
امروز نوشتهای دیگر از دوست عزیزمان، قوی سیاه، با عنوان «عروسک خیمهشببازی» را خواندم.
این یکی را که خواندم، چند بار مکث کردم. بهخصوص چون نوشتهی قبلیاش، «در محاصرهی رنج»، هنوز در ذهنم بود و حالا با نوشتهی تازهای از او روبهرو شده بودم که برای من انگار لایهی دیگری از همان تنهایی و فرسودگی را نشان میداد.
اما این بار یک چیز برایم پررنگتر شد: فاصلهی میان خواستنِ استقلال و احساس ناتوانی از به دست آوردن آن.
در نوشتهاش فقط از تنهایی حرف نمیزند؛ از این میگوید که حتی اختیار حرکت در زندگی خودش را هم ندارد.
تصویر عروسک خیمهشببازی برای همین تلخ است: کسی که میخواهد نویسندهی داستان زندگیاش باشد، اما احساس میکند دیگران نخها را در دست دارند.
البته نمیخواهم تمام نوشته را فقط از دریچهی تاریکی ببینم.
آن جملهی آخر برایم مهم است:
«هنوز اینجا هستم، هنوز مینویسم...»
انگار در میان تمام احساس بیاختیاری، هنوز بخشی از او هست که تسلیم نشده؛ بخشی که میخواهد صدایش را حفظ کند.
شاید همین که امروز متوجه نخها شده، خودش نقطهی شروعی باشد؛ نقطهای که رسیدن به آن برای من سالها طول کشید. چون حالا میتواند بهجای اینکه فقط از کشیده شدن به اینسو و آنسو رنج ببرد، کمکم دنبال منشأ نخها بگردد.
شاید بعضی از آنها را بشناسد، بعضی را بهتدریج شل کند و بعضی را هم فقط وقتی ببیند که جرئت کرده باشد از سناریوی همیشگی خارج شود.
شاید مسئلهی دوستمان این نیست که تازه فهمیده نخهایی به او وصلاند. ممکن است او از ابتدا آنها را میدیده و میدانسته بخشی از حرکتش تحت تأثیر دیگران است.
اما شاید در گذشته، با وجود این نخها، هنوز فضای حرکتی بیشتری داشته؛ میتوانسته بعضی مسیرها را تجربه کند، سرگرم شود، از محدودیتها عبور کند یا دستکم شدت تأثیرشان را چندان احساس نکند.
حالا انگار نخها بهمرور در هم پیچیده و گره خوردهاند. هرچه بیشتر تلاش میکند در مسیر دلخواه خودش حرکت کند، بیشتر متوجه محدودیتهایی میشود که شاید قبلاً تصور نمیکرده تا این اندازه جدی باشند.
و قسمت دردناک ماجرا شاید همین باشد: نخها را میبیند، اما گرهها را نه.
اما پیش از آنکه به گرهها و بنبستهایی برسیم که دوستمان در نوشتهی قبلیاش از آنها گفته بود، فکر میکنم باید به خود نخها هم کمی دقیقتر نگاه کنیم.
همهی نخها به یک اندازه دیده نمیشوند. بعضی آشکارند؛ میدانیم چه کسی یا چه شرایطی آنها را در دست دارد و چطور حرکت ما را محدود میکند. اما بعضی نخها نامرئیاند؛ آنقدر در زندگیمان جا افتادهاند که حتی متوجه حضورشان نیستیم.
گاهی آنها را با طبیعت خودمان اشتباه میگیریم؛ با ناتوانیهایمان، ترسهایمان یا انتخابهایی که تصور میکنیم آزادانه انجام دادهایم. شاید حتی هیچوقت از خودمان نپرسیده باشیم چرا بعضی مسیرها برایمان دستنیافتنیاند یا چرا در موقعیتهایی مشخص، برخلاف خواستهمان رفتار میکنیم.
در داستان «پیمان آینه» هم تفاوتی میان تجربهی لیا و نُوآ وجود دارد که برای من یادآور همین مسئله است؛ تفاوت میان کسی که میداند نخهایی به او وصلاند و کسی که هنوز حضور آن نخها را نمیبیند.
ممکن است دو نفر درگیر محدودیتهایی باشند که از بیرون شباهت زیادی به هم دارند؛ اما یکی از آنها دستکم میداند چه چیزی حرکتش را محدود کرده و دیگری هنوز حتی نمیداند چرا نمیتواند آنطور که میخواهد حرکت کند.
کسی که نخها را نمیبیند، ممکن است محدودیتهایش را بخشی طبیعی از زندگی بداند. اما وقتی نخها دیده میشوند، حتی اگر هنوز نتوان آنها را باز کرد، پرسشهای تازهای شکل میگیرند:
این نخ از کجا آمده؟ به کجا وصل است؟ چرا این حرکت را از من میگیرد؟
شاید تلخترین شکل اسارت، اسارتی باشد که حتی از وجودش خبر نداریم؛ و شاید اولین قدم رهایی، نه بریدن نخها، که دیدن آنهاست.
البته دیدن نخها بهتنهایی ما را آزاد نمیکند؛ حتی ممکن است در ابتدا رنجمان را بیشتر کند. اما همین که بفهمیم این محدودیتها تمامِ وجود و توانایی ما نیستند، یک گام جلوتر رفتهایم.
چون دیدن نخها با شناختن گرهها یکی نیست.
ممکن است بدانیم چه کسانی یا چه شرایطی بر حرکت ما اثر میگذارند، اما هنوز ندانیم این تأثیرها چگونه به هم پیوند خوردهاند. کدام باور، کدام ترس، کدام توقع یا کدام وابستگی، گرهای به گرههای قبلی اضافه کرده است.
گاهی حتی نمیدانیم برای باز کردن این مجموعهی پیچیده باید از کجا شروع کنیم.
شاید یکی از دشوارترین بخشهای این مسیر همین باشد؛ اینکه محدودیت را احساس میکنی، وجودش را میدانی، اما راه باز کردن گرهها برایت روشن نیست.
با این حال، فکر میکنم میان دیدن نخها و گرهها و توانایی باز کردنشان فاصلهای وجود دارد؛ فاصلهای که میتوان در آن هم قدم برداشت.
لازم نیست همهی نخها را یکباره پاره کنیم. شاید بعضی از آنها به شرایطی وصل باشند که فعلاً امکان تغییرشان را نداریم. شاید بعضی محدودیتها واقعی باشند و با خواستن و اراده کردن از میان نروند.
اما آیا میتوانیم از شناختن یکی از گرهها شروع کنیم؟
از اینکه بفهمیم کدام نخ، کدام حرکت را محدود کرده است؟ کدام بخش از انتخابهایمان واقعاً متعلق به خودمان است و کدام بخش، ادامهی مسیری است که دیگران برایمان تعیین کردهاند؟
شاید گاهی اولین قدم، باز کردن گره نباشد؛ فقط دقیقتر نگاه کردن به آن باشد.
و شاید همین نگاه، بهتدریج امکان انتخابهای تازهای را پیش رویمان بگذارد.
نمیدانم همهی عروسکها میتوانند روزی تمام نخهایشان را از دست بدهند یا نه. شاید بعضی نخها تا همیشه باقی بمانند. اما شاید میان حرکت کردن با کشش دیگران و انتخاب کردن در محدودهی همان شرایط، فاصلهای باشد که ارزش تلاش کردن داشته باشد.
شاید هدف این نباشد که عروسک فقط از دست نخگردانها فرار کند؛ هدف این است که روزی بتواند خودش حرکتش را انتخاب کند و داستانش را بنویسد.
شاید قرار نیست همیشه تمام نخها در دست ما باشند؛ اما آیا میتوانیم کمکم سهم بیشتری از حرکتهایمان را خودمان انتخاب کنیم؟
و شاید امید از همینجا شروع شود؛ نه از وعدهی پاره شدن تمام نخها، بلکه از امکان دیدن نخی که تا دیروز از وجودش خبر نداشتیم، شناختن گرهای که حرکتمان را محدود کرده و پیدا کردن راهی برای باز کردن آن؛ حتی اگر هر بار فقط یک گره باشد.
قوی سیاه عزیز، امیدوارم روزی برسد که سهم بیشتری از داستان زندگیتان را خودتان بنویسید؛ نه لزوماً با حذف تمام محدودیتها، بلکه با اختیار بیشتری برای انتخاب مسیرتان.