
بهتازگی جانِ بیگناهِ دختری گرفته شده و این واقعه، وجدان انسانی بسیاری را برانگیختهاست؛ یک جزء بسیار کوچک در میان هزاران جزئیاتی که باید به یک کلِ اثرگذار منتج شود_البته مقصود از جزئی بودن این رخداد، بههیچوجه کماهمیتدانستن جان یک انسان نیست؛ خصوصاً در این مورد که جای هیچ توجیه و حتی پرسشی دربارۀ علت قتل باقی نمیگذارد.
خشونت، در معنای کلی خود، شکلی از اعمال قدرت است که میتواند هر حقی از یک موجود را نقض و نفی کند. اما اگر بخواهیم آن را در معنای خاصترِ قتل بررسی کنیم، باید گفت خشونتی که در نسبتِ با دخترک اعمال شده، نه نخستین مورد از این دست است و نه آخرینِ آن. بسیار کشتارهای اینچنینی، در دورانهای گذشته و حتی در همین لحظه، در گوشهوکنار جهان رخ میدهند؛ بیآنکه چشمی آنها را ببیند یا گوشی بشنود.
در اینجا دو موضوع اهمیت ویژهای پیدا میکند:
نخست، مسئلهٔ ضرورت وقوع فجایع؛
دوم، ضرورت پیگیری علل آنها و مبارزه علیهِ فجایع.
بهطور کلی، رخدادهای دردناکی که در قدم اول، در مقام نفیِ ارزشها و مفاهیم ایجابی ظاهر میشوند ــ و خشونت را نیز میتوان درشمار آنها قرار داد ــ در بستر تاریخ، بهعنوان نیرویی ضروری و لازم است که باعث آشکار شدن یا برانگیختن جنبهٔ مقابل خود خواهد شد. اینجایی که امروز هستیم، فارغ از هرنوع داوری و گرایشِ اخلاقی، تا اندازهای محصول عبور از اتفاقهای ناگوار انسانی و غیرانسانی، و همچنین پیامدهای آنهاست_ بااینحال، نمیتوان از طریق این سخن، وقوع فجایع برای پیدایش ارزشهای ایجابی را ستایش کرد!
هرقدر هم که تلاش کنیم، قادر نخواهیم بود تا تمام جنبههای منفی و آسیبزای جامعه را بهکلی از میان برداریم و منحل کنیم؛ زیرا اندیشه و عقل انسانی به شیوهها و صورتهای گوناگونی ظهور میکند و این تفاوتها گاه به بروزِ شکلی از تعارض و نیروهای آسیبزا میانجامند. بنابراین، آنچه را میتوان ضروری دانست، نه وجود مطلوب فجایع، بلکه دشواریِ حذف کامل ظهور صورتهای ویرانگر در حیات اجتماعی است.
اما این موضوع به معنای تسلیم شدن انسان در برابر چنین نیروهایی نیست؛ انسان همچنان باید در برابر جبهههای مخالف خود بایستد و به مقابله و مبارزه برخیزد. در این مرحله، باید نفیِ آنچه خود، نفیکننده است، تحقق یابد. دستۀ دیگری از اندیشۀ انسانی باید بر ایجاد و حفظ مفاهیم ایجابی اصرار ورزد و آنچه را که در صورتِ حق ظاهر میشود، تقویت کند. در این مسیر نیز گرایشهای اخلاقی گوناگونی، از رویکردهای نسبیگرایانه تا مواضع رادیکال، شکل خواهند گرفت؛ گرایشهایی که خود میتوانند در آینده، صورتبندیهای متمایز و حتی متعارض دیگری پیدا کنند!
و اما دربارهٔ علل خشونت، خصوصاً قتل؛
کشتن یک انسان و محروم کردن او از حق زیستن، کنشی است که برای فهم علت آن، پیش از هر چیز باید به زمینههای فرهنگی و اجتماعیِ پرورش فرد توجه کرد_البته فرهنگ تنها یکی از سطوح تبیین این پدیده است و نمیتوان تمام علل خشونت و قتل را به آن فروکاست_ بااینحال، باورها و اعتقاداتِ افراد در تعامل با یکدیگر میتوانند زنجیروار در جامعه بازتولید شوند و بهعنوان بخشی از کل عمل کنند.
بنابراین فرهنگ میتواند قانونی را بسازد تا زمینۀ دفاع از قتل یک انسان یا دستکم سکوت دربرابر آن را فراهم کند.
شاید فرهنگ یکی از ملموسترین زمینههایی باشد که اندیشهٔ انسانی در آن ظهور و تحقق پیدا میکند. ایدهها و تفکراتی که در میان مردم تزریق میشوند، میتوانند در شکلگیری انقلابها، تغییر حکومتها و اصلاح قوانین نقش داشته باشند.
اگر فرهنگ را مجموعهای از ایدهها، ارزشها و الگوهایی بدانیم که در افکار، رفتار و منش انسانها رسوب میکنند و به عادت بدل میشوند، آنگاه پیوندی تنگاتنگ میان فرهنگ و اندیشهٔ انسانی برقرار خواهد بود.
فرهنگ، صورتهای اندیشه را در خود تثبیت میکند و به انسان امکان میدهد در نسبت با جهان و در جبههای که برمیگزیند، صاحب گفتار و موضع شود.