اگر ایران را چهارراه جهان می‌نامیدند، چرا امروز در این چهارراه کسی توقف نمی‌کند؟ این پرسش تلخ، چکیده یک فرصت‌سوزی تاریخی است که با گذشت چهار دهه، نه تنها به «اقتصاد ممتاز» نرسیده، بلکه همسایگانی که روزی به ما چشم دوخته بودند، امروز از مزیت‌هایی بهره می‌برند که روزی از آن ما بود. «آب را از سرچشمه باید بست» اما ما سال‌هاست که سرچشمه را رها کرده و به حاشیه‌ها دل بسته‌ایم. «از کوزه همان برون تراود که در اوست» و آنچه از این جغرافیای ممتاز برون تراویده، نه رونق اقتصادی که حسرت و عقب‌ماندگی بوده است. این یادداشت، روایتی است از چرایی این شکاف تلخ میان «موقعیت ممتاز» و «اقتصاد عقب‌مانده»، و پاسخی است به این پرسش که چرا با وجود وعده‌های مکرر در برنامه‌های توسعه، هنوز از «چهارراه جهان» جز یک بن‌بست تاریخی نصیب ما نشده است.
خلاصه مسئله: از «چهارراه جهان» تا «بن‌بست تاریخ»
مسئله مرکزی این است که موقعیت جغرافیایی ایران به عنوان پل ارتباطی میان شرق و غرب و شمال و جنوب، با وجود ظرفیت‌های عظیم ترانزیتی، هرگز به یک مزیت رقابتی تبدیل نشده است. «نابرده رنج گنج میسر نمی‌شود» و ما رنج اصلاحات زیرساختی، دیپلماتیک و نهادی را بر خود هموار نکردیم تا این گنج را به چنگ آوریم. در حالی که ترکیه با کریدور زنگزور و پروژه‌های لجستیکی میلیارد دلاری، سهم خود را از ترانزیت منطقه تثبیت کرده و ایران را به حاشیه رانده است، ما همچنان درگیر وعده‌های تکراری و برنامه‌های توسعه‌ای هستیم که به قول معروف «هر که بامش بیش، برفش بیشتر» اما اینجا بام ما پر از برفِ فرصت‌های از دست رفته است. اهمیت این موضوع اکنون دوچندان است: در حالی که جهان به سمت کریدورهای جدید مانند «راه ابریشم دیجیتال» و «جنوب-جنوب» حرکت می‌کند، ایران نه تنها در این بازی سهمی ندارد، بلکه همسایگانش با سرعت در حال بستن مسیرهای جایگزین هستند. گره اصلی در نبود یک «استراتژی ترانزیتی یکپارچه» و ضعف حکمرانی اقتصادی است که باعث شده «دست بالای دست بسیار است» و ما در رقابت منطقه‌ای عقب بمانیم.
لایه‌های تحلیلی: یک نگاه اقتصادی به بحران
از منظر اقتصادی، مسئله به بهره‌وری سرمایه‌های جغرافیایی برمی‌گردد. ایران با ۱۵ کشور همسایه، دسترسی به آب‌های آزاد و موقعیت کریدوری، ظرفیت تبدیل شدن به هاب انرژی و ترانزیت منطقه را دارد. اما «چاه کن همیشه ته چاه است» و ما با اعمال تحریم‌ها، نبود زیرساخت‌های مدرن ریلی و جاده‌ای، و قوانین دست و پاگیر گمرکی، نه تنها از این ظرفیت استفاده نکرده‌ایم، بلکه هزینه‌های ترانزیت را به گونه‌ای بالا برده‌ایم که تجار ترجیح می‌دهند از مسیرهای جایگزین استفاده کنند. «آشپز که دو تا شد، آش یا شور می‌شود یا بی‌نمک» و تعدد نهادهای تصمیم‌گیرنده در حوزه ترانزیت، از وزارت راه گرفته تا گمرک و وزارت خارجه، باعث شده آش ترانزیت ایران نه شور باشد و نه بی‌نمک، بلکه اصلاً پخته نشود. رشد اقتصادی ایران در دهه‌های اخیر به شدت از نبود درآمدهای ترانزیتی ضربه خورده است؛ درآمدی که ترکیه سالانه بیش از ۵۰ میلیارد دلار از آن کسب می‌کند، در حالی که سهم ایران کمتر از ۵ میلیارد دلار است.
از لایه نهادی و حکمرانی، مشکل اصلی در نبود یک نهاد واحد و مقتدر برای مدیریت کریدورهاست. «سنگ بزرگ علامت نزدن است» و ما با ایجاد شوراهای متعدد و موازی، عملاً کار را به جایی نرسانده‌ایم. قوانین گمرکی کهنه، نبود پنجره واحد تجاری، و فساد اداری، هزینه مبادله را چنان بالا برده که «باد آورده را باد می‌برد» و هر پیشرفتی هم که حاصل شود، در گرداب بروکراسی نابود می‌شود. از نظر زیرساختی و اجرایی، راه‌آهن ایران با سرعتی کمتر از ۵۰ کیلومتر در ساعت و جاده‌هایی با استاندارد پایین، نمی‌توانند پاسخگوی ترانزیت مدرن باشند. «این نیز بگذرد» اما آیا گذر زمان به نفع ما خواهد بود؟ ترکیه در دهه گذشته بیش از ۱۵۰ میلیارد دلار در زیرساخت‌های حمل و نقل سرمایه‌گذاری کرده، در حالی که ایران به دلیل تحریم‌ها و ناکارآمدی داخلی، از این بازی عقب مانده است.
مسئله‌های فرعی: گلوگاه‌های پنهان
زیر این مسئله بزرگ، چندین گلوگاه پنهان وجود دارد. نخست، نبود هماهنگی دیپلماتیک با کشورهای همسایه برای کریدورهای مشترک. «از ماست که بر ماست» و ما به جای همکاری، با سیاست‌های انقباضی و عدم اعتمادسازی، مسیرها را به سمت رقبا هدایت کرده‌ایم. دوم، تحریم‌ها به عنوان یک عامل خارجی که نه تنها سرمایه‌گذاری خارجی را محدود کرده، بلکه انتقال فناوری و استانداردهای جهانی را نیز مختل ساخته است. «عمل نیکو کار را کامل کند» اما وقتی عمل ما ناقص است، تحریم‌ها هم بهانه‌ای برای عقب‌ماندگی می‌شوند. سوم، نبود آموزش و نیروی انسانی متخصص در حوزه لجستیک و ترانزیت. «خطا از جانب دوست هم خوش است» اما این خطا را نمی‌توان به گردن تحریم‌ها انداخت؛ ما خود نخواسته‌ایم در دانشگاه‌ها و مراکز آموزشی، رشته‌های مرتبط با اقتصاد حمل و نقل را توسعه دهیم. چهارم، ضعف بخش خصوصی در این حوزه که با وجود ظرفیت‌های بالقوه، به دلیل نبود ثبات اقتصادی و قوانین حمایتی، نتوانسته وارد میدان شود. «گر صبر کنی ز غوره حلوا سازی» اما صبر ما بی‌حاصل بوده چون شیره‌ای برای حلوا وجود ندارد.
فرصت‌ها و ظرفیت‌ها: از دل بحران، راهی هست
با وجود این همه ناکامی، ظرفیت‌های بالفعل و بالقوه‌ای وجود دارد که می‌تواند ایران را دوباره به جایگاه واقعی خود بازگرداند. «از تو حرکت از خدا برکت» و این حرکت باید از اصلاحات داخلی آغاز شود. بندر چابهار به عنوان دروازه طلایی ایران به اقیانوس هند، می‌تواند نه تنها کریدور شمال-جنوب را تکمیل کند، بلکه به هاب ترانزیتی منطقه تبدیل شود. «بهره از دنیا برد آنکه بهره از عقل دارد» و عقل اقتصادی حکم می‌کند که از این ظرفیت منحصربه‌فرد استفاده کنیم. همچنین، کریدور ریلی شرق-غرب از طریق ایران، می‌تواند راهی برای اتصال چین به اروپا با هزینه و زمان کمتر باشد. فرصت دیگر، همکاری با کشورهای همسایه از طریق دیپلماسی اقتصادی است. «عقل کلید خیر است» و اگر عقل جمعی را به کار بندیم، می‌توانیم با ترکیه، عراق، افغانستان و پاکستان، کریدورهای مشترکی تعریف کنیم که به نفع همه باشد. ظرفیت انرژی ایران نیز می‌تواند به عنوان اهرم مذاکره در قراردادهای ترانزیتی استفاده شود. «دنیا محل گذر است» و این گذر فقط از مسیر همکاری و تفاهم می‌گذرد.
پیشنهادهای عملی: راهکار سریع و غافل‌گیرنده (Creative Pragmatism)
راهکارهای کوتاه‌مدت و میان‌مدتی وجود دارد که اگر با پشتکار اجرا شوند، می‌توانند اثرات فوری داشته باشند. راهکار سریع: ایجاد یک «پنجره واحد تجاری» دیجیتال که تمام فرآیندهای گمرکی، حمل و نقل و ترخیص کالا را در یک سامانه متمرکز کند. «قضا و قدر را با تدبیر می‌توان تغییر داد» و این تدبیر می‌تواند هزینه مبادله را تا ۴۰ درصد کاهش دهد. راهکار غافل‌گیرنده: تشکیل یک «صندوق توسعه ترانزیت» با مشارکت بخش خصوصی و صندوق توسعه ملی، با هدف سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های ریلی و جاده‌ای. «نهایت صبر آدمی تحمل است» اما تحمل بدون اقدام، عین بیهودگی است. این صندوق می‌تواند با تضمین بازدهی، سرمایه‌های خارجی را نیز جذب کند. در میان‌مدت، اصلاح قوانین گمرکی و مالیاتی برای ترانزیت، به ویژه حذف عوارض غیرضروری و کاهش زمان تشریفات، می‌تواند رقابت‌پذیری ایران را افزایش دهد. «با دشمنان مدارا کن» اما با ناکارآمدی نباید مدارا کرد. در بلندمدت، سرمایه‌گذاری در راه‌آهن پرسرعت و اتصال ریلی به تمام بنادر بزرگ، ایران را به قطب لجستیک منطقه تبدیل می‌کند. «صلح بهتر از جنگ است» و صلح با اقتصاد، از طریق توسعه زیرساخت‌ها حاصل می‌شود.
سناریوهای آینده: دو راهی سرنوشت (The Fork in the Road)
اگر روند فعلی ادامه پیدا کند، یعنی عدم اصلاحات ساختاری، تداوم تحریم‌ها و نبود سرمایه‌گذاری، سناریوی بدترین وضعیت محقق می‌شود: ایران به حاشیه‌ای کامل در کریدورهای منطقه‌ای تبدیل می‌شود، همسایگان مانند ترکیه و عمان و امارات جایگزین ما می‌شوند، و درآمدهای ترانزیتی ما به صفر نزدیک می‌شود. «چو دشمنت زند، تو زنش به سنگ» اما دشمن ما ناکارآمدی خودمان است. در این سناریو، نه تنها اقتصاد از رونق می‌افتد، بلکه بیکاری و نارضایتی اجتماعی افزایش می‌یابد. «تدبیر، عقل را تکمیل می‌کند» و اگر تدبیر نکنیم، عقل مان نیز به کار نمی‌آید.
سناریوی برنده: اگر اصلاحات نهادی، سرمایه‌گذاری زیرساختی و دیپلماسی اقتصادی به صورت هماهنگ اجرا شوند، ایران می‌تواند در عرض ۵ تا ۷ سال، سهم خود از ترانزیت منطقه را به ۲۰ میلیارد دلار برساند. «آزموده را آزمون خطاست» و ما آزموده‌ایم که با اصلاحات می‌توان به موفقیت رسید. این سناریو نیازمند یک «پیمان ملی ترانزیت» است که تمام قوای سه‌گانه را متعهد کند. در این صورت، «بازگشت به اصل، فضیلت است» و اصل ما همان موقعیت جغرافیایی ممتاز است.
محتمل‌ترین سناریو، ترکیبی از این دو است: اصلاحات تدریجی و بخشی، اما با سرعت کم. «همه چیز که به جای خود، خوب است» اما اگر اصلاحات ناقص باشد، نتیجه نیز ناقص خواهد بود. در این سناریو، ایران تا حدی از فرصت‌ها استفاده می‌کند اما همچنان از رقبای اصلی عقب می‌ماند. «الوقت کالسّیف» و زمان مانند شمشیر است؛ اگر ما از آن استفاده نکنیم، بریده می‌شویم.
علی ایّ حال، این روایت تلخ، پایان راه نیست. «صبر، کلید فرج است» و فرج از اصلاحات ساختاری و اراده ملی حاصل می‌شود. «فرج بعد از شدت است» و شدت این فرصت‌سوزی تاریخی، اگر به بیداری منجر شود، می‌تواند مقدمه‌ای برای یک جهش باشد. «با صبر، همه چیز ممکن است» اما صبر بدون عمل، عین تردید است. تکلیف عملی ما این است: از امروز، هر تصمیم‌گیرنده و هر نهاد مسئول، باید یک سهم مشخص از بودجه و زمان خود را به توسعه ترانزیت اختصاص دهد. «صبر، راه حل است» و راه حل این است که از فردا، نه تنها در شعار که در عمل، مسیر ترانزیت ایران را از بن‌بست به چهارراه تبدیل کنیم. «صبر، کلید غلبه است» و غلبه بر این بحران، نیازمند همت جمعی و عبور از منافع بخشی است. «صبر، درمان همه دردهاست» اما درمان واقعی، در تغییر رویکرد از «فرصت‌سوزی» به «فرصت‌سازی» است. «صبر، رمز موفقیت است» و رمز موفقیت در این است که چهارراه جهان را به اقتصاد ممتاز تبدیل کنیم، نه به حسرت یک فرصت چندین و چند ساله.
