
چند ماه پیش، زمانی که برای پیدا کردن بیماری دیگری برای روایت در مجموعهی «درد بینام» جستوجو میکردم، به نام بیماری آکینتوپسیا یا همان کوری حرکتی برخوردم که پیش از آن حتی نمیدانستم وجود دارد.
اولین واکنشم چیزی شبیه این بود:
«مگر چنین چیزی واقعاً ممکن است؟»
برایم عجیب بود.
چطور ممکن است چیزی که برای من تا این اندازه بدیهی به نظر میرسد، برای فرد دیگری به شکل کاملاً متفاوتی تجربه شود؟
مدتی طول کشید تا بتوانم آنچه را خوانده بودم هضم کنم. شاید چون گاهی پذیرفتنِ وجود چیزی که هیچ تجربهای از آن نداریم، به این سادگی نیست. گاهی حتی وقتی حقیقت را جلوی چشممان میبینیم، ذهنمان هنوز میپرسد:
«واقعاً؟ مگر میشود؟»
اما همانجا بود که این موضوع برای من فقط یک بیماری یا یک اطلاعات تازه نماند.
فکر کردم چند نفر دیگر، مثل من، اصلاً از وجود چنین چیزی خبر ندارند؟
چند نفر دیگر اگر امروز با این موضوع روبهرو شوند، اولین واکنششان همان چیزی خواهد بود که واکنش من بود؟
«مگر چنین چیزی ممکن است؟»
و شاید همین سؤال بود که کمکم مرا به سمت نوشتن برد.
«جهانی میان دو پلک زدن» از همینجا شروع شد.
از این فکر که شاید داستان بتواند کاری کند که گاهی یک توضیح مستقیم نمیتواند؛ اینکه خواننده برای لحظهای وارد جهانی شود که پیش از آن حتی از وجودش خبر نداشته است.
برای همین، وقتی قرار شد یکی از داستانهایم را برای نقد شدن در جمعی دوستانه انتخاب کنم، انتخابم تصادفی نبود.
میتوانستم داستان دیگری را انتخاب کنم.
داستانی ملموستر.
داستانی که شاید موضوعش برای مخاطب آشناتر باشد و احتمال بیشتری داشته باشد که خواننده از همان ابتدا با آن ارتباط برقرار کند.
حتی شاید داستانی را انتخاب کنم که از نظر خودم مطمئنتر بودم و میدانستم کجاها ایستاده و کجاها ممکن است بلنگد.
اما «جهانی میان دو پلک زدن» را انتخاب کردم.
نه فقط برای اینکه بفهمم داستانم خوب است یا بد.
نه فقط برای اینکه دیگران به من بگویند کدام بخشها را تغییر بدهم.
هدف اصلی من از انتخاب این داستان چیز دیگری بود.
میخواستم ببینم آیا آن چیزی که چند ماه قبل مرا متوقف کرده بود، میتواند دیگران را هم برای لحظهای متوقف کند؟
آیا آن دیدهنشده، میتواند برای چند نفر دیگر هم امکان دیده شدن پیدا کند؟
و شاید به همین دلیل، برخلاف چیزی که ممکن است تصور شود، چندان از نقد شدن این داستان نمیترسیدم.
البته که شنیدن نقد همیشه آسان نیست. هیچکس نمیتواند ادعا کند شنیدن اینکه بخشی از چیزی که نوشته، آنطور که باید کار نکرده، همیشه خوشایند است.
اما من با هدف دیگری آنجا بودم.
من فقط داستانم را به دست دیگران نداده بودم تا بگویند کجایش خوب است و کجایش بد.
میخواستم ببینم چیزی که من در ذهنم میبینم، واقعاً از میان کلمات عبور میکند و به ذهن خواننده میرسد یا نه.
میخواستم بفهمم آنچه درصددِ نشاندادنش بودم، دیده میشود؟
و اگر دیده نمیشود، کجا در این مسیر گم میشود؟
شاید به همین دلیل بود که آن شب، حتی نقدهایی که قرار است در بازنویسی از آنها استفاده نکنم هم برایم بیارزش نبودند.
چون نقد همیشه به این معنا نیست که باید پیشنهاد مطرحشده را اجرا کنیم.
گاهی یک نقد فقط یک سؤال تازه جلوی نویسنده میگذارد.
گاهی باعث میشود بفهمیم چیزی که در ذهنمان روشن بوده، روی کاغذ روشن نشده است.
گاهی متوجه میشویم خواننده از مسیری وارد داستان شده که ما اصلاً انتظارش را نداشتیم.
و گاهی هم یک نقد را نمیپذیریم؛ نه به این دلیل که فکر میکنیم منتقد اشتباه کرده، بلکه چون پاسخی که پیشنهاد میکند با فلسفه و هدف داستان ما همخوان نیست.
برای من، نقد بیشتر از آنکه مجموعهای از دستورالعملها برای تغییر داستان باشد، مجموعهای از نگاهها بود.
نگاههایی که به من کمک میکردند داستانم را از جایی بیرون از ذهن خودم ببینم.
اما پیش از اینکه به خودِ نقدها برسم، یک اتفاق برای من از بسیاری از نقدهای آن شب مهمتر بود.
اینکه چند نفر دیگر هم، درست مثل من، برای اولین بار با این سؤال روبهرو شدند:
«مگر چنین چیزی واقعاً ممکن است؟»
شاید این سؤال ساده به نظر برسد.
اما من خودم چند ماه پیش از همینجا شروع کردم.
از جایی که متوجه شدم چیزی که برای من بدیهی است، لزوماً برای همهی آدمها به یک شکل وجود ندارد.
و آن شب، شاید برای چند نفر دیگر هم چنین دری باز شد.
شاید بعدها، در یک گفتوگوی دوستانه، در یک دورهمی یا در مواجهه با موقعیتی کاملاً متفاوت، یادشان بیاید که چنین چیزی ممکن است.
شاید آن را برای شخص دیگری تعریف کنند.
و شاید آن شخص هم برای اولین بار با همان سؤال روبهرو شود.
من نمیدانم این آگاهی تا کجا میرود.
شاید هیچوقت هم نفهمم.
اما برای من همین که چند نفر دیگر حالا میدانند چنین واقعیتی وجود دارد، خودش اتفاق کوچکی نیست.
برای همین، اگر بخواهم امروز به آن شب نگاه کنم، نمیتوانم فقط بگویم داستانم نقد شد.
برای من، آن شب چند نفر دیگر هم به جهانی سر زدند که تا قبل از آن شاید از وجودش خبر نداشتند.
و شاید مهمترین چیزی که من از آن شب با خودم آوردم، فقط چند پیشنهاد برای بازنویسی نبود.
چند سؤال تازه بود، سؤالهایی:
دربارهی داستان.
دربارهی آنچه نوشته بودم.
دربارهی چیزهایی که نتوانسته بودم آنطور که میخواستم نشان بدهم.
و دربارهی مسیری که حالا باید برای بازنویسی انتخاب کنم.
آن شب، نگاه دیگران هم چیزهایی را به من نشان داد که هنگام نوشتن ندیده بودم.
البته اگر بخواهم همهی حرفهایی را که دربارهی داستان مطرح شد، به همان ترتیبی که گفته شدند بیاورم، نتیجه چیزی شبیه صورتجلسه خواهد شد.
در حالی که چیزی که برای من اهمیت داشت، این نبود که چه کسی چه چیزی گفت.
برای من مهمتر این بود که از کنار هم گذاشتن همهی آن نگاهها، چه تصویر تازهای از داستانم به وجود میآید.
برای همین، به جای مرور نقدها به ترتیب گفته شدن، آنها را بر اساس مسیرهایی که پیش پای بازنویسی گذاشتند دستهبندی کردم.
یکی از نخستین چیزهایی که در چند نگاه مختلف تکرار شد، مسئلهی شروع داستان بود.
بعضی از خوانندگان در آغاز، کاملاً متوجه نمیشدند چه اتفاقی در حال رخ دادن است. حتی برداشتهایی مثل توهم، اوتیسم یا نوع دیگری از اختلال در ذهنشان شکل گرفته بود.
اما برای بعضیها، صحنهی توپ همان لحظهای بود که داستان واقعاً شروع شد.
لحظهای که پرسیدند:
چرا سام توپ را ندید؟
این نکته باعث شد به ترتیبِ فعلیِ روایت دوباره فکر کنم.
آیا صحنهی بیداری و آشپزخانه اشتباه بود؟
فکر نمیکنم.
چون آن بخش برای وارد کردن خواننده به جهان ادراکی سام نوشته شده بود.
اما شاید قرار گرفتن آن در ابتدای داستان، باعث شده بود خواننده پیش از اینکه دلیل کافی برای ادامه دادن پیدا کند، بیش از حد در ابهام بماند.
برای همین، یکی از مسیرهایی که برای بازنویسی جدیتر به آن فکر میکنم، تغییر ترتیب روایت است.
شروع داستان از صحنهی توپ.
از یک اتفاق.
از یک سؤال.
و بعد بازگشت به صبح همان روز و ورود تدریجی به جهان سام.
اینطوری قرار نیست چیزی حذف شود؛ فقط شاید جای ورود خواننده به داستان تغییر کند.
ابهام؛ تا کجا؟
ابهام یکی از چیزهایی بود که تقریباً هیچکس نسبت به آن بیتفاوت نماند.
برای بعضیها، ندانستن و تلاش برای فهمیدن جهان سام جذاب بود.
برای بعضی دیگر، همین ابهام بیش از حد شد و به سردرگمی رسید.
این تفاوت واکنش برای من بسیار مهم بود.
چون هدف من این نبود که خواننده از همان ابتدا همهچیز را بداند.
اما هدفم هم این نبود که نداند چه چیزی را باید دنبال کند.
شاید تفاوت میان این دو، تفاوت میان ابهام و سردرگمی باشد.
ابهام میتواند خواننده را به جلو بکشد، چون میخواهد پاسخ را پیدا کند.
اما سردرگمی ممکن است او را متوقف کند، چون حتی نمیداند دقیقاً باید دنبال چه پاسخی بگردد.
برای همین، فکر میکنم در بازنویسی لازم است خیلی زودتر یک چیز برای خواننده روشن شود:
سام جهان را نمیبیند؟ نه.
سام جهان را میبیند، اما حرکت را مثل دیگران نمیبیند.
قرار نیست نام بیماری را توضیح بدهم یا همهچیز را برای خواننده روشن کنم.
اما شاید لازم باشد زودتر سرنخهایی در اختیارش قرار بدهم تا بداند با یک منطق ادراکی متفاوت روبهروست.
آنوقت ابهام باقی میماند، اما خواننده دیگر در تاریکی مطلق قدم نمیزند.
تکنیک «بود و نبود» و جابهجایی ناگهانی تصاویر، یکی از چیزهایی بود که بارها دیده شد.
برای بسیاری، این تکنیک دقیقاً همان چیزی بود که باعث شد بتوانند جهان سام را تجربه کنند.
توپ را در حال حرکت نمیبینند، اما ضربهاش را حس میکنند.
پرنده را در یک نقطه میبینند و بعد ناگهان در نقطهای دیگر.
برگ را در حال افتادن نمیبینند، اما ناگهان در جایی دیگر پیدایش میکنند.
اما در کنار این، چند نفر هم گفتند تکرار زیاد این تکنیک باعث شده اثرش کم شود.
به نظرم اینجا قرار نیست تکنیک را حذف کنم.
چون بخشی از فرم داستان و حتی بخشی از هویت آن است.
اما شاید لازم باشد استفاده از آن انتخابیتر شود.
شاید این تجربه باید در لحظاتی اتفاق بیفتد که واقعاً اهمیت دارد؛ جایی که نبودنِ حرکت خودش بخشی از اتفاق داستان است.
نه آنقدر زیاد که خواننده دیگر نداند کدام جابهجایی مهم است و کدام فقط بخشی از زبان روایت.
یکی از نکات تکرارشونده در نقدها این بود که بعضی تصاویر، آنقدر خوب کار میکنند که دیگر نیازی نیست معنایشان را دوباره توضیح بدهم.
این نقد برای من جالب بود، چون در کنار نقد دیگری قرار میگرفت که میگفت بعضی چیزها برای خواننده روشن نشدهاند.
پس مسئله، فقط کم یا زیاد بودن توضیح نیست.
مسئله این است که:
کجا باید توضیح بدهم و کجا باید به تصویر اعتماد کنم؟
اگر خواننده از یک صحنه چیزی را که میخواستم دریافت کرده، شاید توضیح بعد از آن فقط تجربه را ضعیف کند.
اما اگر تصویر نتوانسته منظورم را منتقل کند، حذف توضیح هم لزوماً راهحل نیست.
در بازنویسیِ هر صحنه باید دوباره از خودم بپرسم:
این تصویر بهتنهایی چه چیزی را منتقل میکند؟
و اگر پاسخ کافی است، شاید نویسنده باید عقب برود.
پرش از کودکی به نوجوانی، از نوجوانی به جوانی و بعد رسیدن به سیسالگی، برای بعضیها با مضمون داستان هماهنگ بود.
اما در عین حال، چند نفر احساس کرده بودند داستان بیش از حد میپرد.
بعضی دورهها خیلی سریع تمام میشوند و خواننده فرصت نمیکند واقعاً با سام زندگی کند.
این نقد باعث شد به جای اینکه فقط به خودِ پرشها فکر کنم، به فاصلهی میان آنها فکر کنم.
چه چیزی یک دوره را به دورهی بعد وصل میکند؟
آیا چیزی از کودکی سام، همراه او به نوجوانی میآید؟
آیا چیزی از نوجوانی، در جوانی هنوز ادامه دارد؟
شاید این اتصال یک شیء باشد.
شاید یک تصویر.
شاید یک صدا.
شاید یک جمله.
یا حتی یک سؤال که در طول سالها همراه سام باقی میماند.
هنوز نمیدانم پاسخ نهایی چیست.
اما میدانم در نسخهی بازنویسیشده، نمیخواهم زمان فقط از روی سر سام عبور کند.
میخواهم چیزی از هر دوره، وارد دورهی بعد شود.
یکی از نقدهایی که در چند شکل مختلف تکرار شد، دربارهی خود سام بود.
اینکه جهان سام برای خواننده جذاب است، اما شاید خودِ سام هنوز به اندازهی جهانش فرصت زندگی کردن پیدا نکرده است.
این نقد برای من مهم بود.
چون شاید من هنگام نوشتن، بیش از حد درگیر این بودم که خواننده دنیا را چگونه از چشم سام میبیند و کمتر پرسیدم:
خودِ سام چه میخواهد؟
او فقط چه چیزی را نمیتواند ببیند؟
از چه چیزی میترسد؟
کجا اشتباه میکند؟
کجا تصمیم میگیرد؟
و مهمتر از همه، چه چیزی باعث میشود از یک پسربچه که تفاوتش برایش زخم ایجاد کرده، به مردی برسد که همان تفاوت را به زبان هنری خودش تبدیل میکند؟
این مسیر در داستان وجود دارد.
اما شاید باید به جای اینکه فقط در طول سالها اتفاق بیفتد، بیشتر زندگی شود.
یکی دیگر از نکاتی که در نقدها بارها تکرار شد، مربوط به مادر و سارا بود.
هر دو شخصیت برای سام مهربان، پذیرا و حمایتگرند.
اما شاید همین مهربانی، در جایی باعث شده بود بیش از حد کامل به نظر برسند.
به نظرم اینجا قرار نیست برای واقعیتر شدنشان، فقط دعوا و خشونت وارد داستان کنم.
اما باید از خودم بپرسم:
آنها جدا از سام چه کسی هستند؟
مادر میتواند سام را دوست داشته باشد و در عین حال بترسد، خسته شود، اشتباه کند یا نداند همیشه بهترین راه چیست.
سارا هم میتواند سام را دوست داشته باشد، اما همیشه او را نفهمد.
میتواند تردید داشته باشد.
میتواند چیزی بخواهد که لزوماً با خواستهی سام یکی نیست.
شاید رابطهای عمیقتر باشد که در آن آدمها همیشه همدیگر را نمیفهمند، اما تلاش میکنند.
و شاید سارا، به جای اینکه فقط کسی باشد که سام را میپذیرد، خودش هم در طول این رابطه چیزی یاد بگیرد و تغییر کند.
این یکی از جدیترین سؤالهایی بود که از دل نقدها بیرون آمد.
داستان از کودکی سام شروع میشود و تا سیسالگی او ادامه پیدا میکند.
این گستردگی زمانی برای من بیدلیل نیست.
چون زمان و ادراک آن، بخشی از هستهی داستان است.
اما شاید تلاش برای نشان دادن بخشهای زیادی از زندگی سام، باعث شده بعضی صحنهها فرصت کافی برای عمیق شدن پیدا نکنند.
اینجا احتمالاً لازم نیست تمام آنچه میان کودکی و سیسالگی سام اتفاق افتاده حذف شود.
اما شاید لازم باشد انتخاب سختتری انجام بدهم:
کدام لحظه واقعاً برای داستان ضروری است؟
هر صحنه باید به مسیر اصلی سام کمک کند:
از تفاوت به زخم.
از زخم به تلاش برای فهمیدن.
و از فهمیدن به پیدا کردن زبانی برای بیان جهان خودش.
اگر اتفاقی در این مسیر نقشی ندارد، شاید حضورش در داستان هم ضروری نباشد.
دربارهی پایان، واکنشها یکسان نبود.
برخی آن را مرتبط با هستهی داستان میدانستند.
برخی دوست داشتند دوباره به یکی از تصاویر ابتدایی بازگردد.
و یک نگاه هم معتقد بود پایان بیش از حد امیدوارکننده و کامل است و شاید بهتر باشد تکههایی از جهان سام همچنان ناتمام باقی بماند.
اینجا هنوز تصمیمی نگرفتهام.
چون این بخش بیشتر از هر چیز به هدف اصلی داستان مربوط است.
من نمیخواهم فقط به این دلیل که پایان تلختر یا مبهمتر ممکن است ادبیتر به نظر برسد، چیزی را تغییر بدهم که با آنچه از ابتدا میخواستم روایت کنم همخوان نیست.
اما یک سؤال را با خودم به بازنویسی میبرم:
آیا پایان، چیزی را که داستان ساخته نشان میدهد یا دوباره آن را برای خواننده توضیح میدهد؟
شاید مشکل پایان، خودِ پایان نباشد.
شاید فقط لازم باشد کمتر حرف بزند و بیشتر تصویر بسازد.
یک نکتهی دیگر هم در نقدها مطرح شد؛ اینکه گاهی روایت سومشخص نزدیک به سام است، اما در بعضی لحظات ناگهان از او فاصله میگیرد.
این نکته برای من مهم است، چون در چنین داستانی، خودِ شیوهی روایت بخشی از تجربهی خواننده است.
اگر قرار است برای لحظهای جهان را از فیلتر ادراک سام ببینیم، باید تا جای ممکن بدانیم چه زمانی در جهان او هستیم و چه زمانی کسی بیرون از او دارد چیزی را برایمان توضیح میدهد.
برای همین، یکی از کارهایی که در بازنویسی باید انجام بدهم، یکدستتر کردن زاویهی دید است.
نه اینکه لزوماً روایت را به اولشخص تبدیل کنم.
بلکه اینکه سومشخص نزدیک، واقعاً تا جای ممکن نزدیک باقی بماند.
شاید مهمترین چیزی که از این تجربه یاد گرفتم این بود که نقدها قرار نیست برای نویسنده به یک فهرست دستور تبدیل شوند.
اینطور نیست که ده نفر ده چیز بگویند و نویسنده ده تغییر را یکییکی در داستان اعمال کند.
هر نقد، برای من بیشتر شبیه یک سؤال بود.
گاهی سؤال دربارهی چیزی که خودم هم احساس میکردم درست کار نکرده است.
گاهی سؤال دربارهی چیزی که اصلاً ندیده بودم.
گاهی هم سؤالی که پاسخ پیشنهادیاش را نمیپذیرم، اما خودِ سؤال را با خودم نگه میدارم.
در نهایت، از میان تمام این نگاهها، مسیر بازنویسی برای من کمکم روشنتر شده است.
شروع باید دوباره بررسی شود.
ابهام باید کنترل شود، نه حذف.
تکنیک «بود و نبود» باید انتخابیتر شود.
توضیحها باید جایی که تصویر کار خودش را کرده، عقب بروند.
پرشهای زمانی باید نخ ارتباطی محکمتری پیدا کنند.
سام باید بیش از گذشته فرصت زندگی کردن، انتخاب کردن و تغییر کردن داشته باشد.
مادر و سارا باید بیش از گذشته انسان باشند، نه فقط کسانی که سام را دوست دارند.
و شاید از همه مهمتر، باید ببینم کدام بخشهای زندگی سام واقعاً برای این داستان ضروریاند و کدامها فقط اطلاعاتی هستند که من به عنوان نویسنده دوست داشتم دربارهاش بدانم.
من از آن شب با فهرستی از دستورالعملها بیرون نیامدم.
با مجموعهای از سؤالها برگشتم.
و حالا باید پاسخ آنها را نه در توضیح دادن، بلکه در خودِ داستان پیدا کنم.
در پست قبلی، نسخهی اولیهی «جهانی میان دو پلک زدن» را آوردم؛ داستانی که پیش از شنیدن تمام این نگاهها نوشته شده بود.
بعد از آن، مسیر بازنویسی آغاز میشود.
چون به نظرم نقد قرار نیست داستان را از نویسنده بگیرد.
قرار است گاهی چراغی روشن کند تا نویسنده بتواند چیزهایی را ببیند که پیش از آن ندیده بود.
و شاید مهمتر از همه، کمک کند آن چیزی را که نویسنده در ذهنش میبیند اما هنوز نتوانسته به خواننده نشان بدهد، بهتر نشان دهد.
به محض بازنویسی داستان نسخه بازنگری شده را با شما دوستان به اشتراک خواهم گذاشت.