
من داستان «تا ده میشمرم» دوستمان آرزوی عزیز را در شبهای نقد باشگاه نویسندگی خوانده بودم. حالا که داستان در ویرگول منتشر شده، میخواهم ارتباطی را که با آن برقرار کرده بودم، دوباره اینجا به اشتراک بگذارم تا به یادگار بماند.
وقتی داستان را خواندم، اول فکر کردم دربارهی دختری است که بخشی از وجودش را از او گرفتهاند؛ دختری به نام ساحل که خنده، دویدن، شیطنت و بیپرواییاش برای جامعهی اطرافش زیادی بوده و باید از او جدا میشده.
اما هرچه جلوتر رفتم، بیشتر احساس کردم داستان فقط دربارهی ساحل نیست.
ساحل و سما، برای من، دو بخش از یک انسان بودند؛ یکی همان بخش زنده، بیپروا، پرسروصدا و مشتاق تجربه کردن، و دیگری بخشی که یاد گرفته بود مراقب باشد، آرام باشد، سرش را پایین بیندازد و همان چیزی بشود که دیگران از یک «دختر نجیب» انتظار دارند.
و شاید دردناکترین بخش داستان برای من همین بود که این دو خواهر، در واقع، هر دو قربانی بودند.
یکی را به دخمه بردند و دیگری را در روستا نگه داشتند؛ اما آنکه بیرون ماند هم واقعاً آزاد نبود.
جملهی ساحل خیلی در ذهنم ماند:
«تو از من هم زندانیتری.»
چون سما ظاهراً آزاد بود. زیر آفتاب راه میرفت، لباسهای تمیز میپوشید، کسی او را در دخمه حبس نکرده بود و حتی مردم روستا او را نماد وقار میدانستند.
اما چیزی از او گرفته شده بود که شاید از یک زندان سنگی هم سختتر باشد: خودش.
او آنقدر یاد گرفته بود خودش را کنترل کند که دیگر حتی نمیدانست بدون آن کنترل چه کسی است.
و اینجا بود که داستان برای من خیلی شخصی شد.
ما تا قبل از نهسالگی در محلهای زندگی میکردیم که نگاه به یک دختر بچه، خیلی زود از «کودک» به «زن آینده» تغییر میکرد.
انگار دختر بودن یعنی از همان سالهای اول باید کمکم با کودکی خداحافظی کنی.
باید حواست به رفتارت باشد.
به خندهات.
به دویدنت.
به اینکه چطور مینشینی و راه میروی.
به اینکه چه چیزی مناسب یک دختر است و چه چیزی نیست.
آن زمان شاید اسمش را نمیدانستم، اما امروز که به عقب نگاه میکنم، میبینم بخشی از کودکی من هم در همان سالها آرامآرام کنار گذاشته شد.
بعد محیط زندگیام عوض شد.
آدمها عوض شدند.
قوانین عوض شدند.
دیگر آن محدودیتهای قبلی را نداشتم.
انگار کلید را به دستم داده و گفته بودند:
«حالا میتوانی بیرون بیایی.»
اما یک مشکل وجود داشت.
من دیگر بلد نبودم بدوم.
خندیدنِ بیدلیل را فراموش کرده بودم.
بازی کردن را.
بیهوا بودن را.
حتی شاید اینکه بدون فکر کردن به اینکه «این کار درست است؟»، فقط کاری را انجام بدهم که دلم میخواهد.
آزادی آمده بود، اما مهارتِ آزادی نه.
گاهی آدم را از زندان بیرون میآورند، اما لزوماً چیزی را که در زندان از او گرفته شده، به او برنمیگردانند.
ممکن است دیگر کسی نگوید «نخند»، اما تو هنوز صدای خندهات را پایین بیاوری.
ممکن است دیگر کسی نگوید «ندو»، اما قبل از دویدن، زمین را بسنجی.
ممکن است دیگر کسی جلویت را نگیرد، اما ذهنت هنوز دنبال اجازه بگردد.
و شاید حتی وقتی بالاخره آزادی، ندانی با آن چه کار کنی.
برای من، اینجا بود که داستان معنای دیگری هم پیدا کرد.
سما نمیتواند همراه ساحل بدود. او فقط میایستد و تماشا میکند.
و این تصویر، عجیب مرا به یاد خودم انداخت.
من هم سالها بیشتر از اینکه کودکی کنم، تماشاگر کودکی دیگران بودم.
از دیدن بچههایی که میدویدند، بلند میخندیدند، بیمقدمه چیزی میخواستند و بدون اینکه مدام خودشان را سانسور کنند، از دنیا لذت میبردند، لذت میبردم.
شاید بخشی از این، همان لذت طبیعیِ دیدن کودکی باشد.
اما شاید بخشی از آن هم تماشای چیزی بود که خودم زمانی فرصت نکرده بودم تجربهاش کنم.
و اینجا، داستان برای من به تفاوت میان «آزاد بودن» و «بلد بودنِ آزادی» رسید.
ساحل وقتی درِ دخمه باز میشود، انگار میداند چه کار کند.
میدود.
میخندد.
زیر مهتاب میچرخد.
باد را نفس میکشد.
انگار کافی است در باز شود تا آن بخش از وجودش دوباره راه بیفتد.
اما سما اینطور نیست.
او هنوز محتاط است.
هنوز همانجا میایستد.
هنوز پایش در بند احتیاط است.
و به نظرم این خیلی انسانیتر از آن بود که در پایان، ناگهان هر دو با هم بدوند و همهچیز حل شود.
آدمی که سالها خودش را سرکوب کرده، با باز شدن یک در، یکشبه تبدیل به آدم دیگری نمیشود.
گاهی اولین قدم آزادی فقط این است که دیگر آزادیِ دیگری را نگیری.
و سما دقیقاً همین کار را میکند.
او هنوز نمیدود، اما اجازه میدهد ساحل بدود.
هنوز خودش کاملاً آزاد نشده، اما دیگر زندانبانِ بخش آزاد وجود خودش نیست.
و شاید همین، شروع آزادی او باشد.
حتی پایان داستان هم برای من با همین معنا زیباتر شد.
سالها قبل، سما میشمرد تا ساحل را پیدا کند؛ تا او را بگیرد و بازی تمام شود.
اما سالها بعد، دوباره همان شمارش تکرار میشود.
این بار سما میشمرد و ساحل میدود.
«چهار... پنج... شش...»
و سما دیگر دنبال رد پایش نمیرود.
«هفت... هشت... نه... ده.»
این بار که چشم باز میکند، دنبال گوشهی دامن ساحل میان بوتهها نمیگردد.
فقط لبخند میزند.
برای من، این شاید زیباترین نقطهی داستان بود.
چون سما دیگر نمیخواهد ساحل را پیدا کند و به بازی برگرداند؛ این بار میگذارد او برود، بدود و زندگی کند.
و شاید سما هنوز راه خودش را برای آزادی پیدا نکرده باشد، اما دیگر نمیخواهد آن بخش زنده را متوقف کند.
من فکر میکنم «تا ده میشمرم» برای من داستان کودکیای بود که زود از یک دختر گرفته شد؛ اما در عین حال، داستان کودکیای هم بود که کاملاً نمرده بود.
فقط سالها در جایی تاریک منتظر مانده بود.
شاید برای بعضی از ما، راه برگشت به آن کودک، از کودکیِ دیگران بگذرد.
از تماشای دویدن یک بچه.
از شنیدن خندهاش.
از دیدن اینکه چیزی را بیدلیل دوست دارد.
شاید اول فقط تماشا کنیم.
بعد یک روز، بیآنکه خودمان بفهمیم، چیزی درونمان هم شروع به دویدن کند.
ممنونم آرزوی عزیز، برای این داستان؛ برای ساحل، برای سما، و برای آن شمارش سادهای که در ابتدا قرار بود یک بازی کودکانه باشد، اما در پایان برای من تبدیل شد به شمارشِ فاصلهی میان یک زندان و آزادی.