جایی خواندم که فهمیدن رنج دارد. سؤال بزرگ این است که برای کشیدن بار این دو یعنی «رنج فهمیدن» و «رنج تعهد ورزیدن به آنچه میفهمیم» چه داریم؟
همۀ ما در هر جایگاه شغلی و اجتماعی که باشیم، روزی ممکن است به چیستی زندگی فکر کنیم و مسیر افکار، ما را به سمت محدودیتهای انسانی هدایت کند و در لحظۀ خاصی با تمام وجود، حس کنیم و بفهمیم که آنقدرها هم که فکر میکردیم، فرصت نداریم. روزهای خوب زندگی دارند از دست میروند و ما به اندازۀ کافی از آنها استفاده نکردهایم. من این حس را از دوران خیلی نوجوانی تاحدی فهمیده بودم. خیلیهای دیگر هم مانند من هستند که این حس بهشان دست میدهد. ما نسل باهوشی هستیم و باهوش بودن منشأ خیلی از اضطرابهای دوران جوانیمان بوده. روزهایی بوده که به آدمهای بیخیال و متوسط دوروبرمان حسودیمان شده، اما بههیچوجه حاضر نبودهایم که زندگی پر اضطرابمان را با زندگی ساده و بیدغدغهٔ آنها طاق بزنیم. گویی نوعی لذت در این اضطرابها وجود دارد. شاید لذت از دانستن یا امید به اینکه «همه چیز بالاخره خوب میشود. من رو به پیشرفت هستم».
اضطرابهای آدمهای باهوش، از جنس اضطراب انسان گرسنهای است که سر سفره رنگارنگی نشسته و با اینکه هنوز همۀ غذاها را نچشیده، حس میکند که دارد سیر میشود. وقت، توان و رغبت او برای خوردن غذاهای دیگر دارد تمام میشود و فقط کنجکاوی برای او میماند.
یادم میآید دوستی داشتم که روی تیشرت نارنجیاش نوشته شده بود: So much to do, So little time. این برای من همان لحظۀ التفات معروف بود. دانستم که چه کارهای مهمی در زندگی هست که نکردهام. چه چیزها که نخواندهام، چه فیلمها که ندیدهام، چه مهارتها که یاد نگرفتهام. از آن روز تا همین امروز، به خیال خام خودم، تلاش کردم که تا جایی که میتوانم بیاموزم، بخوانم و تجربه کسب کنم. طراحی گرافیک، طراحی وب، تدوین، گویندگی، فیلمبرداری، عکاسی، برنامهنویسی، تایپ، نقد فیلم، زبان انگلیسی و عربی و آلمانی و فرانسه، برنامههای آماری و هر چیز دیگری که شاید در تمام عمرم به کارم نیاید. مطالعه در زمینههای مختلف، از فلسفه و نجوم گرفته تا مطالعات راهبردی جغرافیای سیاسی (که انصافاً هم جذاب هستند!) من حریصانه به دنبال آموختن بودم. هر موقعیت جدید یا حتی هر آدم جدید را به چشم موقعیتی برای یادگیری میدیدم. یادم میآید روزی در مطب دندانپزشکی، دکتر از سؤالات زیاد من، آن هم با دهان باز، کلافه شد. چون در همان حال بیحسی و درد دندان، اسم و کاربرد تمام ابزارها را از او پرسیده بودم. میخواستم همۀ چیزهای توی دنیا را یاد بگیرم. غافل از این حقیقت که: «گر بریزی بحر را در کوزهای، چند گنجد؟ قسمت یکروزهای»
در نهایت دانستم که همۀ این کارها فقط برای انسانِ محدودِ ناتوان، با بسیاری از محدودیتهای فیزیولوژیکی، یک نتیجه خواهند داشت؛ اضطراب. ما مغزهایمان را با انبوه اطلاعات متنوع و غیرضروری بمباران میکنیم و از آن انتظار داریم که همۀ آنها را بهخوبی پردازش کند و در هنگام نیاز، از آنها استفاده کند. غافل از اینکه مغز، با این اطلاعات، کارکرد عادی خودش را هم از دست میدهد. اضطراب، واکنش طبیعی ذهن ما به اطلاعات پردازش نشده و نامنظم در ذهن است. درست مثل اضطراب ما از کارهای نکردهای مثل پرداخت قبض آب و برق یا قسط، شهریه دانشگاه و امثال آن. برای اینکه روزی خودمان برای خودمان یک پیراهن بدوزیم یا ندوزیم، به دنبال یادگیری خیاطی میرویم. برای طراحی سایت شخصی، خودمان به دنبال یادگیری گرافیک و برنامهنویسی وب میرویم. برای اینکه روزی هزینۀ دستمزد تعویض روغن پرداخت نکنیم، تمام دورههای مکانیکی را بهصورت حضوری و آنلاین شرکت میکنیم.
در نهایت دانستم که اینکه ما حتی اگر بخواهیم، حتی اگر تمام شبها تا صبح بیدار بمانیم و بخوانیم و یاد بگیریم، بازهم نخواهیم توانست تمام اطلاعات خوب و مفید توی دنیا را کسب کنیم یا از تمام لذتهای دنیا استفاده کنیم و تمام مناظر زیبای دنیا را مشاهده کنیم و از نزدیک ببینیم. باید بپذیریم که انسانیم و محدودیتهای زیادی در زندگی داریم. منابع محدودی داریم. از وقت و انرژی گرفته تا توجه. و از همه مهمتر «توجه» است که آن را خیلی کم داریم.
دانستم اینکه میگویند هر انسانی در زندگی خود، کار مهمی دارد، آنقدرها هم حرف فانتزیای نیست. من اسم این کار مهم را گذاشتم «مسئله». و مسئله است که به تو میگوید در این لحظه، چه کاری باید انجام بدهی یا حتی کاری انجام ندهی.
اینکه قدیمها مردم اضطراب کمی داشتند هم از همین ناشی میشود. کشاورزهای آن زمان، یک مسئلۀ ساده داشتند؛ تولید محصول. روزهایی را به آبیاری و کوددهی و بذرپاشی و برداشت مشغول بودند و روزها و شبهای بسیار زیادی هم به دورهمی و گشتوگذار میگذراندند. آدمهای عادی اطراف ما، دقیقاً همانها که اضطراب کمتری دارند و از زندگیشان بیشتر از ما لذت میبرند و غالباً حتی در زندگی موفق هم تر هستند، مسئلهشان با زندگی مشخص است. مثلاً آنها میگویند که «من باید آن ماشین را حتماً بخرم». این یک مسئله است که تلاشهای آنها را به خود معطوف میکند و توجه او را نسبت به چیزهای غیر مهم کم میکند.
از آن جا دانستم که تمام افرادی که در زندگی خود موفق و در تاریخ ماندگار شدهاند، مسئلهای داشتهاند و تمام یا بخش مهمی از عمر (یعنی مهمترین سرمایه) خود را صرف پاسخدادن به آن مسئله کردهاند. اتفاقاً جالب است بدانید که انیشتین یک نوازندۀ قهار ویولن هم بود. اما کسی او را بهخاطر ویولن نوازیاش نمیستاید؛ بلکه مسئلۀ اصلی زندگی او که شاید همان فیزیک بوده باشد، او را ماندگار کرد. وقتی مسئلۀ تو با زندگیات مشخص باشد و بدانی که باید آن چه از توجه و وقت و انرژی در اختیار داری را به مسئلۀ خاصی اختصاص بدهی و حتی اگر بخواهی هم نمیتوانی به همه چیز توجه کنی، کمی آرام میگیری. اتفاقاً دانستم که در پسِ این تلاش برای یادگیری و آموختنِ همه چیز، نوعی سادهلوحی و کوتهبینی هم وجود دارد. نوع خاصی از کوته نگری که باعث میشود که دلت بخواهد هرچه را که در اطرافت وجود دارد (یعنی رسانهها و آدمهای اطرافت درموردشان حرف میزنند) و «میبینی» یاد بگیری. «ز دست دیده و دل هر دو فریاد/ که هرچه دیده بیند، دل کند یاد/ بسازم خنجری نیشش ز فولاد، زنم بر دیده تا دل گردد آزاد» و از علوم و اطلاعات مهم یا احتمالاً مهمی که در دنیا وجود دارد اما تو از وجودشان بیخبری، غافل بمانی. از آن مهمتر، آن چه آموختهای هم به دلیل وقت و انرژی محدودی که برایش صرف کردهای، دارایی با کیفیتی نخواهد بود. دانش تو، اقیانوس که نه، مجمعالجزایر پراکنده خشک و بی مصرفی خواهد بود که با اولین جذر و مد، زیر آب فرو میروند و محو میشوند.

وقتی این حقایق را بدانیم، تصمیم خواهیم گرفت که مسئلۀ شخصی خودمان را در زندگی تعریف کنیم و بین چیزهایی که باید به آنها توجه کنیم، انتخاب کنیم. انتخاب کنیم که روی یادگیری طراحی بیشتر تمرکز کنیم یا در بخش محتوا و بازاریابی پیشرفت بیشتری داشته باشیم، انتخاب کنیم که میخواهیم امشب سریال ببینیم یا روی رفع اشکالات وبسایت وقت بگذاریم. نمیشود شب تا دیروقت بیدار بمانیم و به جلسۀ ساعت هفت صبح برسیم و درعینحال، آدم خوشاخلاقی باشیم. بهخاطر آرامش و راحتی خودمان باید انتخاب کنیم که میخواهیم برنامهنویسی پایتون را بهصورت حرفهای یاد بگیریم یا قلاببافی را. ما نسل باهوشی هستیم و باهوشها همیشه از خودشان ناراضیاند. باهوشها همیشه فکر میکنند از برنامهها عقب هستند و انتقام این نارضایتی را از ذهن و روحشان میگیرند. برای همین است که کمتر انسان باهوشی را مییابیم که عمیقاً خوشحال باشد یا آرامش داشته باشد. کمتر آدم باهوشی را میبینیم که وقت کافی برای صرف کردن با خانواده داشته باشد، بهاندازه کافی به مسافرت برود یا به وعدههایش پایبند بماند.
فهمیدن رنج دارد. اما شاید داروی این رنج، سطح بالاتری از فهمیدن باشد که نمیتوان نامش را فهمیدن گذاشت. شاید بشود به آن گفت «پذیرش».
راستی مسئلۀ شما در زندگی چیست؟ برنامهنویسی یا قلاببافی؟