کوژ

رابطه‌ای که انسان با هر ابژه‌ای بیرون از خود برقرار می‌کند، در حیطۀ تجربهٔ او همواره یک‌طرفه است؛ رابطه‌ای از جنس بازگشت دائمی به خویشتن، رابطه‌ای ایدئال که در آن، ابژهٔ بیرونی تنها محرکی برای طی‌شدن چرخه‌ها و عبورهای هر «منِ» درونی است. در نهایتِ همهٔ گزاره‌ها، شیوه‌های چندجانبهٔ نگریستن و منطقی اندیشیدن‌ها، همواره ظرفی از جنس امر ایدئال وجود دارد که واقعیت‌های موجود را در خود می‌بلعد. در این لحظه، گویی دیگر چیزی برای زیستنِ حقیقی باقی نمی‌ماند؛ همه‌چیز به توده‌ای از ابر و دود بدل می‌شود و امکان یک لمسِ کامل از میان می‌رود.

این یک‌طرفگیِ رابطه را بیش از هر زمان دیگری در سوگ تجربه می‌کنیم؛ او رفته‌است، حالا ما مانده‌ایم و هرآنچه از او در ما باقی مانده‌است و سپس دچار درماندگی می‌شویم!

سوگ همیشه مربوط به مرگ عزیزی نیست؛ سوگ وضعیتی است که در آن، فرد یا چیزی از دست رفته‌است و هیچ امید یا قطعیتی برای بازگشت او وجود ندارد. این حالت، در نسبتِ با ابژه‌هایی که موجودیت فیزیکی دارند، پیچیده‌تر و اندوه‌بارتر می‌شود؛ گویی انسان حتی هنگامی که بالقوه می‌تواند کورسویی از امید به بازگشت آن‌ها داشته‌باشد، در اوج ناامیدی به سر می‌برد و این بحران را باید به منزلۀ یک سوگ ببیند.

چه بسیار سوگ‌هایی که از سر گذرانده‌ایم...

اگر بخواهم به چیستی سوگ بیشتر بیندیشم، باید بگویم سوگ می‌تواند همچون یک وقفه‌، تعلیق و نوعی عدم تعادل باشد؛ خواه طولانی و خواه کوتاه، حتی به‌اندازهٔ چشم‌برهم‌زدنی(طرفةالعین!).
سوگ وضعیتی است که انسان باید از آن عبور کند. تغییری که در پی آن رخ می‌دهد، از جنس فقدان و نقصان است؛ کاهشِ یک حضور و موجودیت باید سرانجام جای خود را به نحوه‌ی دیگری از حضور و موجودیت بدهد.

انسان پس از گذر از این وضعیت، هرگز همان انسانِ پیش از آن نخواهد بود. آگاهی و خودآگاهی او ــ در معنای چگونگی بازشناختن و بازیافتن خود ــ دستخوش تغییر می‌شود؛ تغییری که گاه در پیش چشم آگاهی رخ می‌دهد و گاه در وارونگی!
سوگ نیز، همچون هر تعلیق دیگری، وقفه‌ای برای گذر و عبور است؛ خواه این عبور تحت ارادهٔ انسان صورت گیرد، خواه بی‌آنکه خود از چگونگی آن آگاه باشد.

در آغاز فقدان، انسان خود را تنها و طردشده می‌پندارد. تنهایی او عمدتاً از جنس همان تنهایی‌ای است که همواره با آدمی همراه است و هیچ حضوری، هیچگاه، نمی‌تواند به‌تمامی پاسخ‌گوی آن باشد.
در این حال، خودآگاه‌بودن یا نبودن انسان ــ به معنای تسلط روشن او بر خویشتن؛ از آن نوع خودآگاهی که در آن، انسان بر وضعیت خویش اشراف دارد، می‌داند چه می‌خواهد و باید چه کند و می‌تواند دیدِ کلی از موقعیت خود به دست آورد ــ دو مسیر متفاوت را پیش روی او می‌گذارد.

اگر انسان در این تعلیق، به خویشتن و بحرانی که بر او رخ داده‌است آگاه نباشد، همچنان از آن عبور خواهد کرد؛ اما این گذر ممکن است تصادفی‌تر و کمتر تحت کنترل او پیش برود. در چنین وضعی، امکان فلسفیدن و فهم آگاهانهٔ دگرگونی‌های خویش نیز ممکن است از دست برود؛ گویی فرصتی ناب برای پخته‌ترشدن، از کف می‌رود.

اما اگر انسان بتواند، دید کلی و مسلط خود را حفظ کند، قادر خواهد بود شاهد گذرهای مرحله‌به‌مرحلهٔ خویش باشد. او حالا، به‌کمک شهود و آگاهی طبیعی خود، می‌تواند جایگزین شدن‌ها، چرخه‌های پیوسته و قطعه‌هایی از جهان‌بینی‌اش را مشاهده کند که در جریان این دگرگونی‌ها دستخوش تغییر می‌شوند.

در این فرآیند، انسان در تجربهٔ خویشتن به‌مثابهٔ موجودی اندیشنده، نیرومندتر می‌شود. سوگ، گویی در این حالت به تمامیت خود نزدیک می‌شود؛ نه به‌صورت تجربه‌ای ناقص و صرفاً رنجی برای تحمل‌کردن، بلکه از رهگذر مواجهه‌ای آگاهانه که انسان خود در آن مشارکت می‌کند و سوگِ پیش‌آمده بر خود را می‌پذیرد. چنین سوگی می‌تواند شکوهی باشد که فرد همیشه با خود حمل می‌کند؛ تجربه‌ای که آنچه از دلش زاده می‌شود، به بخشی از وجود او تبدیل خواهد شد.

انسان همواره به خود بازمی‌گردد؛ همه‌چیز، در خود و به خود بازمی‌گردد.