دربارهی اختلال دوقطبی، افکار خودکشی، و همدلیِ درست

این روزها، در میانِ مکالماتِ دوستانه، گاهی جملاتی را میشنویم که اگرچه از سرِ نیتِ خوب گفته میشوند، اما میتوانند مانند تیغی بریدهبریده، در دلِ کسی که با اختلال دوقطبی زندگی میکند، فرو روند.
جملاتی مثل:
«به چیزای خوب فکر کن.»
«دنیا قشنگه. نذار این فکرا بیایند تو سرت.»
«قوی باش. اراده کن.»
«همهاش غصه نخور.»
و من، با تمامِ احترامی که برای نیتِ پشتِ این کلمات قائلم، میگویم:
اینها، «همدلی» نیستند. اینها، «انکار» هستند.
۱. اختلال دوقطبی، یک بیماری است، نه یک طرز فکر
کسی که به اختلال دوقطبی مبتلاست، با نوساناتِ خلقیِ شدید دستوپنجه نرم میکند. دورههای شیدایی (با انرژیِ بیحد و حصر، بیخوابی و گاه تصمیماتِ خطرناک) و دورههای افسردگیِ عمیق (با بیحالی، افکارِ خودکشی، و احساسِ پوچی) بخشی از زندگیِ روزمرهی اوست.
این نوسانات، ارادی نیستند.
آنها نتیجهی تغییراتِ شیمیاییِ مغزند، درست مثلِ بالا و پایین رفتنِ فشار خون که با «فکر نکن» کنترل نمیشود.
وقتی به کسی که دچارِ افتِ فشار خون است بگویید «فکر نکن فشارت پایین است»، نه تنها کمکی نمیکنید، بلکه او را از واقعیتِ بیماریاش دور میکنید.
پس چرا در موردِ اختلال دوقطبی، چنین رفتاری را درست میدانیم؟
۲. افکار خودکشی؛ واقعیتی که باید دیده شود، نه انکار
یکی از تلخترین بخشهای این بیماری، افکارِ خودکشی است.
این افکار، از جنسِ «تنبلی» یا «ضعفِ روحی» نیستند.
آنها نشانهی یک بحرانِ زیستی-روانی هستند که نیاز به مداخلهی جدی دارند.
وقتی کسی میگوید «دلم میخواهد نباشم»، اگر پاسخ دهیم «به چیزای خوب فکر کن»، در واقع به او میگوییم:
· «من نمیفهمم چه حسی داری.»
· «احساس تو برای من قابلقبول نیست.»
· «اگر واقعاً میخواستی، میتوانستی حال خودت را عوض کنی.»
و این، یعنی تحمیلِ یک «شکستِ مضاعف» به او.
زیرا از یک سو، با طوفانِ درون دستوپنجه نرم میکند، و از سوی دیگر، با این پیام روبهروست که «به اندازهی کافی تلاش نمیکنی.»
۳. تشبیه به فشار خون؛ یک قابِ همدلانه
بیایید اختلال دوقطبی را مانند یک بیماریِ مزمن ببینیم؛ مثلِ فشار خون بالا.
البته باید تاکید کنم که این تشبیه فقط و فقط برای فهم بهتر است و این دو بیماری کاملاً یکسان نیستند.
کسی که فشار خون دارد:
· دارو میخورد (منظم و پیوسته).
· از محرکها دوری میکند (غذاهای شور، استرس، بیخوابی).
· پایش میکند (چکآپِ منظم).
· و هیچکس به او نمیگوید «فکر نکن فشارت بالاست.»
اختلال دوقطبی نیز دقیقاً به همین شکل است:
· داروهای تثبیتکنندهی خلق، نقشِ «قرصِ فشار خون» را دارند.
· رواندرمانی و پشتیبانی اجتماعی، مثل «تغذیهی سالم و ورزش» عمل میکنند.
· دوری از استرسهای شدید و بیخوابی، مانند دوری از محرکهای فشار خون است.
و مهمتر از همه:
این بیماری، ارادهای نیست که با «خوشبینی» کنترل شود. یک اختلالِ زیستی است که به درمانِ مستمر نیاز دارد.
۴. اگر میخواهیم واقعاً همراه باشیم، چه کنیم؟
ما نمیتوانیم جایِ دارو را با «حرفِ قشنگ» پر کنیم.
اما میتوانیم کاری کنیم که فردِ بیمار، در میانِ طوفان، احساسِ تنهاییِ مضاعف نکند.
این کارها را بکنیم:
· بپذیریم که احساساتش واقعیاند، حتی اگر به نظرمان اغراقآمیز بیایند.
· بپرسیم «چه حسی داری؟ چه کمکی از دست من برمیآید؟» بهجای اینکه به او بگوییم چه احساسی باید داشته باشد.
· یادآوری کنیم که درمان و داروهایش را جدی بگیرد، دقیقاً مثل کسی که فشار خون دارد و باید قرصش را منظم بخورد.
· بگوییم که این افکار، هرچند بسیار واقعی و دردناک به نظر میرسند، اما صدای بیماریاند، نه حقیقتِ وجود او. همانطور که سردرد، نشانهی میگرن است، نه حقیقتِ جهان.
این کارها را نکنیم:
· به او نگوییم «به چیزای خوب فکر کن.»
· نگوییم «قوی باش.» (چون او از قبل، قویترینِ ممکن است.)
· نگوییم «همهاش غصه نخور.» (چون او غصه نمیخورد؛ بیماری، غصه را به او تحمیل میکند.)
· و هرگز، هرگز، نگوییم «این فکرا رو از خودت دور کن.» (چون او، خودش، اولین قربانیِ این افکار است.)
۵. یک پیامِ پایانی به کسی که درگیرِ این بیماری است
این پیام خطاب به همهی میناها، زهراها، رضاها، آرمانها و... تکتک دوستانی است که از این اختلال رنج میبرند.
میناهای عزیز،
شما، همان مینایِ قبلی هستید.
همان کسی که روزی، بدونِ این سنگینی، نفس میکشیدید.
اما حالا، یک مهمانِ ناخوانده، برای مدتی، کنار شما نشسته است.
این مهمان، «شما» نیستید.
این مهمان، یک بیماری است؛ مثلِ فشار خون، مثلِ میگرن، مثلِ هر بیماریِ مزمنِ دیگری.
وظیفهی شما، مانندِ کسی که فشار خون دارد، این است که:
· درمان را جدی بگیرید.
· از محرکها دوری کنید.
· و بدانید که این نوسانها، تقصیرِ شما نیستند.
وظیفهی ما، اطرافیان، این است که:
· درک کنیم.
· بپرسیم.
· و هرگز، با کلماتی از سرِ ندانستن، بارِ سنگینتری بر دوشِ شما نگذاریم.
شما، همان مینای قبلی هستید.
و این موج، هرچقدر هم بلند، در نهایت، فرو مینشیند.
روزهایتان، روشنتر از این مه.
پینوشت:
«دختر سپیده و شامگاه» داستانی است که در آن، همین مه، در زندگیِ یک شخصیت، جاری میشود. اگر دوست دارید ببینید این حرفها، در دلِ یک روایت، چه شکلی پیدا میکنند، شاید بد نباشد سری به آن بزنید.