قصهی یک «نه»یِ مودبانه

امروز، مثل خیلی از روزهای دیگر، دخترم آیلین را به کلاس نقاشی بردم.
کنار کلاس، چند صندلی برای مادرها گذاشته بودند؛ اما امروز فقط دو صندلی خالی بود.
من و مادر یکی از بچهها، برای اینکه بچهها بتوانند بنشینند، ایستادیم.
هیچکس از ما نخواسته بود این کار را بکنیم.
خودمان انتخاب کرده بودیم.
تا اینکه کلاسِ ورزشیای که در همان طبقه بود، تمام شد و چند خانم با ساکهای ورزشیشان از راه رسیدند.
بدون اینکه چیزی بگویند، ساکهایشان را روی همان دو صندلی که بچهها نشسته بودند گذاشتند.
بچهها بلند شدند.
نه از روی انتخاب؛
از روی اجبار.
قبلاً چندین بار این اتفاق افتاده بود و اعتراضی نکرده بودم؛ اما این بار تصمیم گرفتم سکوت نکنم.
آرام و محترمانه گفتم:
«کارتون درست نبود. میتونستین خیلی راحت بگین: "پسر جان، اجازه میدین چند دقیقه از این صندلیها استفاده کنیم؟"»
پاسخ، خشنتر از چیزی بود که انتظار داشتم:
«حالا ساک رو روی صندلی انداختم، تو صورتش نزدم که!»
مادرِ کناری که شاهد ماجرا بود، گفت:
«اگه تو صورتش زده بودین که الان برخورد متفاوتی میدیدین.»
اما حرف من اصلاً این نبود که:
«این صندلی حقِ بچههاست و شما حق ندارید روی آن بنشینید.»
نه.
حرف من فقط این بود:
«اگر چیزی میخواهید، محترمانه بخواهید.»
همین.
چون بچهها، خیلی زودتر از چیزی که فکر میکنیم، دارند یاد میگیرند «حق» یعنی چه.
اگر از همان کودکی به آنها یاد بدهیم که برای رسیدن به خواستهمان میتوانیم دیگری را نادیده بگیریم، بعداً چطور میخواهیم از آنها انتظار داشته باشیم حق دیگران را ببینند؟
من خودم بارها در اتوبوس یا مترو، وقتی دیدهام کسی بیشتر از من به صندلی نیاز دارد، بلند شدهام و جایم را دادهام.
بچههای من این را دیدهاند.
حتی گاهی خودشان، بدون اینکه از آنها بخواهم، جای خودشان را به دیگری دادهاند.
اما یک تفاوت برای من مهم است:
من دوست ندارم کسی فقط به این دلیل که بچهاند، آنها را از جایشان بلند کنند؛ بدونِ اینکه حتی یک «لطفاً» یا «میشه» در میان باشد.
اگر کودکی چهار یا پنج ساله است و جایش را فقط به این دلیل از او میگیریم که «بچه است و باید بلند شود»، ممکن است ناخواسته چیزی بیشتر از یک صندلی از او گرفته باشیم:
حقِ اعتراض.
من دوست دارم بچهام یاد بگیرد اگر دیگری نیاز بیشتری دارد، خودش بتواند انتخاب کند که جای خود را بدهد یا ندهد.
اما در همان حال، بداند که خودش هم حق دارد بگوید:
«من هم میخواهم بنشینم.»
این دو، مقابل هم نیستند.
اتفاقاً فکر میکنم کسی که از کودکی یاد گرفته خودش شایستهی احترام است، راحتتر میتواند احترام گذاشتن به دیگری را هم یاد بگیرد.
امروز بچهها میتوانستند خودشان تصمیم بگیرند که جایشان را به دیگری بدهند.
اما فرصتِ انتخاب از آنها گرفته شد.
و شاید مسئله دقیقاً همینجاست.
نه صندلی.
نه ساک.
نه حتی نشستنِ یک بزرگسال.
مسئله، شیوهی رفتار ما با دیگریست.
میتوانستند بگویند:
«بچهها، اجازه میدین چند دقیقه ما هم بشینیم؟»
و شاید بچهها بلند میشدند.
شاید هم مادرها خودشان تصمیم میگرفتند چند دقیقه بایستند.
اما چیزی که اتفاق افتاد، نه گفتوگو بود و نه انتخاب.
یک ساک روی صندلی گذاشته شد و بعد، انگار همان ساک، جایِ احترام را هم گرفت.
و شاید تلختر از همه، پاسخ به یک اعتراض محترمانه بود.
انگار نه فقط حقِ نشستن، که حتی حقِ گفتنِ «این رفتار درست نبود» هم باید با خشونت پاسخ داده میشد.
من نمیخواهم بچههایم یاد بگیرند همیشه حق با آنهاست.
اتفاقاً میخواهم یاد بگیرند گاهی حق با دیگریست.
میخواهم اگر روزی کسی بیشتر از آنها به صندلی نیاز داشت، خودشان بتوانند انتخاب کنند که بلند شوند.
اما در کنار آن، میخواهم یک چیز دیگر را هم یاد بگیرند:
احترام، یک خیابانِ دوطرفه است.
همانطور که تو میتوانی از حق خودت بگذری،
من هم باید یاد بگیرم برای رسیدن به خواستهام، حق و کرامت تو را نادیده نگیرم.
شاید تربیتِ اجتماعی، از همین صندلیهای کوچک شروع شود.
از یک سؤال ساده:
«میشه؟»
چون احترام، گاهی فقط همینقدر فاصله دارد.