
چکیده
تاریخ بشر از همان بدو پیدایش داستان و خط و خیال، شاهد همبستگی آن با پزشکی بوده است. حماسه گیلگمش که امروزه از کهن ترین آثار بزرگ ادبی به شمار می رود، راوی ماجراجویی های گیلگمش و سفر دشوار و طاقت فرسای او به انتهای دنیا برای یافتن رازهای آرامش، رستگاری و سلامتی جاودانه است،آرمانی که اساس علم پزشکی را تشکیل می دهد. همین طور علم طب نیز از دیرباز وام دار ادبیات و دنیای خیال بوده، چه در تمدن های اولیه که اساطیر و خرافات را باخود داشت، چه در عصر ما که بسیاری از روش های درمانی به طور مستقیم و غیرمستقیم با ادبیات و هنر گره خورده است. در این مقاله قصد ندارم درمورد گذشته این دو پدیده سخنرانی کنم، حتی با اینکه سالانه مقاله های بی شماری در ارتباط با اخلاق و آداب پزشکی و ارتباط پزشک و بیمار و روش های غیر دارویی، روانی و انگیزشی اعم از شعر و داستان و موسیقی و... در درمان بیماران منتشر می شود، موضوع بحث ما چیز دیگری است و آن فقط و فقط پرداختن به رابطه خود پزشک با ادبیات یا خود شاعر و نویسنده(منظورمان از نویسنده همه گونه های ادبی را شامل می شود) با پزشکی است. برای درک بهتر وابستگی و تعامل پزشکی و ادبیات، باید این تاثیر متقابل را در چند لایه بررسی کرد و بنا به شواهد و مصادیق و با بهره گیری از منابع و استدلال نسبتا واقع بینانه بتوان نتیجه گیری منطقی و مفیدی نموده یا حداقل کمی موضوع را روشن تر ساخت. در ابتدا به تاثیر مطالعه آثار ادبی در احساسات، رفتار و عملکرد پزشک در بالین و زندگی میپردازیم سپس به نقش مسائل و تجربیات پزشکی در پرورش و تکامل روح خلاقیت نویسنده و شاعر و کمک به نمایش بی پرده مشکلات اشاره خواهیم کرد. در وهله بعدی، این سوال بزرگ که «آیا می توان در آن واحد پزشک و ادیب موفقی بود؟» را بررسی خواهیم نمود و شبهات، صدمات و احیانا توفیقات فعالیت حرفه ای همزمان در این دو زمینه را خواهیم آورد.
مقدمه
شهریور، آخرین ماه تابستان، مرزی است میان قلمرو دو فصل زیبایی که با وجود همسایگی نزدیک، ظاهرا تفاوت های اساسی با هم دارند. از دگرگونی آب و هوا و تغیرچهره طبیعت گرفته تا تحول خلق و خوی موجودات و جوامع. گویی همچون روزهای تحویل سال هرچیزی رنگی نو به خود می گیرد. شهریور، نقطه پیوند و عطف این دو جریان شگفت آور است. ماه گذار از حرارت به رطوبت، جانشینی ویژگی و کیفیتی بر دیگری یا به تعبیری، موعد تجمع و آمیزش صفات مختلف با هم. خاصیت سازش دهنده شهریور، تنها محدود به اقلیم و انسان ها نمی شود. این ماه دربردارنده دو روز ویژه ای از سال است. ۱ شهریور، روز پزشک، به مناسبت زادروز حکیم ابوعلی سینا(پزشک،فیلسوف،شاعر و همه چیزدان) و ۲۷ شهریور، روز ملی شعر و ادب فارسی و سالروز درگذشت شهریار. این تصادف زمانی حیرت انگیز و همزیستی اصیل و گسترده پزشکی و ادبیات، در کنار مشکلات عدیده ی مرتبط با این دو حوزه حیاتی در جامعه که به راستی یکی متضمن سلامت جسم و دیگری پاسدار سلامت جان و جامعه است، بهانه کافی را به دست داد که به وارسی در باب پیوند پزشکی با ادبیات بپردازم. موضوعی که علی رغم اهمیت فوق العاده آن، بایستی ساعت ها منابع و سایت های مختلف رو بگردی تا مقاله و مطلبی هرچند کوتاه ولی راه گشا مرتبط با آن را بیابی. گفتم راه گشا چون که تا دلتان بخواهد مطالب تکراری و سطحی وجود دارد که تنها به معرفی مختصر زندگی و آثار چند نمونه پرداخته و حرف تازه ای برای گفتن ندارند.
آمیختگی پزشکی و ادبیات
همانطور که در ابتدا گفته شد، پزشکی و ادبیات آمیختگی شدیدی با هم دارند و دنیای پزشکی و درمان مملو از مصادیق این ارتباط و بده بستان ها است. همین نکته که نام بسیاری از سندرم ها،بیماری ها و اختلالات روانی از شخصیت های مشهور داستان ها و آثار ادبی گرفته شده، موید این حقیقت است.«سندرم اتللو»که توسط کنت دوهرست و جان تاد به وضعیت حاصل از اختلال عصب شناختی و روان پریشانه و خطرناکی که درآن فرد بیمار دچار باوری نادرست مبنی بر خیانت و بی وفایی همسر است، اطلاق شده است، مشتی از خروارها نمونه این چنینی است که از حیطه ادبیات وارد پزشکی شده است.
در سوی دیگر، علاوه بر کاراکترهای بسیار زیادی که نویسندگان، شاعران و کارگردانان با الهام و بهره گیری از بیماران جسمانی و روانی ساخته و به نمایش درآورده اند، مواردی نیز بوده است که نویسنده، اکتشافات به روز علم پزشکی را سرلوحه کار خود در نگارش اثر قرار داده و در تعیین روابط شخصیت ها و ویژگی آن ها، نقش ویژه ای برای آن قائل شده است.
امیل زولا یکی از همین نویسندگان بود. هرکس که حداقل یک کتاب از مجموعه بیست جلدی روگن ماکار را خوانده باشد، بدون تردید درخواهد یافت که چگونه این نویسنده بی نظیر فرانسوی با بهره گیری از فیزیولوژی و علی الخصوص پدیده وراثت که در اواخر قرن نوزدهم موضوعی مورد مناقشه بود، شالوده داستان شاهکار خود را،هر چند با برخی اشکالات علمی، از طریق تلفیق تاثیر پزشکی و طبیعت با نیروی اجتماع بر روی انسان بنا کرد و آثارش هم مورد پسند مردم قرار گرفت هم نظرات مثبت منتقدین سرسخت را به خود جلب کرد و به تبع نامش را در تاریخ ماندگار کرد.

اکسیر
هرساله مقالات داخلی و خارجی بسیارزیادی با موضوع استرس،افسردگی،کاهش بازده،خودکشی و ده ها مشکل روحی دیگر در بین دانشجویان پزشکی در دانشگاه های سراسر دنیا تهیه و منتشر می شود و فرضیات و راه حل های متنوعی ارائه می شود، با این اوصاف نه تنها شاهد افت این سیر فاجعه بار دانشجویان و شاغلان نظام پزشکی نیستیم بلکه روند صعودی آن را در آشنایان و به طور کلی جامعه پزشکی، با گوشت و پوست خود احساس می کنیم و سیگنال های خطرش را می توان در تمامی ارکان جامعه ردیابی کرد.
علت چیست؟ خب بی شک شمردن دلایل فراوان آن در حجم کم مقاله کاری بیهوده و غیرممکن است اما آنچه بدیهی و کاملا گواه است، عدم تطابق تصورات دانشجویان،پزشکان و کادر بالین با واقعیات جامعه، مضاف بر رنج و سختی طاقت فرسای این مسیر و عدم حمایت کافی مالی و روانی از اصلی ترین دلایل بروز چنین مشکلاتی است. این جاست که ادبیات به مثابه اکسیری ارامش بخش، ضددرد اما بیدارگر کمک کننده خواهد بود. ادبیات نخواهد گذاشت پزشک سرد و بی روح شود، در برابر موانع و تالمات مادی و معنوی راه از پا دربیاید و مهم تر از همه اجازه نخواهد داد که به خواب غفلت برود!
سیستمی که در سایه عدم پشتیبانی و بیگاری شدید غالبا پزشکانی عقده ای، پول پرست و بی تفاوت نسبت به مریض تحویل جامعه می دهد و ناگفته پیداست که در چنین دستگاه آموزشی نارسایی، هیچ کم نیست پزشکانی که پس از سال ها محرومیت، ناگهان طعم شیرین مادیات را چشیده و به مذاقشان خوش آمده باشد و همچون دکتر فاستوس ( شخصیت اصلی نمایشنامه ای به همین نام، اثر کریستوفر مارلو) روح خود را در ازای ثروت،مقام و دانش ناپاک به شیطان فروخته باشند. درست همین موقع است که جای خالی ادبیات به عنوان طبیب احساس می شود تا به معالجه روح بیمار همت گمارد. ثمره دیگر ادبیات، تلطیف ذهن و بخشیدن آرامش مورد نیاز به فرد است که از این دریچه باعث افزایش بازده در یادگیری و کارکرد می شود.
باز همانطور که ذکر شد، این تاثیر متقابل است. انسان ادیب نیز برای نمایش درد و اندوه انسان ها و خلق آثار نفیس که نماینده راستین حقیقت و واقعیت باشد ناگزیر است تا ارتباط بهتری با آدم ها داشته و درونشان را تحلیل کند. این وضعیت زمانی رخ می دهد که انسان در شرایطی ناگوار قرار گرفته باشد مثل فقر، فقدان، ناامیدی و امثالهم. بیماری نیز یکی از آن هاست، شرایطی که انسان ها بی ریاتر و خالص تر از هر زمانی بوده و به عبارتی آینه تمام نمای مصائب خود می شوند. هرچند کل جامعه و طبیعت، عرصه مشاهده و تفکر هنرمند است اما برای غوطه ور شدن به اعماق مشکلات وجودی انسان و اجتماع، این وضعیت فرصت مناسبی است. لویی فردینان سلین یکی از همین نویسندگان پزشک بود که تجربه های طبابتش از مردمان فقیر و مشاهده رنج و عذاب آن ها به همراه سابقه حضورش در جنگ جهانی دستمایه نگارش برخی آثارش مثل سفر به انتهای شب شد.
ارتباط حساس
حال به بررسی ارتباط عمیق تر و گسترده تر پزشکی و ادبیات و وجود تناقضات این مقاربت حساس میپردازم. می خواهم بحث را با سخن ارزشمند ابن سینا شروع کنم:«هرچیزی کمش داروست، متوسطش غذاست، زیادش سم است»
با آگاهی از این مطلب که امروزه نیز به جز در مواردی خاص در بیشتر پدیده هاصادق است و موردقبول اکثر دانشمندان زمانه نیز است، می توان آن را به ارتباط دوجانبه پزشکی و ادبیات هم تعمیم داد. با این که پیشتر درباره فایده این اختلاط توضیح داده شد ولی باید این را هم در نظر داشت که این دو برای هم، مخصوصا ادبیات برای پزشکی مانند دارو هستند و چنانچه برای هر دارویی دوز موثر کمینه(MED) و دوز تحمل بیشینه(MTD) مشخص شده و در صورت استفاده افراطی و بیش از حد نه تنها مفید نبوده بلکه موجب نارسایی، سمیت و افت کارایی بافت های بدن خواهد شد، برای ادبیات نیز چنین قانون نانوشته ای حکمفرماست. چرا؟ خب توضیح میدهم.
علتش از یک دیدگاه غلط و شایع سرچشمه می گیرد، باوری که نویسنده و شاعر را بیکار و بدون مطالعه و خلق اثر ادبی را صرفا براساس وحی و الهام دفعتا و یکهویی بر ذهن تلقی می کند و به هیچ وجه دید حرفه ای و تخصصی به این هنر و شغل مستقل،زمانبر،حساس و حیاتی و نیازمند تمرکز و مطالعه ندارد و این خود عامل بروز تناقضات و سوءتفاهم هایی در این باب می شود. پس به بنده حق دهید که به گردهمایی حرفه نویسندگی و شاعری به صورت تخصصی با پزشکی ایراداتی بگیرم. هرچند باز هم تاکید می کنم امکان دارد موارد نادری نیز در این میان باشد اما وقتی بخواهیم درباره کل یک جامعه نظر بدهیم و آسیب شناسی کنیم، اکثریت مدنظر است. از آنجا که هرکدام از این حرفه ها محتاج تمرکز، تفکر و زمان طولانی است اگر فردی قصد داشته باشد توان خود را میان این دو تقسیم کند به دنبال آن، کارایی اش کاهش شدیدی کرده و فرسوده خواهد شد و هرگز نخواهد توانست به شهرت و موفقیتی که در اصل لایقش بوده برسد و اگر بخواهد در یکی از حوزه ها سرشناس شود ناچار است یکی را فدای دیگری کند که از قضا تاریخ ادبیات پر است از چنین مواردی و شهریار و هنریک ایبسن نمونه های داخلی و خارجی کسانی هستند که پزشکی را فدای ادبیات کرده و اسمشان در ذهن اهالی ادب حک شده است.
پزشک غرق در ادبیات دچار بحران در طبابت و فعالیت در محیط بالینی خواهد شد، چراکه یکی از اصل های آداب و اخلاق پزشکی، ارتباط متعادل با بیمار است یعنی این که در کنار همدلی با بیمار، بهتر است جهت تشخیص، درمان و مدیریت صحیح وضعیت بیمار از رابطه عاطفی و همدردی شدید و افراطی پرهیز شود و این اصل امکان دارد در فردی که دائما و به مقدار زیاد با لطافت و احساسات ظریف حوزه ادبیات مانوس است به خوبی رعایت نشود و در نتیجه پزشک در مواجهه روزانه با افراد دردمند دچار عذاب و اذیت روحی و کاهش بازده شود. همین قضیه در آن سوی رابطه نیز صدق می کند. نویسنده و شاعری که به طور غیرمعقول و نامناسب، علم و پزشکی به عنوان زیر مجموعه ای از آن را در اثر ادبی به کار ببرد و اسیر مطالب و وقایع خشک و بی جان پزشکی شده و آنها را جانشین نمایش معضلات زندگی، جریان سازی و خلاقیت ادبی کند ناخودآگاه از رسالت حرفه خود فاصله خواهد گرفت و اثری ضعیف و نامطلوب خواهد نوشت و بیش تر از اینکه خیال انگیز و موثر باشد، شبیه تزهای علمی شده و برای خواننده جلوه بدریختی خواهد داشت.
با اینکه در اکثر مقالات تحقیقی و توصیفی، شناخت تاثیر پدیده ای خاص بر اکثریت در اولویت بوده و است ولی در این میان نمی توان از نوابغی که باوجود تمام مشکلات مسیر به توفیق همزمان در پزشکی و ادبیات رسیده و بر تناقضات چیره شده اند، چشم پوشید. غلامحسین ساعدی و بولگاکوف، جزو طلسم شکنانی بودند که توانستند تا حدود زیادی توازن میان دو حرفه خود را رعایت کرده و درسایه آن هم طبابت را با موفقیت ادامه داده هم آثار فوق العاده ای از خود به جابگذارند.
اوسلر و پرسشی جاودانه
نکته بسیار بسیار عجیبی که ممکن است برای مخاطبان جالب باشد این است که پدر پزشکی مدرن، سر ویلیام اوسلر،کسی که مشهور به پزشک پزشکان بود، علاوه بر این که یکی از تاثیرگذارترین پزشکان کل تاریخ است در زمینه نویسندگی و تاریخ نگاری نیز شهرت جهانی دارد.
کتاب«Aequanimitas»، مجموعه مقالاتی به قلم دکتر اوسلر و حاوی موضوعاتی با محوریت روابط محصلان و کارکنان بالینی و اشاراتی درباره زندگی و کارایی آنهاست. همچنین معرفی و تصدیق نقش دو مشخصه imperturbability(آرامش) و equanimity(متانت،خونسردی)، در سراسر این کتاب به وضوح دیده می شود و دکتر اوسلر آن را در بیان ساده تر؛ خونسردی و حضور ذهن در هر شرایطی، وصف کرده است.
دنیل سوکول، متخصص حیطه اخلاق وآداب پزشکی در مقاله ای در جواب این که چه تفسیری باعث نگارش و انتشار این اثر شده،آورده است که این کتاب مقابله رو در رو با این پرسش جاودانه است:«چه چیزی یک دکتر خوب می سازد؟»،سوالی که سعی ما در این مقاله پاسخ به آن از چشم انداز ادبیات است.
نثر شاعرانه و تسلط زبانی مقالات موجود در این کتاب آن را از سایر کتاب های مربوط به پزشکی متمایز می کند. این کتاب به گونه ای نوشته شده است که حالا نیز به اندازه زمان نگارشش دوست داشتنی است و کارایی دارد. دکتر اوسلر، نماد تجمع هوش بی نظیر،احساس والا و کوشش بی حدوحصر در پی کشف حقیقت است و همین در توصیف ایشان بس که تجلی اتحاد مقدس ادبیات و پزشکی در کالبد انسان بود.
پس به عنوان برداشت مختصر از بحث ،اگرچه در نظر برخی افراد، ظاهرا پزشکی و ادبیات، بسیار متفاوت و جدا از هم هستند اما با مواردی که آورده شد و کمی تفکر می توان به وجود نوعی دیالکتیک هگلی(اعتقاد به این اصل که از تقابل بین دو نقیض، یک پدیده تازه می زاید)،بین ادبیات و پزشکی پی برد. پیوندی ناگسستنی که گویی فقط در لغت مستقل از هم هستند و در حقیقت چون تار و پود، تا ابد به هم بافته شده اند!

جمع بندی
سعی بر این بود که تا حد توان و امکان و با توجه به فرصت کم از زاویه ای جدید به ارتباط ادبیات و پزشکی پرداخته شود و بیش تر از اینکه به نتیجه گیری راسخ و بی عیب و نقصی برسیم، فرضیاتی پیرامون مسائل مرتبط با پیوند پزشکی و ادبیات، مطرح و معضلات و نیاز هایی که من و احتمالا شما نیز در سطح محافل دوستانه، دانشگاه و جامعه ادبی و پزشکی روبرو می شویم و تجربه می کنیم، بیان شد.
به این که ادبیات، ناجی پزشک از انحطاط در مقابل طوفان مشکلات و پزشکی، جزئی جدایی ناپذیر و تقویت کننده ادبیات است، اشاره شد و در کنار آن مثال هایی از تبادلات لغوی و ایدئولوژیک در این رابطه دوجانبه گسترده آورده شد.
بعدتر به کاوش در رویارویی دو حرفه حیاتی جامعه پرداختیم و از آسیب های احتمالی حاصل از آن سخن به میان رفت. آسیب هایی که ممکن است به بهای تغییر آینده فرد و قربانی شدن پزشکی یا ادبیات در وجودش تمام شود.
در ادامه به یک نگرش اشتباه متداول اشاره شد و آن تحقیر حرفه نویسندگی و شاعری و ساقط کردن آن از یک وظیفه و تخصص توان فرسا، نیازمند تمرکز و تحقیق و مطالعه(چه بسا بیشتر از مطالعات در زمینه های علمی و محاسباتی) به کاری بی ارزش،سهل و ناگهانی بود.
موضوع بعدی مورد بحث در خلال متن، پرهیز از کاربرد افراطی و اختلاط غیراصولی پزشکی در ادبیات و برعکس بود و رعایت توازن به عنوان شرط اصلی موفقیت در هردو زمینه را از آن نتیجه گرفتیم.
هم چنین بارها سعی شد با آوردن مثال هایی از پزشکان و ادیبان سرشناس علاوه بر معرفی مصداق های عینی، موضوع مورد بحث را بهتر تشریح کنیم و مقاله را از کسالت موضوعات صرفا نظری و فرضیاتی رهایی ببخشیم.
سخن پایانی
اما در آخر؛ ادبیات و پزشکی دو فاکتور مهمی هستند که از شاخص های اصلی توسعه اجتماعی و فرهنگی یک سرزمین به حساب می آیند و بی توجهی و تضعیف آنها، بی شک باعث تهدید سلامت فکری و فیزیولوژیک جامعه شده و میدان را برای جولان خطرات و آسیب های گوناگون من جمله هیولای اپیدمی کرونا خالی خواهد کرد. چنانکه به روشنی شاهد درماندگی کشور در پی مسخ فرهنگی فراگیر و بی اعتنایی قشر بزرگی از مردم و فلج شدگی سیستم بهداشت و درمان به خاطر کمبود زیرساخت و پرسنل و مدیریت و توزیع نامناسب نیرو و امکانات هستیم. وضعیتی که مردم و مسئولین، خوب بلدند حرف بزنند و انتقاد کنند اما هیچکدام، گوششان بدهکار نیست و حوصله عمل ندارند و عاقبتش، داغدار شدن روزانه صدها خانواده می شود که همان پوزخند تهوع آور کرونا به این هیاهوی بی ثمر و اغمای فرهنگی و درمانی کشور است. بگذریم که حرف برای گفتن زیاد و فرصت کم است و غرض از اشاره به اوضاع اپیدمی حاضر، یادآوری ارزش ادبیات و پزشکی در حفظ سلامت جامعه بود.
بسیار ممنونم که مطالعه کردید و امیدوارم مفید بوده و دوست داشته باشید.
