علاوه بر آن‌چه در ذهنیت عمومی مسلمانان وجود دارد، در آیات ۹:۳۱ و ۳:۷۹-۸۰ و ۱۴:۲۲ و ۶:۱۰۰ به ترتیب از شرک به پیامبران، فرشتگان، شیطان و نادانسته‌ها سخن گفته شده است. و البته در آیات پرشمار دیگری. در این سطور می‌کوشم در یک بافت متنی، توضیح دهم منظور از شراکت بخشیدن پیامبران، فرشتگان، شیاطین و نادانسته‌ها در حقیقت چه می‌تواند باشد؟
در قرآن آمده است:«[حقیقت] نه زاییده است و نه زاده شده است- لَمْ یَلِد و لَمْ یولَد (۱۱۲:۳)». با این حال عده‌ای برای حقیقت فرزندانی قائل شده‌اند: دختران و پسران. دختران خداوند فرمان‌بران ما هستند و پسرانش فرماندهانمان. دختران، فرمان‌بران بی‌تخطی ما در عمل هستند و پسران، فرماندهان بی‌خطای ما در معرفت.
دختران و فرشتگان
گاهی ملائکه را از آن جهت که ملیک و کارگزار جهان هستند، سهیم در حقیقت می‌شماریم. به زبان حال می‌گوییم فرشتگان، دختران خداوند و فرمان‌بران ما هستند. «بی‌باوران به «سرانجام کار- الآخِرة»، فرشتگان را دختر می‌خوانند.- إنَّ الذينَ لا يُؤمِنونَ بالآخِرَة لَیُسَمُّون الملائكةَ تَسمِيَة الأُنثیٰ (۵۳:۲۷)». ما می‌پنداریم جهان فرمان‌بر ماست اما چنین نیست. جهان تنها بنده‌ی عشق است نه آلت دست ما:«و فرشتگان را که مهرپرست هستند دختر نامیدند.- و جَعَلوا الملائكةَ الذين هُم عبادُ الرَّحمانِ إناثا (۴۳:۱۹)». فرشتگان واسطه‌های منفعل رابطه‌ی ما با خداوند نیستند. واسطه‌ای در میان نیست:«او فرزندی نگرفته و شریکی در قلمرو پادشاهی‌اش ندارد.- لَم يَتَّخِذ وَلَدا وَ لَمْ يَكُنْ لَه شَريكٌ في المُلكِ (۲۵:۲)». شرک به فرشتگان یعنی دل بستن به اسباب جهان و شریک دانستن افعالمان در نیل به حقیقت.
پسران و پیامبران
پیامبران از آن جهت که کم یا بیش به گفت‌وگو با حقیقت نشسته‌اند، شریکان حقیقت و فرماندهان ما و دل‌بندان ما و خداوند هستند. پسران خداوند. و ما سرسپردگانیم. شرک به انبیاء از آن جهت که پادشاهان «خبر- نبأ» هستند یعنی دل بستن به انباء و تعالیم ظنی به‌جامانده از آنان برای نیل به حقیقت. یعنی شرک به میراث پدران، حتی اگر این پدران، پیامبران باشند. [مطالعه‌ی بیش‌تر: این‌جا و این‌جا و این‌جا ]
شیاطین
ما ساجد به حقیقت ناب و نا-ساجد به انسان خاک‌آلوده هستیم. می‌گوییم راه حقیقت و راه انسان جداست. توحید تخلیه‌شده از انسان قاصر مقصر. می‌پنداریم «سرکش بدگمان- الشیطان الرجیم» شریک حقیقت است. می‌کوشیم با فرار از «سرسپردگی و خدمت- السجود» به انسان به حقیقت دست یابیم. ما شیطان هستیم. شیطانی که مغرورانه آتش عشق حقیقت محض را در دل خود می‌پرورد و حاضر نیست حتی یک گام به انسان آلوده نزدیک شود تا چه رسد به آن‌که سجده به او را، هر قدر آلوده، معبر الزامی حقیقت بداند. [مطالعه‌ی بیش‌تر: این‌جا ]
نادانسته‌ها
ما هیچ چیز نمی‌دانیم و نمی‌توانیم بدانیم، پس چاره‌ای جز تن دادن به نادانسته‌ها و به ظنون نداریم. این‌جاست که پسران خداوند و دختران خداوند و شیاطین برایمان آغوش می‌گشایند. پسران خداوند با میراث و فرمان‌های مدوّن و البته آزمون‌ناپذیر و صد البته خطاناپذیرشان ما را به سوی حقیقت محض رهنمون می‌شوند و شیاطین ما را از دست و دامن‌آلودن به اندیشه‌ها و اعمال بشری می‌هراسانند و آلودگی‌های بشر خاکی قاصر و مقصر و بوی‌ناک را به ما می‌نمایانند و دختران خداوند به استقبال اعمال سخت نیک و سخت انسان‌گریزانه و سخت بی‌کارکرد ما می‌آیند تا ما را به درگاه حقیقت برسانند. چنین است که چشم می‌گشاییم و خویش را در میانه‌ی آتش می‌یابیم و «آن روز هیچ عذری ندارند جز آن‌که بگویند قسم به خداوند، پروردگارمان، که ما شریک‌پندار نبودیم. ببین که چگونه به خویش دروغ می‌گویند.- ثُمَّ لَم تَكُن فِتنَتُهُم إلّا أن قالوا و اللهِ رَبِّنا ما كُنّا مُشركين اُنظُر كيفَ كذَبوا عَلی أنفُسِهِم (۶:۳۲)».
در پایان یکی از آیاتی که از شرک به پیامبران نهی می‌کند می‌خوانیم:«هر کس برای خداوند شریکی بیاورد پس خداوند پیشاپیش بهشت را بر او حرام گردانیده است و آتش پناهگاه اوست و تاریک‌اندیشان را یاوری نیست.- مَن يُشرِك باللهِ فَقَد حرَّم اللهُ عليهِ الجنَّةَ و مأواهُ النار و ما لِلظالمينَ مِن أنصار (۵:۷۲)». پیام‌آور قرآن می‌گوید اگر ذره‌ای شرک به پیامبری، فرشته‌ای، شیطانی یا نادانسته و ظنّی در دل ما باشد، ما را به بهشت راهی نیست. به زبان نمادزدایی‌شده: اگر بپنداریم میراث و معرفتی، رفتار و عملی، بی‌اعتنایی به انسانی یا راه اندیشه‌ناپذیری می‌تواند می‌تواند مسیر ما به سوی حقیقت باشد، هیچ‌گاه به سعادت نخواهیم رسید و در خود این پندار خواهیم سوخت.
