
در دنیای پرهیاهوی امروز که با گزینههای بیشمار محصول و سرویس لبریز شده است، تنها تعداد کمی از محصولات میتوانند توجه مشتریان را جلب کرده و در قلب آنها جای بگیرند. اما راز این موفقیت چیست؟ کتاب “واضحاً عالی” (Obviously Awesome) اثر آوریل دانفورد، مشاور و متخصص برجسته جایگاهیابی محصول، پاسخی جامع به این سوال میدهد. این کتاب که بر اساس بیش از دو دهه تجربه دانفورد در حوزه بازاریابی فناوری B2B و رهبری بازاریابی در هفت استارتآپ موفق نوشته شده، یک راهنمای عملی و گام به گام برای جایگاهیابی محصول است.
دانفورد معتقد است که جایگاهیابی، قدرتمندترین ابزاری است که یک فرد محصولی در اختیار دارد و تسلط بر آن میتواند مرز بین موفقیت و شکست یک محصول، یک شرکت و حتی یک مسیر شغلی باشد. او بیش از ۲۰۰ شرکت را در جایگاهیابی محصولاتشان یاری رسانده و به جرات میتوان گفت که بیش از هر انسان دیگری در جهان در این زمینه تجربه دارد.
جایگاهیابی چیست و چرا آن را به اشتباه درک میکنیم؟
آوریل دانفورد در ابتدا به روشن شدن مفهوم جایگاهیابی میپردازد و تاکید میکند که جایگاهیابی چیزی نیست که بسیاری فکر میکنند. جایگاهیابی یک تگلاین نیست، با پیامرسانی (messaging) یکسان نیست، بیانیه چشمانداز شما نیست و صرفاً مجموعهای از تمام کارهایی نیست که در بازاریابی انجام میدهید. در حقیقت، تمام این عناصر بازاریابی از جایگاهیابی سرچشمه میگیرند، اما ابتدا باید جایگاهیابی را مشخص کنید تا بتوانید پیامرسانی، برندسازی، تگلاین و هر چیز دیگری را شکل دهید.
دانفورد جایگاهیابی را به عنوان “بنیانی که خانه بازاریابی و فروش بر روی آن ساخته میشود” تعریف میکند. او میگوید: جایگاهیابی تعریف میکند که چگونه محصول شما در جهان بهترین راه حل برای ارائه چیزی است که مجموعهای مشخص از مشتریان به آن بسیار اهمیت میدهند. به عبارت دیگر، جایگاهیابی به سؤالات بنیادی “این چیز چیست؟” و “چرا باید به آن اهمیت بدهیم؟” پاسخ میدهد.
این مفهوم در واقع “تعیین بستر” (context setting) برای محصولات است. بستر بسیار حیاتی است، به ویژه زمانی که با چیزی جدید روبرو میشویم که هرگز قبلاً ندیدهایم. ما به بستر نگاه میکنیم تا چیزهایی را که ندیدهایم، درک کنیم. یک تغییر کوچک در بستر میتواند درک ما از یک محصول را کاملاً دگرگون کند.
چرا جایگاهیابی در بازارهای امروزی ضروری است؟
برخی ممکن است بپرسند که آیا جایگاهیابی، که مفهومی مربوط به دهه ۸۰ میلادی است، هنوز هم کاربرد دارد؟ پاسخ قاطع دانفورد “بله” است. او معتقد است که بازارهایی که ما در آنها فعالیت میکنیم، به شدت شلوغ هستند. این جمله به یک کلیشه در بازاریابی تبدیل شده است، اما شاید به عمق فاجعه پی نبردهایم.
برای نشان دادن این ازدحام، دانفورد به “نقشه اکوسیستم فناوری بازاریابی” اشاره میکند. این نقشه، که توسط اسکات برینکلر تهیه میشود، تنها راه حلهای مربوط به مشکلات بازاریابی را مدلسازی میکند. در سال ۲۰۱۲، این نقشه شامل ۳۵۰ شرکت بود و به نظر میرسید که بازار به قدری شلوغ است که شرکتها باید ادغام شوند. اما پنج سال بعد، در سال ۲۰۱۷، تعداد شرکتها به ۷۰۰۰ شرکت رسید! بیش از ۶۶۵۰ مورد از این شرکتها در پنج سال اخیر کاملاً جدید بودند. این آمار نشان میدهد که اگر پنج سال پیش تمایز محصول شما ضروری بود، امروز با بازارهایی که به طرز فاجعهباری شلوغ شدهاند، این اهمیت چندین برابر شده است.
در چنین شرایطی، مشتریان در میان گزینههای بیشمار غرق میشوند. تحقیقات نشان میدهد که وقتی ما با چیز جدیدی روبرو میشویم، از آنچه میدانیم برای درک آنچه نمیدانیم استفاده میکنیم. یکی از نقاط تماس مهم برای این کار، دستهبندیهای بازار است. مشتریان از دستهبندیهای بازار برای درک هویت محصول، ویژگیهای مورد انتظار و حتی قیمتگذاری آن استفاده میکنند. به عنوان مثال، اگر محصولی را “نرمافزار مدیریت ارتباط با مشتری (CRM)” بنامید، مشتری فوراً میداند که رقیب اصلی شما Salesforce است، چه ویژگیهایی را باید انتظار داشته باشد (مانند ردیابی حسابها و معاملات) و قیمت شما احتمالاً کمتر از Salesforce خواهد بود.
انتخاب نادرست دستهبندی بازار، تیمهای بازاریابی و فروش شما را مجبور میکند تا تلاش قابل توجهی را برای جبران خسارت ناشی از جایگاهیابی نادرست انجام دهند. مثالی از این موضوع، شرکت نرمافزاری بود که ایمیل برای وکلا ساخته بود. با وجود ویژگیهای امنیتی پیشرفته (یک قابلیت منحصر به فرد)، به دلیل نداشتن تقویم، کاربران آن را “ایمیل بیکیفیت” میدانستند. با تغییر جایگاهیابی به “پلتفرم همکاری تیمی برای وکلا”، ویژگی فایلشیرینگ امن و هوشمند آنها ناگهان در جایگاه صحیح خود قرار گرفت و مشتریان حاضر به پرداخت هزینه بالاتری شدند. این شرکت در نهایت از ۲ میلیون دلار به ۸۰ میلیون دلار درآمد در کمتر از ۱۸ ماه رسید و توسط Siebel به قیمت ۱.۶ میلیارد دلار خریداری شد.
اجزای کلیدی جایگاهیابی محصول: پنج عنصر حیاتی
جایگاهیابی موثر، نیازمند شناسایی و تعریف دقیق پنج عنصر اساسی است که دانفورد آنها را به مثابه “جای خالی” در یک بیانیه جایگاهیابی توصیف میکند. این عناصر به هم مرتبط هستند و تغییر در یکی، بر بقیه تأثیر میگذارد.
۱. جایگزینهای رقابتی (Competitive Alternatives): این اولین و مهمترین گام است و اغلب شرکتها در آن اشتباه میکنند. رقبای شما فقط شرکتهای مشابه نیستند. اغلب، مشتریان شما از راهحلهای جایگزین مانند استفاده از اکسل، استخدام کارآموز، یا حتی عدم انجام هیچ کاری (وضعیت فعلی) برای حل مشکلشان استفاده میکنند. اگر رقبای واقعی خود را نشناسید، ویژگیهایی که برجسته میکنید ممکن است اشتباه باشند. به عنوان مثال، اگر رقیب شما یک کارآموز است، هرگز نمیتوانید در زمینه “سهولت استفاده” با او رقابت کنید.
۲. قابلیتهای منحصر به فرد (Unique Attributes/Capabilities): اینها ویژگیها یا قابلیتهایی هستند که محصول شما دارد و هیچ محصول دیگری در بازار شما آنها را ندارد. این میتواند شامل مدل تحویل، مدل کسبوکار، یا تخصص خاص شما باشد. پس از شناسایی رقبای واقعی، باید مشخص کنید چه چیزی شما را متفاوت و بهتر از آنها میکند.
۳. ارزش متمایز (Differentiated Value): این عنصر، “پس چه؟” یا “چه فایدهای دارد؟” را برای مشتری توضیح میدهد. قابلیتهای منحصر به فرد شما، به چه ارزشی برای مشتریان تبدیل میشوند؟ برای مثال، اگر محصول شما یک دوربین با کیفیت بالا دارد، ارزش آن میتواند “عکسهایی واضح حتی هنگام چاپ یا بزرگنمایی” باشد. اینجاست که ویژگیهای فنی به مزایای ملموس برای مشتری تبدیل میشوند.
۴. بخش مشتری هدف (Target Customer Segment): چه کسانی به این ارزش متمایز اهمیت زیادی میدهند؟ مشتریان هدف شما کسانی هستند که به سرعت محصول شما را میخرند، به ندرت درخواست تخفیف میکنند و محصول شما را به دوستانشان توصیه میکنند. باید ویژگیهای قابل شناسایی این مشتریان (مانند مدل کسبوکار، ابزارهای فعلی، یا مهارتهای خاص) را تعریف کنید که آنها را به بهترین گزینه برای محصول شما تبدیل میکند. اینها مشتریان “میوه دمدستی” شما هستند.
۵. دستهبندی بازار (Market Category): این بستر یا قالبی است که محصول شما در آن قرار میگیرد و به مشتریان کمک میکند تا به سرعت آن را درک کنند. نام دستهبندی بازار فرضیات زیادی را در ذهن مشتریان ایجاد میکند، از جمله رقبای مورد انتظار، ویژگیهای استاندارد و حتی حدود قیمت. انتخاب دستهبندی مناسب میتواند نقاط قوت شما را برجسته کرده و ارزش شما را واضح سازد.