
به نظر شما رنج های ما معنایی دارد؟
منظورم وضعیت امروز و این چند سال اخیر نیست، کلی سوال کردم.
هر کدام از ما برای برای به دست آوردن هر آنچه که دوست داریم تلاش می کنیم اما همیشه به دست نمی آوریم یا به دست می آوریم و به سرعت از دست می دهیم، نه اینکه مقصر باشیم گاهی عوامل دیگری غیر از ما دخالت می کنند و نتیجه آن چیزی که برایش زحمت کشیده ایم از کار در نمی آید. مطمئن هستم تک تک شما چهارچوب اخلاقی برای خود در نظر گرفته اید و سعی م کنید منطقی، مسئول و درستکار باشید اما همیشه زندگی به اندازه ما درستکار و مهربان نیست.
حتماً میتوانید اتفاق ها یا موقعیتهایی را به خاطر بیاورید که بدون اینکه دقیقاً بدانید چرا، رنجی به شما وارد شده است؛ در حالی که هیچ بدی یا کوتاهیای در رفتار خود نمی دیدید و تنها سؤالی که در ذهنتان میچرخید این بود: «چرا؟»

فیلم A Serious Man ساخته برادران کوئن را به پیشنهاد دکتر علیرضا شیری مدیر خانه توانگری دیدم. مرد جدی از دسته فیلم هایی است که شاید هر کسی حوصله دیدنش را نداشته باشد، فیلمی نیست که خیلی جذاب باشد اما موضوع جالبی دارد؛ مردی معمولی که زندگی اش بدون اینکه دقیقا بداند چرا شروع به فرو پاشیدن می کند، یا زندگی از پاسخ دادن به او اجتناب می کند.

لری گوپنیک استاد دانشگاه و تخصص او رشته فیزیک است. او آدم عجیب یا شروری نیست، مردی معمولی است که سعی می کند زندگی اش را درست پیش ببرد و استاد خوبی باشد اما ناگهان هر چه دارد را از دست رفته می بیند؛ ازدواجش، رابطه با فرزندانش، موقعیت شغلی اش و حتی تصویری که از خودش به عنوان یک انسان منطقی و اخلاقی دارد. ممکن است تصور کنید او فردی بی نهایت بدشانس است اما مساله کمی ترسناک تر است؛ جهان دیگر مطابق منطق ذهن او رفتار نمی کند.
در لایه ای عمیق تر ما نیاز داریم جهان برای رنج هایمان توضیحی داشته باشد و وقتی این اتفاق نمی افتد، چه چیزی به زندگی معنا میدهد؟
لری برای وضعیتی که در آن قرار گرفته است به سراغ بالاترین مقام مذهبی (خاخام) می رود اما هر چه بیشتر سوال می کند جواب ها مبهم و پیچیده تر می شوند.
هر فردی نیاز دارد دلیل هر چیزی را بداند، در واقع یکی از مهم ترین ویژگی های ذهن انسان این است که نمی تواند به راحتی با «بی دلیلی» کنار بیاید. به روزمره خود دقت کنید وقتی اتفاق بدی برایمان می افتد، معمولا اولین سوالمان این است: «چرا؟»
اگر جوابی قانع کننده و روشن برای آن پیدا کنیم حتی اگر آن جواب را دوست نداشته باشیم و خوشایندمان نباشد احساس خوبی داریم هر چند ممکن است کمی رنجیده خاطر شویم اما با این مساله به مرور کنار می آییم. شاید مکانیسم ذهن ما اینگونه طراحی شده است که ترجیح می دهد یک توضیح دردناک داشته باشد تا اینکه با یک اتفاق بی معنا مواجه شود.

مشکل لری دقیقا همین جاست. او می خواهد مانند فرمول های ریاضی و فیزیک که در نهایت به پاسخ درستی می رسند برای رنجش یک معادله پیدا کند و زندگی اش را قابل کنترل کند. اما می توانید حدس بزنید اشکال کار کجاست؟
زندگی هیچ وقت شبیه یک مساله ریاضی نیست که همیشه یک جواب مشخص داشته باشد.
به مسائل خود نگاهی بیندازید آیا همیشه یک راه حل وجود داشته؟ اگر راهکاری پیدا کردید، آیا چند راهکار دیگر را از دست نداده اید؟ آیا مطمئن بودید که چیزی که انتخاب کرده اید درست ترین است؟
لری در فیلم با فروپاشی تصویری مواجه شده که از خودش ساخته است، مردی منطقی، اخلاق مدار، صبور و مهربان که باید زندگی خوبی داشته باشد.
اما روان انسان همیشه با تصویری که از خودش دارد هماهنگ نیست. فروید می گوید: بخش مهمی از زندگی روانی انسان خارج از آگاهی مستقیم او اتفاق می افتد؛ مثلا ما همیشه دقیقا نمی دانیم چرا چیزی را می خواهیم یا نمی خواهیم، چرا از چیزی می ترسیم یا چرا در موقعیتی خاص به شکلی خاص واکنش نشان می دهیم.
گاهی ما هم مانند لری فکر می کنیم که باید مشکل را «حل کنیم» اما وقتی بیشتر دقت می کنیم متوجه می شویم با مساله ای عمیق تر سر و کار داریم : مواجه شدن با چیزی که نمی توانیم آن را کنترل کنیم.
ما می خواهیم جهان منطقی رفتار کند چون منطقی بودن جهان به ما این اجازه را می دهد که احساس امنیت داشته باشیم. اما متاسفانه جهان تضمین نکرده است که برای آرامش روانی ما منطقی رفتار کند.
بخش دردناک همین جاست.
لری آدم بدی نیست مانند هر کدام از ما که تلاش می کنیم آدم خوبی باشیم، کارمان را درست انجام دهیم، خانواده مان را حفظ کنیم و مسئولیت هایمان را جدی بگیریم. اما پشت این رفتارهایمان تصوری داریم که احتمالا اشتباه به ما یاد داده اند. ما تصور می کنیم اگر درستکار باشیم جهان هم باید تا حدی با ما درست رفتار کند.

یکی از قراردادهای نانوشته ای که بسیاری از ما در زندگی با خودمان می بندیم در این جمله خلاصه می شود:
«اگر آدم خوبی باشم، اتفاقهای خوب برایم میافتد.»
اما زندگی چنین قراردادی را با ما امضا نکرده است.
ممکن است فردی بسیار مسئولیتپذیر باشیم اما از محل کار خود اخراج می شویم.
ممکن است با محبت و بسیار مهربان باشیم اما به راحتی دلمان را می شکنند و ترکمان می کنند.
ممکن است تمام تلاشمان را برای حفظ یک رابطه انجام دهیم اما باز هم آن رابطه تمام می شود.
این تناقض ها همان چیزی است که ما و لری نمی توانیم آن را تحمل کنیم اما ساختار جهانی که در آن زیست می کنیم همین است.

احتمال می دهم فکر کنید نگاه من دیدن تاریکی ها و سیاهی هاست و نسبت به زندگی بدبین و ناامید هستم. اگر نوشته های قبلی مرا خوانده باشید می دانید که اینطور فکر نمی کنم و همیشه سعی کردم از دل ناراحتی، رنج و نگرانی معنایی بیایم هرچند که من هم مثل خیلی از شما گاهی در چاه اضطراب و افسردگی فرو می روم اما تلاش می کنم تا از این چاه عمیق و تاریک بیرون بیایم، هر چند مسیر برایم سخت و پر مشقت باشد اما می خواهم که از آن گذر کنم.
حرف من چیز دیگری است، حرف من تجربه زندگی های خودمان است اتفاق هایی که افتاده و مسائلی که آنها را به چشم دیده ایم. اینکه توقع مان را از هستی زیاد نکنیم تا وقتیکه برخلاف آنچه می پنداریم برایمان رخ داد ویران نشویم و حتما پسِ ذهنمان این جمله باشد: احتمالش را می دادم که .......
وقتی می ترسید معمولا چه کاری انجام می دهید؟
ما نمی دانیم قرار است چه اتفاقی بیوفتد، ذهن بیشتر فعال می شود و تلاش می کند با کنترل کردن شرایط اضطراب را کمتر کند، بیشتر برنامه ریزی می کند، مدام فکر می کند، از دیگران سوال می پرسد و یا ساعت ها در اینترنت به دنبال اطلاعات و اطمینان بیشتر می گردد. اما همین تلاش برای کنترل همه چیز نتیجه عکس دارد و به جای آرام کردن ما، اضطراب مان را بیشتر می کند چون:
زندگی همیشه با پاسخ های قطعی، منطقی و کامل همراه نیست.
فرض کنید برای دوست تان پیامی فرستادید اما او جواب نداده است. سناریوهای زیادی در ذهن خود می سازیم:
از من ناراحت است.
دیگر دوستم ندارد.
حتماً اتفاقی افتاده.

ممکن است هیچکدام درست نباشد اما ذهن ما تحمل خلأ را ندارد، در حالی که واقعیت ساده است: ما فقط نمیدانیم. لری نیز با همین «نمیدانم» دستوپنجه نرم میکند. او به دنبال یک پاسخ معنایی است و به سراغ خاخام ها می رود تا جهان را برایش تفسیر کنند چون تصور می کند شاید کسی بتواند آن قطعه گمشده را پیدا کند و بگوید چرا زندگی اش به چنین روزی افتاده است.
جالب اینجاست که فیلم نمی گوید یک توضیح پنهانی وجود دارد که اگر به اندازه کافی جستجو کنیم آن را پیدا خواهیم کرد، اتفاقا کاملا برعکس ما را با این احتمال رو به رو می کند که گاهی جهان توضیح رضایت بخشی برای دردهای ما ندارد و این یکی از دشوارترین واقعیتهای روانی است که فرد باید با آن کنار بیاید.
قبول دارید که این پرسش خیلی دردناک است.
برای لری هم به همین اندازه ناراحت کننده بود، چون تصور او این بود که اگر درستکار باشم زندگی نیز با عدالت با من برخورد می کند. این موضوع در زندگی روزمره ما هم بسیار رایج است، این سوال ها برایتان آشنا نیست؟
من به او وفادار بودم، پس چرا ترکم کرد؟
من تمام تلاشم را کردم، پس چرا شکست خوردم؟
من آدم بدی نبودم، پس چرا این اتفاق برای من افتاد؟
این پرسشها غیر منطقی نیستند اما مشکل شان این است که فرض را بر این گذاشته اند که جهان یک سیستم اخلاقی است که باید در برابر رفتارهای ما پاداش یا مجازاتی منصفانه و متناسب ارائه دهد. زندگی چنین تضمینی به ما نداده است.

مساله لری و ما این است که با نبودن پاسخ باید بتوانیم به زندگی خود ادامه دهیم و بخشی از معنای زندگی را خودمان بسازیم چون کسی به ما نمی گوید معنای زندگی و مسائلش چیست. شما میتوانید بهترین همسر دنیا باشید و باز هم همسرتان شما را ترک کند. میتوانید سال ها برای یک شغل زحمت بکشید و ناگهان موقعیت تان را از دست بدهید. میتوانید تصمیمی بگیرید که از نظر منطقی درست به نظر می رسد و نتیجهای کاملاً غیرمنتظره بگیرید.
ما دوست داریم هر داستان نتیجه ای داشته باشد؛ همانطور که در زندگی دوست داریم هر رنجی علتی داشته باشد اما بارها در زندگی خود و دیگران مشاهده کرده ایم که:
بعضی زخم ها توضیح ندارند.
بعضی جدایی ها دلیل قانعکنندهای ندارند.
بعضی اتفاق ها فقط اتفاق می افتند.
کنترل ما بر زندگی بسیار کمتر از چیزی است که دوست داریم تصور کنیم.
در پایان فیلم ما حس حل شدن مشکلات لری را نداریم. انتظار ما معمولا این است که داستان مانند یک جلسه خوب درمان در نهایت به آشفتگی ها پایان دهد و حقیقتی نهایی کشف شود اما برادران کوئن این آرامش را از ما دریغ می کنند چون ما همیشه نمی توانیم زندگی را مثل مساله ای منطقی حل کنیم و گاهی باید بپذیریم که بعضی چیزها توضیحی ندارند. حواستان باشد که این بیمعنا بودن زندگی نیست؛ بلکه شاید معنای زندگی دقیقاً در توانایی ما برای ادامه دادن با وجود ندانستن باشد.
سوالی که در جلسه بررسی این فیلم با دوستانم مطرح شد این بود: آیا با توجه به تمام ندانستن ها و اتفاق هایی که نباید برای ما بیوفتد آیا ما باید همچنان اخلاقی زندگی کنیم یا حالا که متوجه شدیم خوب بودن دلیلی قطعی برای خوب پاسخ گرفتن نیست اخلاقی زندگی نکردن در این جهان بهتر است؟

پاسخ ما باز هم انتخاب اخلاقی زندگی کردن بود، شما کدام شیوه زندگی کردن را بر می گزینید؟
آیا میتوانیم بدون اینکه علت همهچیز را بفهمیم، به زندگی ادامه دهیم؟
قرار نیست زندگی برای تمام رنج های ما پاسخی داشته باشد. ممکن است بعضی «چرا»ها تا همیشه بی جواب بمانند و بعضی اتفاق ها، برخلاف تمام تلاش ما برای معنا دادن به آن ها، فقط اتفاق افتاده باشند. ما نمی توانیم جهان را وادار کنیم عادلانه تر، منطقی تر و قابلپیشبینی تر رفتار کند؛ اما می توانیم انتخاب کنیم که در جهانی با این همه ندانستن، چگونه زندگی کنیم. شاید معنای زندگی نه در پیدا کردن پاسخ نهایی، بلکه در توانایی ادامه دادن بدون آن باشد؛ در اینکه با وجود زخم هایی که دلیلشان را نمی دانیم؛ هنوز مهربان بمانیم، با وجود شکست هایی که مستحقشان نبودهایم دست از تلاش نکشیم و با وجود بی تضمینی جهان، همچنان اخلاقی زندگی کنیم.
زندگی از ما نمی خواهد همه چیز را بفهمیم؛ فقط می خواهد یاد بگیریم با آنچه نمیدانیم هم زندگی کنیم.