یک بحث کوتاه در مورد ترجمهی واژهی Intelligence و فهم جمعی ما از آن
این جستار را به دوستم صبا میری کرمانشاهی تقدیم میکنم.
هیچ واژهای در جهان، معنای ثابت و واحدی ندارد. معنای هر واژه، بر اساس نسبتی که با سایر واژهها برقرار میکند فهم میشود. اهالی یک زبان ممکن است در نظام زبانی خود معنای یک واژه را چنان درک کنند که کاملا متفاوت با فهم اهالی یک زبان دیگر از معادل بی چون و چرای همان واژه در زبان خود باشد. هر واژه، معنای خود را در شبکه معنایی که با واژگان هم خانواده و هم ریشه میسازد نشان میدهد. علاوه بر این، کاربرد یک واژه در یک معنای مشخص، همواره حدی از پیوستگی با سایر معانی همان واژه دارد. در این جستار، نشان خواهم داد شبکه معنایی واژهی هوش در ترکیب هوش مصنوعی تا چه اندازه نزد فارسی زبانان آمیخته با ابهام است. این ابهام تا حدی به دلیل کاربردهای مختلف این واژه در ادبیات فارسی و تا حدی به دلیل ترجمه واژگان از زبان انگلیسی است. درپایان، من استدلال خواهم کرد که شیوهای که ما هوش مصنوعی را فهم و ادراک میکنیم و انتظاراتی که از آن داریم احتمالا تا حدی متفاوت با گویشوران سایر زبانها است.
هوش در زبان فارسی در شبکهی معنایی متفاوتی نسبت به Intelligence در زبان انگلیسی قرار دارد. هوشیار در ادبیات فارسی بسیار در مقابل مست قرار گرفته است. بیهوش شدن یا از دست دادن هوشیاری را فارسی زبانان برای وضعیتی به کار میبرند که در آن، فرد توانایی هیچگونه ادراک و واکنش به محیط را ندارد. بیهوشی در پزشکی، معادلی برای anesthesia است که با توجه به ریشه یونانی واژه، بیشتر معنایی نزدیک به بی دردی و از بین رفتن حواس دارد. علاوه بر این، وقتی مادری میگوید پسرم باهوش است، احتمالا به پسری کنجکاو و با دقت دارد که نمرههای خوبی هم در درس ریاضی میگیرد. چنین وضعیتی در انگلیسی واژهی مجزای talent را دارد. هوشیاری همچنین گاهی معادل با آگاهی و در مقابل واژه consciousness قرار میگیرد. با این وجود، هوشیاری صفتی مادی و کمتر متعالی است. فارسی زبانان اگر بخواهند صفتی معادل را به خدا نسبت دهند معمولا از کاربست واژهی هوش پرهیز میکنند و از واژگانی مانند خردمند و آگاه استفاده میکنند.
علاوه بر این موارد کاربرد، Intelligence را میتوانید در نام بسیاری از سیستمهای اطلاعات و جاسوسی کشورهای مختلف مانند CIA و MI6 ببینید. این واژه در این نوع کاربردش را تقریبا هیچگاه ایرانیان به واژهی هوش ترجمه نکردهاند و بعنوان هوش در نظر نگرفتهاند. علاوه بر این، همخانوادهی Intellectual به معنی روشنفکر/متفکر را هیچگاه فارسی زبانان ذیل واژهی هوشمندی به رسمیت نشناختهاند. واژهی انتخابی ما ایرانیان برای Ministry of Intelligence وزارت اطلاعات بوده است.

به نظر میرسد این تفاوت شبکههای معنایی تا حدی بر انتظارات عمومی از هوش مصنوعی در ایران تاثیر گذاشته است. بعضی از مردم، هوش مصنوعی را همچون موجودی باهوش و همزمان بازیگوش و زیرک میبینند که با معنای تلطیف شده از هوش که برای کودکان به کار بسته میشود تفاوت عمده دارد. این در حالی است که همین افراد چندان انتظارات روشنفکرانه به معنای بصیرت بخش آن از هوش مصنوعی ندارند و به جنبههای اطلاعاتی و امنیتی کرابرد هوش مصنوعی تقریبا بی تفاوت است.
من ادعا نمیکنم که هر فرد انگلیسی زبان در هر بار استفاده از واژهی AI دقیقا تمام این شبکه معنایی را در ذهن خود حاضر میکند و با آگاهی از آن صحبت میکند، اما معتقدم شبکههای معنایی و کاربردهای مختلف یک واژه، جایی در ناخودآگاه زبانی گویشوران باز میکنند و رویکرد کلی به آن واژه را جهت دهی میکنند.
من ادعا میکنم که تفاوت فهمی که ما فارسی زبانان از واژهی هوش داریم و فهمی که انگلیسی زبانان از واژهی Intelligence دارند، درک ما از هوش مصنوعی، انتظارات ما از آن، و نوع کاربرد عمومی آن را متفاوت میکند. با این وجود، ضرورتا پیشنهاد نمیکنم واژهای جدید بعنوان جایگزین هوش مصنوعی انتخاب شود. ابهام زدایی از معنای یک واژه الزاما با پیشنهاد معادلی نامانوستر محقق نمیشود. آنچه برای این ابهامزدایی لازم است، آغاز یک گفتگوی جمعی میان فارسیزبانان و جامعه دانشگاهی ایران برای اجماع زبانی در مورد هوش مصنوعی است. مقصود از اجماع زبانی این است که وقتی از هوش مصنوعی سخن میگوئیم مطمئن باشیم در مورد یک موضوع واحد صحبت میکنیم و تفاوتهای آن با هوش طبیعی و سایر کاربردهای واژهی هوش چیست. از این رو معتقدم هر نوع فلسفه هوش مصنوعی به زبان فارسی، نیازمند توجه به شبکه معنایی پیرامون هوش در زبان فارسی و تفاوتهای آن با شبکه معنایی Intelligence در زبان انگلیسی است. این مسئله از آن جهت اهمیت ویژه دارد که هوش مصنوعی در جهان انگلیسی زبان به سرعت در حال توسعه است و ما تنها کاربران دستاوردهای روزافزون این تکنولوژی هستیم.
در این جستار نشان دادم که شبکه معنایی هوش در زبان فارسی و Intelligence در زبان انگلیسی تفاوتهایی دارد که با تاثیر بر ناخودآگاه زبانی گویشوران میتواند بر شیوهی فهم هوش مصنوعی، انتظارات عمومی از آن و رویکردهای جمعی به آن تاثیر بگذارد. از این رو، ما نیازمند یک شفافسازی زبانی در مورد معنای دقیق هوش در ترکیب هوش مصنوعی هستیم.