این جستار را به فیلسوف علم و تکنولوژی، دکتر جواد درویش تقدیم میکنم.
دونالد ترامپ در سخنرانی ماه گذشتهاش در مجمع عمومی سازمان ملل متحد پیشنهاد داد که از این پس، هوش مصنوعی با نام ابرهوش نامیده شود. یک هفته بعد در 29 سپتامبر، او یک فرمان اجرایی را امضا کرد که دستگاههای اجرایی دولت فدرال را ملزم به جایگزینی این واژه در چارچوب قوانین موجود میکرد. ترامپ به خوبی کشف کرده است که یکی از ابزارهای به رخ کشیدن قدرت، نامگذاری مجدد چیزها است. به طور مثال، این اواخر او دریاچه انتاریو در مرز کانادا و آمریکا را به صورت رسمی، دریاچه آمریکا نامگذاری کرده و تنگه هرمز را مکررا "تنگه ترامپ" نامیده است. نامگذاری چیزها یا تغییر نام آنها بعنوان یک فعل خداگونه ریشههای واضحی در ادیان ابراهیمی دارد و نمونههای فراوانی در تورات، انجیل و قرآن دارد. این گرایش به انجام افعال خداگونه البته با پایگاه سیاسی ترامپ در حزب جمهوریخواه نیز ناهمخوان نیست. ترامپ تا آنجا پیش رفته است که او در 8 اکتبر اعلام کرد از این پس هر کس از واژهی هوش مصنوعی استفاده کند از سوی کاخ سفید بعنوان "دشمن" شناخته میشود.

بر این اساس، تمایل به پیشنهاد یک نام جدید برای پیشروترین یا دست کم پر سر و صدا ترین تکنولوژی زمانه ما را میتوان در چارچوب همان گرایش ترامپ به فعل خداگونه تفسیر کرد و با برچسبهای روانشناختی کم اهمیت جلوه داد. با این وجود، من تصور میکنم تغییر نام هوش مصنوعی توسط ترامپ با انگیزههایی متفاوت با تغییر نام دریاچه انتاریو یا تنگه هرمز صورت گرفته است. در حالی که انگیزه اصلی برای تغییر نام دریاچه یا تنگه، در وهله نخست انگیزه سیاسی است که ممکن است چشماندازها یا امیدواریهای اقتصادی ثانویه نیز داشته باشد، تغییر نام هوش مصنوعی بازتاب دهنده اولویتهای تکنولوژیک و اقتصادی است. ترامپ و مشاوران اقتصادیاش به خوبی میدانند برای اینکه ریلهای جدیدی برای توسعه هوش مصنوعی بگذارند لازم است در ابتدا دست به یک تغییر نام بزنند. در راستای همین فرض، در این جستار میکوشم نشان دهم این تغییر نام چه زمینهها و پیامدهایی دارد.
واژه پیشنهادی ترامپ البته چندان هم از خلاقیت خود او منشا نمیگیرد. پیش از او، در سال 1998 نیک باستروم، فیلسوف سوئدی در یک مقاله از این واژه استفاده کردهاست. بعدتر در سال 2014 خود او یک کتاب با همین عنوان نوشته است. مسئله اصلی او در این کتاب، پرسش در مورد مرزهای اخلاقی و فلسفی یک سیستم شناختی برتر از انسان است. با این وجود، باستروم در سال 2014 نمیتوانسته پیشبینی کند که روزی ابزارهای هوش مصنوعی در قالب مدلهای پردازش زبانی چنین فراگیر در اختیار همگان قرار گیرد. پیشنهاد ترامپ برای جایگزینی این نام، بیش از آنکه بر قابلیتهای خود واژه دلالت داشته باشد، امتناع از به کار بردن واژهی مصنوعی است.
واژه مصنوعی در ترکیب هوش مصنوعی طرحی از این الگو با خود دارد که هوش مصنوعی باید ضرورتا سنخیتی با هوش طبیعی داشته باشد. وقتی صحبت از گل مصنوعی میشود تصوری از گل طبیعی وجود دارد که همچون الگویی برای ساخت گل مصنوعی در نظر گرفته میشود. به همین ترتیب، هوش مصنوعی در معنای عرفی آن، این تصور را ایجاد میکند که هوش طبیعی یا هوش انسانی بعنوان الگو در نظر گرفته شده است. واژه پیشنهادی ترامپ، چنین محدودیتی را برای هوش مصنوعی برمیدارد. ابر هوش دیگر لازم نیست فعالیتهای شناختی انسان را تقلید کند؛ آنچه من پیش از این به طور گسترده در جستارهایم به آن پرداخته بودم.
من حدود یک سال پیش نوشته بودم "به نظر میرسد توسعهدهندگان هوش مصنوعی مدتها است از ایده ربات انسان نمای هوشمند عبور کردهاند و بر الگوریتمهایی تمرکز کردهاند که بعضی کارها مانند تحلیل Big Data را به طرز باورنکردنی بهتر از انسان انجام میدهند. مسیر توسعه رباتها حالا بیش از هر زمان دیگری مبتنی بر کارکرد است نه بر شباهت به انسان. مسیر توسعه هوش مصنوعی هم بیش از آن که به سمت تقلید از انسان باشد، به سمت تقویت الگوریتمهای فراانسانی است." همچنین بعدا در مباحثی که در مورد بدنممندی هوش مصنوعی مطرح کردم باز تاکید کردم که که دلیلی ندارد اساس توسعه دهندگان هوش مصنوعی تمایلی داشته باشند که سرمایهگذاری اساسی بر روی بدنمندی هوش منصنوعی انجام دهند و حتی اگر چنین کنند باز هم دلیلی ندارد بخواهند از بدن انسان تقلید کنند. به نظر میرسد چنین انتظاری از هوش مصنوعی که شبیه انسان باشد ریشه در متافیزیک انسان-مرکز گرایانه دارد. حتی بیان اینکه هوش مصنوعی قرار است از انسان بهتر باشد نیز همچنان طنین انسان-مرکزگرایانه دارد. چرا که هوش مصنوعی را در یک مسابقه با انسان میبیند.
همچنان که ما هیچگاه انتظار دایم یخچال فریز بعنوان یک تکنولوژی برتر از انسان باشد چنین انتظاری در مورد هوش مصنوعی هم عجیب به نظر میرسد. ما حتی ادعا نمیکنیم که یخچالها از انسانها در سرد نگه داشتن غذاها پیشی گرفتهاند چرا که اصلا سرد نگه داشتن غذا را بعنوان یک ویژگی انسانی در نظر نمیگیریم. اظهارات ترامپ در سازمان ملل نشان میدهد در ادعاهای پیشینم در مورد توسعهدهندگان هوش مصنوعی خطا نکردهام. به نظر میرسد آنچه که من تحت عنوان "توسعهدهندگان هوش مصنوعی سالهاست از ایده تقلید انسان عبور کردهاند" ادعا کردم حالا با یک تغییر در نامگذاری رسمیت بیشتری پیدا کرده است.

البته باید منتظر ماند و دید که نامگذاری ترامپ تا چه اندازه مورد اقبال جهان قرار میگیرد. این امکان وجود دارد که بدنامی ترامپ به قدرت نمایی با استفاده از تغییر نامها موجب مقاومت در برابر پذیرش نام پیشنهادی او شود. اگرچه اخیرا کاخ سفید تلاش کرده است واژهی ابرهوش را وارد متون رسمی بین المللی کند. به هر حال، تصور میکنم دیر یا زود جهان به سمت نام دیگری برای هوش مصنوعی حرکت خواهد کرد که بازتابدهنده واقعیتهای تکنولوژیک در مورد آن باشد و در راستای نفی رویکرد انسان مرکزی باشد. وضع نام جدید میتواند کج فهمیهای عمومی نسبت به هوش مصنوعی را کاهش دهد و از خوش بینی یا بدبینی افراطی به آن جلوگیری کند.
در این جستار نشان دادم چرا نامگذاری ابرهوش توسط ترامپ را نمیتوان صرفا برخاسته از قدرت طلبی او چنان که در مورد سرزمینها و دریاچهها و تنگهها اتفاق میافتد دانست. این نامگذاری بیشتر منطبق با تغییر رویکردی است که مدتها در میان توسعهدهندگان هوش مصنوعی اتفاق افتاده است و در جستارهای قبلی در مورد هوش مصنوعی نیز به آنها اشاره کرده بودم. هسته مرکزی این تغییر رویکرد، نفی رویکرد انسان-مرکزی است که همزمان میتواند خوشبینی یا بدبینی اغراق شده نسبت به هوش مصنوعی را به دنبال داشته باشد. علاوه بر این، تصور میکنم زمان آن فرارسیده است که نام جدیدی بر هوش مصنوعی بگذاریم که بازتاب دهنده رویکرد جدید به هوش مصنوعی باشد. با این وجود، این نام جدید، ضرورتا آنچه ترامپ پیشنهاد داده است نخواهد بود. برای آنکه بدانیم کدام واژه جایگزین واژه قبلی خواهد شد و مورد اقبال عمومی قرار خواهد گرفت احتمالا باید کمی منتظر بمانیم.