این جستار را به دوستان مهربانم، مهرانه سلیمیان و امین پاک پرور تقدیم میکنم.
گیاهخواری در جوامع امروزی و از جمله در ایران، پدیدهای رو به گسترش است. افراد زیادی با دلایل مختلف، گیاهخواری را بعنوان یک سبک زندگی انتخاب میکنند. همهی گیاهخواران استدلال مشترکی برای اینکه چرا گیاهخوار هستند ندارند و گاه بر سر دلیل گیاهخوار بودنشان هم با یکدیگر اختلاف نظر دارند. طیف وسیعی از استدلالهای پشتیبان گیاهخواری در جوامع امروزی وجود دارد. از ملاحظات مربوط سلامت جسم و ذهن گرفته تا ملاحظات محیط زیستی، حقوق حیوانات، بازگشت به اصالت و استدلالهای متافیزیکی همگی در این طیف میگنجند. همین ابتدا باید افشا کنم که من به دلایلی گیاهخوار نیستم؛ اگرچه ترجیح میدهم استفاده از گوشت را تا حد امکان محدود کنم. من با برخی استدلالهای پشتیبان گیاهخواری موافقم و البته در مقابل برخی دیگر را چندان معتبر نمیدانم. با این وجود، در این جستار به دنبال رد یا تائید گیاهخواری یا توضیح استدلالهای له و علیه آن نیستم بلکه تنها میخواهم نشان دهم آنچه در قالب عدم تحمل انتخابهای فردی در مواجهه با گیاهخواران رایج است، به سرعت از سطح مقابله با گیاهخواری به سطوح مختلف مسائل سیاسی و اجتماعی گسترش مییابد.

افراد زیادی را میشناسم که گیاهخوار نیستند اما در مواجهه با افراد گیاهخوار کوشش فراوانی میکنند تا به آنها نشان دهند گیاهخواری کاری اشتباه است. آنها معمولا به خوشمزگی و لذتی که در خوردن شیشلیک هست ارجاع میدهند و با مزاح و طنز نخوردن گوشت را به استهزا میگیرند. گروه دیگری تلاش میکنند نشان دهند که استدلالهای گیاهخواران برای نخوردن گوشت چندان محکم نیست. به طور مثال در مقابل استدلالهای محیط زیستی، آنها به اثرات مخرب محیط زیستی کاشت گیاهان ارجاع میدهند. در برابر استدلالهای مبتنی بر حقوق حیوانات ممکن است به فکتهای الهیاتی مانند اینکه "خدا همه چیز را برای انسان آفریده" یا فکتهای بیولوژی فانتزی مانند اینکه "پژوهشها ثابت کرده است که گیاهان هم درد را احساس میکنند" ارجاع دهند. در برابر دلایل تکاملی مبنی بر این که انسانها اصالتا گوشتخوار نیستند ممکن است از همان ابزار زیست شناسی تکاملی استفاده کنند و یادآور شوند که ساختار معده و بعضی دندانهای ما همراه با عادت گوشتخواری تکامل یافته است و بازگشت به شیوه زندگی انسانهای بخستین امکانپذیر نیست. در برابر استدلالهای پزشکی و معطوف به سلامتی هم این دسته از افراد کار چندان دشواری ندارند. آنها به مطالعاتی ارجاع خواهند داد که حذف پروتئینهای گوشت و ریزمغذیهای موجود در لبنیات (در مورد افراد وگن) منجر به آسیبهای سلامتی میشود؛ اگرچه در این زمینه مطالعات ضد و نقیضی وجود دارد.
استدلالهای مخالفان علیه گیاهخواری، معمولا هیچ برتری معرفتی قابل توجهی بر استدلالهای گیاهخواران برای انتخابشان ندارد. حتی در مواردی استدلالهای مخالف، ضعیفتر هم هستند. با این وجود، مخالفان سرسخت گیاهخواری که کم تعداد هم نیستند معمولا به سختی با استدلالهای گیاهخواران مماشات میکنند. اما واقعیت این است که صرف نظر از قوت استدلالهای دو طرف، در رد یا تایید گیاهخواری، میتوان با تقریب خوبی گفت اگر گیاهخواری برای جامعه مفید نباشد دست کم مضر هم نیست؛ بلکه امری خنثی است. با در نظر گرفتن این واقعیت، چرا گیاهخواری این تعداد مخالف سرسخت و مسخره کننده دارد؟ به عقیده من مسئله بر سر به رسمیت شناختن انتخابهای فردی است. گیاهخواری یک انتخاب فردی است. گیاهخواران زیادی را میشناسم که برای انتخابشان استدلالهای محکمی دارند کسانی را هم میشناسم که به پارهای از استدلالهای کمتر قابل دفاع متوسل میشوند. اما حتی اگر تصور کنیم استدلالهای گیاهخواران چندان هم قوی نیست، با در نظر گرفتن اینکه آنها به دیگران آسیب جدی وارد نمیکنند تلاش برای قانع کردن آنها برای دست کشیدن از گیاهخواری چه توجیهی دارد؟

برای اینکه خنثی بودگی این قبیل انتخابهای فردی و ضرورت احترام به انتخابهای فردی را تایید کنید به این مثال توجه کنید: فرض کنید شما سرما خوردهاید و به یک پزشک مراجعه میکنید. حالت خاصی را تصور کنید که آمپول پنی سیلین و کپسول آموکسی سیلین هر دو به یک اندازه بتوانند بیماری شما را درمان کند و از منظر علمی هیچ تفاوت آشکاری میان اثربخشی و عوارض تجویز این دو دارو نباشد. حال فرض کنید شما فوبیای نیدل دارید. یعنی ترس شدیدی از سرنگ و سوزن آن دارید. در این وضعیت، طبیعتا از پزشک میخواهید که برای شما کپسول تجویز کند. حال فرض کنید پزشک شروع به بحث کردن با شما کند و علاوه بر افسوس خوردن به حال شما که با این سنتان از آمپول میترسید، تلاش کند شما را متقاعد کند که ترس شما از آمپول بی مورد است و برای شما توضیح دهد که آمپول واقعا به بدن شما آسیبی نمیرساند. روشن است که توضیحات پزشک در اینجا کاملا بیهوده است. زیرا ترس و فوبیای نیدل اساسا مسئلهای نیست که به صورت منطقی و استدلالی حتی برای خود شما هم قابل توضیح باشد. از این رو، استدلال بر علیه آن و تلاش برای متقاعدسازی شما برای دست کشیدن از آن نیز پوچ خواهد بود.
درک خنثی بودگی این قیبل مسائل، نسبت مستقیمی با تحمل اجتماعی و سیاسی افراد دارد. کسانی که علیه گیاهخواری موضع گیری میکنند در سیاست و مسائل اجتماعی با احتمال زیادی افرادی متعصب هستند. چرا که مواضع سیاسی هر چه که باشند، استدلالهایی به مراتب قابل نقدتر و تاثیرات اجتماعی به مراتب بیشتری دارند. مسئلهی مقابله با گیاهخواران مسئلهی تحمل گوناگونی اندیشه است. اگر شما هم از آن دسته مخالفان سرسخت گیاهخواری هستید که تا یک فرد گیاهخوار را میبینید بحث راه میاندازید احتمالا در مواضع اجتماعی و سیاسیتان هم چنین رفتاری دارید. شما احتمالا در مواجهه با اقلیتهای جنسیتی و گرایشات متکثر جنسی به دیده تحقیر به آنها مینگرید و با تعجب از آنها میپرسید که "چطور به فلان کار گرایش داری؟ این که منطقی نیست". شما این سوال را چنان میپرسید که گویی گرایشات جنسی شما برای شما به صورت کاملا منطقی قابل توضیحاند و شما ابتدا به صورت منطقی به آنها فکر کردهاید و سپس آنها را برگزیدهاید.

در عرصه سیاست هم به همین ترتیب اگر یک راستگرا باشید به تمام غیر همفکرانتان برچست چپ میزنید و به سرعت یادآوری میکنید که "چپ هرگز نفهمید". اگر چپگرا باشید به تمام طیف تفکرات دست راستی برچسب "فاشیست" میزنید و قوه فاهمهشان را به سخره میگیرید. اما واقعیت این است که در این قبیل مسائل، یک استدلال خاص برای پایبندی به موضعی مشخص، ممکن است برای یک نفر پذیرفتنی و برای دیگری غیر قابل پذیرش باشد. انتخابهایی از این دست معمولا یک پاسخ نهایی درست یا غلط ندارند. چرا که هیچ راه سرراستی وجود ندارد که به صورت کاملا نهایی یک استدلال منطقی پشتیبان برای یک از گرایشهای سیاسی فراهم کرد.
در این جستار نشان دادم که چگونه مواضع سرسختانه علیه گیاهخواری، مدل رفتار افراد در مواجهه با انتخابهای فردی اجتماعی، سیاسی و مذهبی را نشان میدهد. مثال گیاهخواری از آن جهت اهمیت دارد که اولا گیاهخواری را نمیتوان به صورت قطعی با استدلال منطقی مبتنی بر درست و غلط رد کرد و ثانیا شواهد علم تجربی برای اثبات زیان گیاهخواری برای سلامتی مناقشه برانگیز است. علاوه بر این، گیاهخواران نه تنها به دیگران آسیبی نمیزنند بلکه رفتارشان اساسا تاثیر چندانی بر دیگران ندارد. عدم تحمل و احترام در برابر انتخابهای فردی افراد، احتمالا زمانی که به زمینههایی مانند سیاست میرسد بروز بیشتری مییابد. چرا که بر خلاف گیاهخواری، انتخابهای فردی افراد در مسائل سیاسی بر دیگران نیز تاثیر میگذارد. با این وجود، به نظر میرسد ما در جهان امروز و به خصوص در ایران بیش از پیش نیازمند تحمل و احترام به انتخابهای فردی افراد هستیم. خصوصا در مواردی که واقعا نمیتوان به صورت علمی و منطقی استدلالهای پشت آن انتخابها را تایید یا رد کرد.