند و بدون اینکه راهحلی بشنود، فقط شنیده شود.
هنگام خواندنش، مدام به خودم فکر میکردم.
نه به این دلیل که تجربهی من و ایشان دقیقاً شبیه هم بود؛ بلکه چون بخشی از آن احساس برایم آشنا بود. احساس کسی که از سالها قبل یاد گرفته است زندگی را اداره کند، حتی وقتی هنوز آنقدر بزرگ نشده که مسئول ادارهی زندگی خودش باشد.
از حدود نهسالگی، مراقبت از دو خواهر و یک برادرم بخشی از زندگیام شده بود. آن روزها بیشتر شبیه یک مامان کوچولو بودم؛ کسی که باید حواسش به بقیه میبود، کارها را به خاطر میسپرد و مراقب بود چیزی از قلم نیفتد.
بعدتر، وقتی در دوران دبیرستان پدرم برای تحصیل به مشهد رفت، مسئولیت بخش مهمی از ادارهی خانه هم به من سپرده شد. حقوق ماهانهاش را دریافت میکردم، بخشی را برای مخارج خودش کنار میگذاشتم و با باقیمانده حساب میکردم که خانه به چه چیزهایی نیاز دارد. خریدها را انجام میدادم و سعی میکردم دخلوخرج را طوری تنظیم کنم که همهچیز پیش برود.
این مسئولیتها یکباره اتفاق نیفتادند که روزی بنشینم و تصمیم بگیرم از این به بعد آدم مسئولیتپذیری باشم. کمکم جزئی از زندگیام شدند؛ آنقدر طبیعی که شاید کمتر از خودم میپرسیدم آیا واقعاً توان و حوصلهی انجام همهی این کارها را دارم یا نه.
این عادت بعدها هم با من ماند.
در خوابگاه، چهار نفر در یک اتاق زندگی میکردیم. یکی از هماتاقیهایم با موسیقی درس میخواند و من خودم را با این عادت وفق داده بودم. دیگری حتی با نور کم چراغ مطالعه هم نمیتوانست بخوابد. شبهایی که میخواستم درس بخوانم، کتاب و وسایلم را برمیداشتم و به راهرو میرفتم تا نور چراغ مزاحم خواب او نباشد.
شاید در نگاه اول، این فقط یک سازگاری ساده میان چند هماتاقی باشد. اما وقتی به سالهای بعد زندگیام نگاه میکنم، میبینم بارها همین کار را کردهام: شرایط دیگران را در نظر گرفتهام، جای خودم را کمی جابهجا کردهام و راهی پیدا کردهام که زندگی برای بقیه راحتتر بگذرد.
حتی در چیزهای کوچک.
مثلاً تولد دوستانم را به خاطر میسپردم. هنوز هم تاریخ تولد همهی دوستان صمیمی دوران دانشگاه و خوابگاه را، با اینکه بیش از بیست سال از آن روزها گذشته، بهتر از خودشان به یاد دارم.
اما تولد خودم خیلی وقتها در خانواده و جمع دوستان فراموش میشد. اگر هم کسی چند روز دیرتر یادش میآمد، معمولاً میگفتم: «مهم نیست، همین که الان هم به یادم بودی ممنونم.»
یک بار خواهرم با تأخیر تولدم را تبریک گفت و بعد پرسید: «مگه تولد تو و حسین تو یه روز نبود؟»
حسین، همکلاسی خواهرم بود؛ کسی که تولدش یکی دو روز با تولد من فاصله داشت. انگار برای به خاطر آوردن روز تولد من، باید اول تولد شخص دیگری به یاد میآمد.
شاید برای خیلیها اتفاق مهمی نباشد. شاید هم واقعاً فراموشی سادهای باشد. اما برای من، که تاریخ تولد دیگران را به خاطر میسپردم و برای خوشحال کردنشان وقت میگذاشتم، این اتفاقها گاهی بیشتر از چیزی که نشان میدادند، به دلم مینشستند.
سالها تلاش کردم حساس نباشم. به خودم میگفتم مهم نیست، مگر چه اتفاقی افتاده؟ آدمها گرفتاریهای خودشان را دارند. نباید از هر چیزی دلگیر شد.
و کمکم یاد گرفتم کمتر منتظر بمانم.
این فقط به تولدها محدود نبود. من سالها عادت داشتم هر روز با مادرم و خواهرهایم تماس بگیرم، از حالشان بپرسم و پیگیر کارهایشان باشم. چند روزی پیش آمد که نتوانستم تماس بگیرم و از طرف آنها هم تماسی گرفته نشد. ناگهان به ذهنم رسید: یعنی اگر خودم تماس نگیرم، کسی سراغم را نمیگیرد؟
چند بار این وقفه را عمداً تکرار کردم. گاهی چند روز میگذشت و تماسی دریافت نمیکردم. اول برایش دلیل میتراشیدم؛ شاید مادرم اعتبار تلفن نداشته، شاید فرصت نکرده، شاید فکر کرده من گرفتارم.
بعدتر، وقتی مادرم به خانهی ما در تهران آمد، دیدم هر روز با خواهرم تماس میگیرد و از حالش میپرسد. آنجا بود که فهمیدم شاید مسئله فقط نداشتن فرصت یا امکان تماس نبوده است.
نمیتوانستم از این اتفاق نتیجه بگیرم که دوست داشته نمیشوم یا کسی برایم ارزشی قائل نیست. هنوز هم چنین قضاوتی نمیکنم. اما نمیتوانستم آنچه را میدیدم نادیده بگیرم: رابطهای که تصور میکردم دوطرفه و متعادل است، در عمل تا حد زیادی به پیگیری من وابسته بوده.
پس باز هم کمی عقبتر ایستادم.
نه قهر کردم و نه تصمیم گرفتم کسی را از زندگیام حذف کنم. فقط دیگر به اندازهی قبل همهی فاصلهها را خودم پر نمیکردم.
در بخش دیگری از زندگیام، این نادیده ماندن را به شکل عجیبی تجربه کردم.
وقتی فرزندانم به دنیا آمدند، مادرشوهرم کنارم بود و تا چهلم بچهها از من مراقبت کرد. مادرم مدت کوتاهی پیشم ماند و بعد به خانهی خواهرم در کرج رفت. با این حال، در روایت خانوادگی، انگار حضور مادرم جای حضور مادرشوهرم را گرفته بود.
حتی بعدها، وقتی اتفاقی در خانواده افتاد که مادرم را بهشدت دلگیر کرده بود، به آن روزها اشاره کرد و گفت: «زمان زایمانت که من اون همه پیشت موندم، اون اتفاق افتاد!»
در حالی که آن کسی که واقعاً کنار من مانده بود، مادرشوهرم بود.
نمیدانم این جابهجایی در روایت از کجا آمده بود؛ شاید آنقدر تکرار شده بود که خودش هم دیگر خاطره را همانطور به یاد میآورد. قصد ندارم دربارهی نیت کسی قضاوت کنم. فقط آن لحظه برایم عجیب بود که حتی خاطرهی روزهایی که به مراقبت نیاز داشتم هم به شکلی دیگر در ذهن خانواده ثبت شده بود.
به این فکر کردم که گاهی آدمها نه فقط نیازهای ما، بلکه حتی تجربهی خود ما را هم آنطور که اتفاق افتاده به خاطر نمیسپارند.
من در تمام این سالها فقط وقت و توجه نمیگذاشتم. زمانی درآمد مستقل و خیلی بالایی داشتم و بخش زیادی از آن را برای خانواده و اطرافیانم خرج میکردم. بعدتر که دیگر آن درآمد را نداشتم، طبیعتاً این شکل از کمک کردن هم کمتر شد. پیگیریها و تماسهایم را هم بهتدریج کاهش دادم.
نمیخواهم بگویم وقتی پول بیشتری خرج میکردم، بیشتر دوستم داشتند یا وقتی کمتر خرج کردم، محبتشان از بین رفت. رابطهها به این سادگی قابل اندازهگیری نیستند. اما گاهی به این فکر میکنم زهرهای که روزگاری چند برابر امروز برای دیگران وقت و هزینه میگذاشت، حالا با همان مقدار اندک حضورش چقدر کمتر به چشم میآید.
شاید آنچه در من تغییر کرد، بیشتر از هر چیز، میزان انتظاری بود که از رابطهها داشتم.
من هیچوقت با خودم قرار نگذاشته بودم که اگر برای کسی کاری کردم، حتماً باید همان کار را برایم جبران کند. حتی مطمئن نیستم آن همه توجه و رسیدگی، از ابتدا با چنین انتظاری همراه بوده باشد. شاید صرفاً شیوهای بود که بلد بودم دوست داشتن را نشان بدهم. شاید هم در لایهای نادیده، امید داشتم روزی همان توجه را دریافت کنم.
هرچه بود، یک روز فهمیدم نمیتوانم همهی انرژیام را صرف نگه داشتن رابطههایی کنم که اگر من کمی دست از تلاش بردارم، از حرکت میایستند.
زمان و انرژی محدودند. نمیتوانم برای هر کسی، در هر رابطهای، تا بینهایت توضیح بدهم، پیگیری کنم، یادآوری کنم و فاصلهها را پر کنم.
پس یاد گرفتم گاهی سکوت کنم و فاصله بگیرم.
اما این به معنای بینیاز شدن نبود.
هنوز هم گاهی دلم میخواهد کسی خودش به یادم باشد، بدون اینکه لازم باشد اول من سراغش را بگیرم. گاهی دلم میخواهد لازم نباشد برای دریافت توجه، ابتدا مفید باشم یا کاری انجام بدهم. دلم میخواهد بتوانم خسته باشم، حرفی نداشته باشم، حتی ندانم دقیقاً چه میخواهم و با این حال، کسی کنارم بماند.
خوشبختانه در زندگیام کسی هست که این نیاز را میبیند. همسرم معمولاً متوجه میشود وقتی چیزی ناراحتم کرده، حتی اگر خودم شروع به گفتن نکنم. میپرسد چه شده و آنقدر پیگیر میشود تا حالم بهتر شود. این همراهی برایم ارزشمند است؛ اما وجود یک رابطهی امن، به این معنا نیست که دیگر از دیده شدن در رابطههای دیگر بینیاز میشوم.
شاید تمام این سالها، مسئله فقط این نبوده که دیگران چقدر مرا دیدهاند. گاهی خودم هم آنقدر سرگرم دیدن و مراقبت از دیگران بودهام که از خودم غافل شدهام.
من برای قویتر دیده شدن تلاش نمیکردم. حتی مسئلهام این نبود که دیگران مرا آدمی شکستناپذیر بدانند. انگار ناچار بودم در نگاه خودم قوی بمانم؛ چون اگر من از پا میافتادم، چه کسی باید کارها را پیش میبرد؟ چه کسی باید حواسش به بقیه میبود؟
شاید همین است که نوشتهی دوستمان آنقدر مرا به فکر فرو برد. اینکه آدمی که سالها پناه خودش بوده، ممکن است روزی بفهمد او هم حق دارد گاهی به دیگری تکیه کند. حق دارد مراقبت بخواهد، بیآنکه لازم باشد پیش از آن، هزار بار ثابت کند که خودش از پس همهچیز برمیآید.
و این نیاز، نه مردانه است و نه زنانه. نیاز به تکیه کردن، شنیده شدن و آسیبپذیر بودن، بخشی از انسان بودن ماست.
این روزها وقتی به فرزندانم فکر میکنم، میبینم شاید یکی از مهمترین چیزهایی که دوست دارم به آنها یاد بدهم، همین باشد.
به آیلین و آیهان میگویم حرفشان را بزنند؛ حتی اگر بدانند ممکن است عصبانی شوم، حتی اگر با نظرشان موافق نباشم. ممکن است جوابم نه باشد، ممکن است لازم باشد دربارهی حرفشان فکر کنم، اما نمیخواهم از ترس واکنش من، صدایشان را خاموش کنند.
به آیهان هم نمیگویم مرد که گریه نمیکند. وقتی ناراحت میشود یا چیزی را میخواهد و به آن نمیرسد، معمولاً گریه میکند. کمکش میکنم احساسش را با کلمات بیان کند، اما نمیخواهم یاد بگیرد برای حرف زدن باید گریهاش را پنهان کند. میتواند گریه کند و حرف بزند؛ لازم نیست برای پذیرفته شدن یکی را قربانی دیگری کند.
شاید این همان چیزی باشد که دلم میخواهد از تجربهی خودم برای آنها به جا بگذارم: اینکه مراقب دیگران بودن، نباید به قیمت فراموش کردن خودمان تمام شود. اینکه سازگاری همیشه فضیلت نیست، اگر قرار باشد هر بار فقط یک نفر خودش را تغییر بدهد. اینکه میشود کسی را دوست داشت و در عین حال با او مخالفت کرد، میشود از کسی مراقبت کرد و گاهی هم از او مراقبت خواست.
نمیخواهم بچههایم برای دوست داشته شدن، همیشه سازگار، همیشه مفید و همیشه بینیاز باشند.
دوست دارم بدانند لازم نیست همیشه پناه خودشان باشند. گاهی میتوانند به خانه برگردند، خسته باشند، حرف بزنند، گریه کنند و چیزی بخواهند.
و شاید من هم، در کنار بزرگ شدن آنها، دارم آرامآرام همین را به خودم یاد میدهم.